Trung Quốc Văn Học Sử Thoại

Lượt đọc: 192 | 0 Đánh giá: 0/10 Sao
★★★★★★★★★★
★★★★★★★★★★
« Lùi Tiến »
Văn Học Và Vận Khí Thời Đại-1

❊ ❊ ❊

※Nghiêu điển và Ngu thư

Đọc văn học cần có tâm thế khoáng đạt, ở đây trước hết xin nói về việc đọc "Nghiêu điển".

Năm mười lăm tuổi, tôi mua được một bộ "Thượng thư" bản khắc gỗ, nghỉ hè về quê, ngồi trên chiếc ghế tre ngoài mái hiên mở trang đầu tiên ra đọc. Chẳng có ai dạy, câu đầu "Việt nhược kê cổ đế Nghiêu", hai chữ "Việt nhược" phải xem chú thích mới hiểu rõ giải thích. Thế giới trong "Nghiêu điển" là thế giới của nhật nguyệt tinh thần và canh tác nông nghiệp. Tuy tôi không biết rõ ngọn ngành, nhưng lòng dạ đã mở mang khoáng đạt, chỉ cảm thấy cái cửa rào và mái ngói nhà mình cũng nằm trong thế giới của "Nghiêu điển" vậy.

Lúc đó phong trào Ngũ Tứ đã nổi lên, Đại học Bắc Kinh nảy sinh một luồng gió mới nghi ngờ cổ thư, thế nhưng vị trí các vì sao trong "Nghiêu điển" đã được xác thực về mặt thiên văn học. Lại đến sau Chiến tranh thế giới thứ hai, khảo cổ học dưới lòng đất phát hiện ra nền văn minh cổ đại vùng Lưỡng Hà, càng có thể tham chiếu với thế giới trong "Nghiêu điển", đạt được sự xác thực mới. Đầu hè năm nay, tại Ueno, Tokyo mở triển lãm văn minh cổ đại Syria, những thành tựu về thiên văn, âm nhạc, toán học, văn tự, nghề nông, các sản phẩm thủ công như đúc kim loại... từ ba ngàn đến năm ngàn năm trước, khiến tôi chỉ thấy vô cùng gần gũi. Thế mà văn nhân và giáo sư nước ta hiện nay vẫn còn coi thuyết "Ngu là một con sâu" của Cố Hiệt Cương năm mươi năm trước là điều mới lạ, sự vô tri này là do nhân phẩm của họ tồi tệ mà ra. Đọc sách là để gặp gỡ những thứ tốt đẹp, thế mà nhóm người này lại đi tìm kiếm những thứ xấu xa giống hệt bản thân họ. Họ vui sướng nhất khi tổ tiên mình là loài khỉ.

Giám đốc Khấu Thế Viễn nói rằng con người do Thần tạo ra, không phải tiến hóa từ khỉ, điều này tôi hoàn toàn tán thành. Người thời đồ đá cũ chưa thoát khỏi loài động vật bậc cao, đúng là họ tiến hóa từ khỉ, nhưng một bộ phận nhân loại trong số đó khi vượt qua trận đại hồng thủy đã bỗng nhiên ngộ ra một chữ "Vô", phát hiện ra Thần, họ mới thực sự trở thành con người, đây là một bước nhảy vọt, không liên tục với người thời đồ đá cũ. Người thời đồ đá mới không phải do người thời đồ đá cũ tiến hóa mà thành, mà là do Trời ban, nên có thể nói Thần vừa tạo ra chính là người. Văn minh thời đồ đá mới cũng là do Trời ban. Nếu không biết điều này thì tức là không hiểu về văn minh, bàn về văn học cũng chẳng có chỗ đặt chân vững chãi.

Thế giới trong "Nghiêu điển" khiến người đọc mở mang tâm trí, đây chính là hiệu quả cao nhất của văn học. Học văn học là phải học từ những nơi phi văn học, ví như du sơn ngoạn thủy, ví như mấy cô bé Tiểu Hà và Miêu Mi trong "Kích nhưỡng ca" nô đùa trên con đường gạch đỏ, ví như việc đọc "Nghiêu điển". Mà "Nghiêu điển" quả thực cũng là một bài thơ. Đọc lúc đó cũng chẳng biết là thơ, chỉ yêu từng chữ từng câu, tựa như những viên gạch trên đường sau cơn mưa trời quang đãng.

Nếu muốn nói về sự chân thực của nhân thế, không gì dùng văn học này làm minh chứng tinh tế hơn được nữa. Như thơ của Lý Bạch có hai bài "Trường can hành", Hoàng Đình Kiên nói bài thứ hai không phải do Lý Bạch viết, sau khi ông ấy nhắc như vậy, tôi đọc lại suy ngẫm quả nhiên là thế. Lại như thư pháp, bút tích thật và tác phẩm giả của Khang Hữu Vi, Ngô Xương Thạc tôi nhìn qua là phân biệt được ngay. Chỉ cần là người thực sự hiểu văn chương, thì chẳng cần mượn đến khảo chứng cũng biết "Nghiêu điển" không thể là đồ giả mạo.

Bản thân tôi rất thích kiểu đọc "Nghiêu điển" mà không biết ngọn ngành từ hồi nhỏ, đó là phương pháp đọc mà tôi yêu thích nhất. Sau này tuy biết thêm rằng khảo cổ học vùng Lưỡng Hà có thể làm minh chứng mới cho "Nghiêu điển", nhưng những gì tôi vốn biết vẫn không thể thêm bớt. Đọc văn chương có thể giống như kinh ngạc khi thấy vẻ đẹp, hóa ra kiếp trước đã quen biết rồi, quyết không bao giờ nhầm lẫn.

Ngu thư kể chuyện vua Thuấn, Thuấn đi tuần phương nam rồi mất ở cánh đồng Thương Ngô, truyền thuyết về hai người vợ Nga Hoàng và Nữ Anh nước mắt rơi xuống làm vấy bẩn cây trúc ở núi Quân Sơn, hồ Động Đình, mấy ngàn năm nay luôn là giáo trình nuôi dưỡng tình cảm của các thi nhân. Vương Quốc Duy khảo chứng Đế Tuấn trong "Sơn hải kinh" chính là Thuấn, tưởng tượng ra thì thấy rất hồng hoang, thế nhưng đọc Ngu thư lại thấy giống như chuyện hôm nay vậy. Tư Mã Thiên đã phỏng vấn đủ loại truyền thuyết xa xôi hoang đường, mà có thể viết "Hoàng đế bản kỷ" chân thực đến thế, đây hoàn toàn là sức mạnh của văn chương. Có thể so sánh với những lời hoang đường đầy ắp trong "Hồng lâu mộng", thế nhưng không gì viết ra tình thực sự thật hơn thế này, chỉ có sức mạnh văn chương mới có thể viết lịch sử như viết một đóa hoa của ngày hôm nay. Ngu thư viết thiên tử năm năm đi tuần thú một lần, tế lễ sơn xuyên, chư hầu bốn phương về chầu, điều đó nhìn từ tri thức khảo cổ học ngày nay về các quốc gia văn minh cổ đại trên thế giới, và nhìn từ chế độ tỉnh điền của Trung Quốc từ thời Hoàng Đế, hoàn toàn là sự thật. Nhưng so với những tri thức làm minh chứng này, chỉ đơn thuần vì những sự việc được viết ra hay như vậy, điều đó đã tuyệt đối là chân thực rồi.

Cách viết thực của nhà văn Pháp Balzac không bằng sự viết chân của "Hồng lâu mộng", hai phương pháp viết này nhất định phải phân biệt cho rõ, dù là người học văn học hay học lịch sử. Chu Tây Ninh có một tác phẩm "Tướng quân và tôi", viết về một vị tướng trấn giữ Kim Môn và thư ký của ông, tác giả khi đó không có mặt mà có thể viết chân thực đến vậy, tôi đọc xong thực sự khâm phục, hơn nữa còn suy ngẫm về nguyên do của nó. Lại như "Xem náo nhiệt" trong "Thanh bình lạc" của Viên Quỳnh Quỳnh, và cảnh viết anh đào rụng đầy đất trong "Đào lý bất ngôn" của Tiên Chi, đó là những gì tận mắt chứng kiến, mà viết ra mỗi người mỗi khác, đều đọc mà khiến tôi kinh ngạc, tự thấy không bằng, và cũng suy ngẫm sâu xa về nguyên do. Nguyên do này không dễ suy ngẫm cho sáng tỏ, nhưng tôi lại nhớ đến chuyện trẻ con đùa nghịch không liên quan.

Khi cháu ngoại tôi mới lên hai tuổi, tôi và Ái Trân đưa thằng bé đến công viên thiếu nhi gần nhà chơi, tôi tập Thái Cực Quyền, Ái Trân tập thể dục, cháu ngoại tên là Nhất Thanh, nó tự chơi cát đất với những đứa trẻ khác, ngồi xích đu thấp, bắt quả bóng nhỏ. Đến khi quay về, Ái Trân hỏi Nhất Thanh, ông ngoại tập quyền như thế nào? Nó nghe xong không nói gì, liền bắt chước động tác tấn mã và đẩy tay trên sàn phòng khách, làm hai ba động tác, khiến tôi xem xong kinh ngạc vô cùng, đó là tư thế Thái Cực Quyền chân thực. Dáng vẻ nghiêm túc trên khuôn mặt nó làm tôi không dám xem đó là trò đùa trẻ con. Tôi bèn hỏi tiếp Nhất Thanh, bà ngoại lúc nãy tập thể dục như thế nào? Nó nghe xong liền lập tức bắt chước bà vặn mình vung hai tay, làm rất chính xác, lúc làm mặt nghiêm túc không nói không cười. Ái Trân cũng kinh ngạc bật cười nói: "Lúc nãy chúng ta tập chẳng thấy nó chú ý xem, nó chơi trò của nó, ai ngờ lại nhìn kỹ đến vậy!" Từ đó đã qua ba năm, Nhất Thanh nay tròn năm tuổi, có lúc tôi và Ái Trân vẫn cùng nó đến công viên, quay về hỏi nó, ông ngoại tập quyền như thế nào? Muốn nó học lại cho xem, nó lại học không còn chân thực được như trước nữa. Hóa ra nay nó dùng tri thức để nhìn để học làm, còn trước kia khi mới hai tuổi nó chỉ dùng thiên cơ để nhìn để học làm.

Từ đó tôi mới nghĩ tới việc như Viên Quỳnh Quỳnh cũng chỉ bất chợt liếc nhìn qua, mà bằng thiên cơ đã có thể mô tả sự vật hành động chân thực đến vậy. Lại như Chu Thiên Văn và Chu Thiên Tâm trông có vẻ không biết nói chuyện lắm, nhưng câu chữ dưới ngòi bút lại có thể thần diệu như vậy, đây cũng là xuất phát từ thiên cơ giống như Nhất Thanh lúc hai tuổi học làm động tác tấn mã và đẩy tay.

Hóa ra phương pháp miêu tả sự vật có ba loại. Một là phương pháp khoa học, ví như chụp ảnh, chụp ảnh tuy dùng máy móc, có cái chụp đẹp cũng có thể là nghệ thuật, nhưng rốt cuộc không thể đối diện với sự vật bằng gương mặt thật. Lại một loại là phương pháp toán học, có thể hoàn toàn không màng đến vật thể, mà bằng minh tưởng, từ trong không có mà cấu tạo ra điểm, đường và phương trình, chỉ cần tự thân vận hành trong số lý, là có thể đối ứng với vạn vật, ngay cả dải Ngân Hà chưa từng có kinh nghiệm cũng đối ứng được, có thể dùng phương pháp toán học mô tả hình dạng sao Hỏa như thế nào, trước khi tên lửa vũ trụ đến đó. Còn loại thứ ba chính là phương pháp miêu tả văn học.

Văn học Trung Quốc cũng như hội họa Trung Quốc, có tả sinh và ý tạo. Tả sinh trong hội họa gần với chụp ảnh, nhưng chụp ảnh là lấy hình của vật, còn tả sinh thì thông qua việc tả hình mà còn tả ra được cái tượng của vật ẩn sau hình. Nhưng còn có ý tạo thoát ly tả sinh, ví dụ như bình thường xem nhiều núi thật nước thật, lúc vẽ không câu nệ vào vật thực. Ý tạo này gần với phương pháp toán học, nhưng toán học là lý của vật, còn hội họa là tượng của vật. Ý tạo không phải là tư ý tạo tác, mà là tác giả đồng nhất với đại tự nhiên để sinh ra vật, cho nên quyết không kém phần chân thực so với tả sinh. Văn học cũng có tả sinh và ý tạo, thậm chí đến việc viết về những sự việc lịch sử lâu đời gần như tiêu diệt, cũng có thể như "Kinh Dịch" mà biết trước khi chưa hình thành. Biết trước khi chưa hình thành không những là đối với tương lai, mà cũng có thể là đối với quá khứ, như toán học có thể mô tả đối tượng chưa có kinh nghiệm. Như "Kinh Dịch" chưa có kinh nghiệm về hiện tượng hạt sơ cấp mà biết âm dương, như "Nghiêu điển", "Ngu thư" và "Hoàng đế bản kỷ" của Tư Mã Thiên cũng chưa có kinh nghiệm về khảo cổ học dưới lòng đất vùng Lưỡng Hà, mà có thể miêu tả không sai sót. Cho nên lịch sử không thể viết được nếu không có sức mạnh văn học, dù là viết lịch sử cận đại hay lịch sử viễn cổ.

Viết lịch sử là phải dùng thiên cơ.

Thuấn khởi lên từ trong ruộng đồng, từ thời Hy Lạp đến trước cận đại trong lịch sử Tây Dương không có trường hợp tương tự, sử gia thời Dân Quốc vì thế mà cho rằng Ngu thư là đồ giả, nhưng thế kỷ này những năm hai mươi giải mã được di chiếu của pharaoh vương triều thứ mười tám khắc trong kim tự tháp Ai Cập để lại cho người kế vị, dạy người không được coi trọng môn đệ và tài phú, phải cất nhắc người có trí tuệ và nhân cách cao thượng. Người nghi cổ không tìm cầu tri thức mới của sử học cổ đại thế giới. Thực ra "Nghiêu điển" và "Ngu thư" đều tự chứng, nếu bạn có thể dùng trí lực văn học mà đọc nó.

Đọc "Ngu thư", cảm thấy một sự bay bổng mà an định. An định sinh ra từ thái độ cơ bản của người đối với người và người đối với vật là lễ tân chủ, vạn vật đều rõ ràng ở đó, nên cảm thấy thoải mái an định. "Ngu thư" thiên tử đối với chư hầu, tế lễ núi sông, đều là lễ tân chủ, đây là cơ sở dựa trên giác ngộ con người và trời đất là ba tài, cho nên tình cảm đối với người, đối với vật có thể khỏe mạnh và sáng tỏ như vậy. Lễ tân chủ là khởi đầu của cách vật trí tri. Còn người Tây Dương thì từ thái độ đối với người, đối với vật đã lệch lạc rồi. Trung Quốc là người và trời đất cùng do đại tự nhiên sinh ra, cũng tức là cùng do Thần tạo ra, người đối với trời đất có thể dùng lễ tân chủ. "Cựu ước" cũng nói con người và trời đất cùng do Thần tạo ra, mà nói con người phải tuân theo đất, không nói đến con người đối với trời như thế nào, chỉ có chim trên không, cá dưới biển, thú trên đất đều do con người cai trị, so với thuyết thiên địa nhân tam tài thì không hoàn chỉnh, đây vẫn là thánh kinh. Người Tây Dương thì thái độ cơ bản đối với người, đối với vật là chinh phục và bị chinh phục, cho nên luôn luôn bất an, điều này thể hiện rõ nhất trong văn học của họ.

Tôi nay là làm giải thích trên lý luận, nhưng hồi nhỏ tôi chỉ đọc "Nghiêu điển" và "Ngu thư" một cách mộc mạc, cảm nhận được sự thoải mái và an định của vạn vật bao gồm cả chính bản thân tôi, sự an định kết nối với khí thanh minh này, chính là đã nuôi dưỡng tình cảm của tôi với văn học Trung Quốc, bởi vì sự thoải mái, an định và bay bổng này cũng là tình cảm cơ bản trong các tác phẩm của Hán phú và thơ Đường, Mạnh Hạo Nhiên, Lý Bạch. Cũng là tình cảm cơ bản của văn học Trung Quốc hôm nay.

Đọc tác phẩm của người xưa, tôi nay dùng lý luận để giải thích, đôi khi còn không thể không nói cả về khảo chứng, để phá cái lũ "Cổ sử biện", mà tôi mỗi lần đều hoài niệm sự "tố độc" (đọc nguyên văn) thời tiểu học. Công ty Mitsubishi Nhật Bản mỗi tuần một tối mời lão túc Hán học, giáo sư danh dự Đại học Tokyo, ông chư Kiều Triết Thứ giảng "Kinh Thi", tôi ngẫu nhiên được dự nghe hai lần, ông chư Kiều giống như thầy đồ thời xưa chỉ đọc nguyên văn theo chữ nghĩa, giảng nghĩa huấn âm, chủ tịch, giám đốc... của Mitsubishi mười mấy người cũng như học trò thời xưa ngồi nghe giảng. Tôi rất yêu cái không khí tĩnh mịch đó. Tôi hồi nhỏ chính là phương pháp đọc sách này. Đến đại học, đây mới là lần đầu tiên nghe thấy ai đó đem việc nghiên cứu "Thư kinh" viết thành một cuốn sách, tôi không hiểu sao mang chút không tin.

Tôi có thể giải thích Phật kinh, nhưng vẫn yêu việc đọc kinh một cách mộc mạc. Tôi học thư pháp, nhưng cũng mỗi lần đều hoài niệm việc tập chữ sau bữa trưa ở trường làng hồi nhỏ, là dùng bút mực theo một tờ chữ thầy giáo viết bằng mực đỏ mà đồ theo. Trẻ con không biết thư pháp, chữ tự thân nó đã là đẹp, nhìn thấy trong lòng yêu thích, mà chữ trẻ con tự viết cũng thực sự đều là đẹp. Chữ tự thân là đẹp, đây là cơ sở của thư pháp, chữ của trẻ con là chưa có thư pháp mà cũng đã là trời sinh rồi. Tôi tuy đã học thư pháp, nay cũng vẫn dùng điều này để thưởng thức phông chữ nông dân của Lý Tú Thành thời Thái Bình Thiên Quốc, và mẫu thêu thùa trên mũi giày của các phụ nữ trẻ ở nông thôn, sự nghiêm túc, khiêm tốn, vui vẻ khi thêu, tuy là thôn phụ nhưng nào biết hội họa. Do đó nghĩ đến sự kết giao đãi người của Tiểu Hà trong "Kích nhưỡng ca", cũng như trẻ con xem chữ và tập chữ, đối với những người này cái nào cũng yêu quý trong lòng. Ông Tôn chính là đối với người thời đại này đều yêu quý như vậy, nếu không thì không thể làm cách mạng.

Đọc sách, phương pháp tố độc là cảm, phương pháp đọc suy nghĩ lý luận là kiến thức, gốc rễ của kiến thức là cảm. Tôi hồi nhỏ đọc "Nghiêu điển", "Ngu thư" v.v., đạt được là một cảm giác hỗn mang về lễ nhạc văn chương. "Nghiêu điển" và "Ngu thư" đều là viết về chính trị, mà lại đều là đại tự nhiên, đem ra tố độc, chỉ thấy là đang ở ranh giới giữa văn học và phi văn học.

※ Văn thể

Văn thể Trung Quốc là độc hữu, không nước nào khác trên thế giới có.

Người Hy Lạp cổ đại viết lịch sử chỉ là ghi chép, còn sử thi mới là văn học. Họ không thể có văn thể như "Nghiêu điển", "Ngu thư", "Hoàng đế bản kỷ" và "Tả truyện". Triết học thu thập trong tập của Plato, nếu không phải văn thể diễn thuyết, thì là văn thể vấn đáp, không có văn thể như "Dịch hệ từ" và "Trang Tử".

Về phần văn học Hy Lạp, thì ngoài sử thi ra là kịch, nhưng không có văn thể trữ tình như "Ly tao" và phú của Tống Ngọc.

Ở Tây Dương, thơ trữ tình đã có từ sớm, nhưng văn trữ tình thì muộn đến mãi về sau mới có văn thể tản văn trữ tình, nhưng vẫn là thiếu thốn. Sự phát triển văn thể trữ tình của Trung Quốc, từ "Sở từ", "Hán phú" đến "Xích bích phú" của Tô Đông Pha, và "Vĩnh Châu bát ký" của Liễu Tông Nguyên, "Túy ông đình ký" của Âu Dương Tu, v.v., văn thể và nội dung phong phú rộng lớn như vậy, là bởi vì có thể viết tình mà viết đến tận ranh giới thiên tính và sự lý, sự thăng hoa của văn chương đạt đến ranh giới văn học và phi văn học. Sở dĩ Trung Quốc có thể có phú thể, là văn chương viết đến ranh giới vận văn và phi vận văn. Lại như tiểu thuyết như "Tam quốc diễn nghĩa", "Hồng lâu mộng" v.v., thì là viết đến ranh giới tiểu thuyết và tản văn. Như Nguyên khúc, Côn khúc và Bình kịch thì là viết đến ranh giới kịch và tản văn.

Bạch Xà Truyện của Bình kịch có thể chỉ diễn đoạn "Đoạn kiều" hoặc "Thủy mạn Kim Sơn" trong đó, kết cấu đối với toàn bộ vở kịch có thể là không liên tục. Bởi vì kịch Trung Quốc cũng có điệu mà không phải giai điệu, nếu kịch Tây Dương thì kết cấu của nó là giai điệu, như "Romeo và Juliet" thì không thể chỉ tách ra một đoạn để diễn. Kịch Trung Quốc có thể chỉ diễn một đoạn, tức là kịch cũng ở ranh giới kịch và tản văn. Cái phi giai điệu tức là mang tính tản văn hóa, cái gọi là tiểu thuyết trăm công nghìn việc bỗng có bút nhàn nhã này, kịch thì như diễn "Thủy mạn Kim Sơn", tôm binh cua tướng dưới sông Dương Tử và thiên binh thiên tướng đang đánh nhau ở chỗ căng thẳng bỗng nhiên chơi trò múa thương, bên kia ném thương qua, bên này dùng hai tay bắt lấy rồi đưa lại, bên kia lại ném thương qua, lần này là quay lưng dùng chân móc ngược lại, đá trả về, đây cũng là sự tản văn hóa đối với giai điệu. Mà vì có điệu, cho nên tản văn cũng có thể là nhạc; nhạc của lễ nhạc văn chương. Đây mới là văn thể của văn học Trung Quốc. Mà hình thức cũng tức là nội dung, văn thể văn học Trung Quốc và tính tình văn học Trung Quốc là nhất trí với nhau.

"Kích nhưỡng ca" tự sự tản mạn như vậy, thế nhưng toàn văn có một ý chí mạnh mẽ thống nhiếp nó lại, ý chí này là "tức" (hơi thở), mà cũng vì văn thể là điệu mới có thể, nếu hành theo giai điệu, thì không thể như thế được. Điệu hành theo tức, là sóng lớn cuồn cuộn của sinh mệnh, cho nên người viết văn chương luôn luôn thần trí sáng suốt.

Mà giai điệu thì là lực học, tác giả bị cuốn đi bởi giai điệu của chính tác phẩm mình, độc giả sau khi đọc xong cũng chỉ cảm thấy sự vô lực của con người. Mà tự sự của giai điệu nếu tản mạn, thì cả bài không cách nào thống nhiếp nó lại được.

Giai điệu tất nhiên phải liên tục, điệu thì có thể không liên tục. Giai điệu là tiến hành theo hình xoắn ốc, mà điệu thì sẽ có "phản". Thơ có thể liên miên, như "Tây châu khúc" và "Xuân giang hoa nguyệt dạ", bốn câu đổi vần một lần, bình chuyển nhập trắc, trắc lại chuyển ra bình, hai chữ cuối của bốn câu trước liền đem lặp lại, dùng làm mở đầu của bốn câu sau, ý từ tựa liên phi liên, đôi lúc lại là tương phản. Thực ra văn thể cũng là như vậy hành theo khí âm dương hồi đãng. Như "Ly tao", tôi lần trước dạy sinh viên đọc, mới nhìn ra sự phản phục bàng hoàng của nó, sự triển khai các tầng lớp rất phân minh.

Lại như "Kinh Dịch" sáu mươi tư quẻ, quẻ quẻ tương liên mà tương phản, hướng về sự triển khai theo chiều dọc và sự triển khai theo chiều ngang đồng thời làm một thể. Tôi yêu thích văn thể "Dịch hệ từ" và "Trang Tử" tựa lặp lại mà không lặp lại, như sóng của làn sóng tương tự mà lại tương dị, như hoa nở rộ, cánh cánh lặp lại mà không lặp lại, khi viết ra những văn chương như thế này, tác giả nhất định so với ai đều tự biết rõ hơn, trong lòng hoan hỉ.

Lại nữa, tiểu thuyết "Thanh thanh tử khâm" của Chu Thiên Văn, viết một câu chuyện lay động lòng người như vậy, mà nhìn qua lại giống như tản văn. Chỉ vì không phải là cách viết của giai điệu, cho nên có thể viết ra có sức mạnh đến vậy.

Tôi lúc đọc có thể tưởng tượng vẻ mặt đoan chính và nghiêm túc của tác giả khi viết nó, cô ấy thần tư thanh minh đến vậy, mà đối với Bích Quyên và Thanh Vượng thì thương tiếc không dứt, hai người đều là có tình yêu và chí khí mà, mà gặp phải là một xã hội như thế này. Đoạn phong cảnh đào măng của hai người thật đáng trân quý biết bao, làm cô bán vé xe bus thực tại rõ ràng đến thế, mà đối với ai cũng không oán trách, những người trên đường trên xe kia khiến bạn đối với họ chỉ có là thiện ý, ngay cả đối với những thanh niên hippie đó. Lời khẩn cầu của cô đối với Thanh Vượng "Em phải tranh lấy một hơi cho chị", mà Thanh Vượng thì là sự phản kháng của con trai muốn học làm người tốt mà không được. Bích Quyên rốt cuộc phát sốt đổ bệnh, vì học lớp đêm lại làm cô bán vé xe bus vất vả, vì áo đơn mỏng manh đối phó với mưa lạnh và khí lạnh mà cố gắng cứng cỏi, vì hôm nay nhìn thấy Thanh Vượng cũng nhập vào lũ hippie lên trên xe bus. Cô nằm mơ màng phát sốt nghe nói Thanh Vượng lúc nãy mới đến ký túc xá của chị, không dám gặp mặt rồi lại đi mất, cô có thể nghĩ được cái gì đây? Cô có thể phê bình cái gì đây? Bích Quyên chỉ nhớ lại ngày xưa cùng Thanh Vượng đi học, lúc chơi ở ruộng nghe giọng nói trong trẻo trẻ con của Thanh Vượng.

Đây không phải là có thể oán giận ai, không phải là có thể báo thù ai, mà chỉ có thể là khởi lên một cuộc cách mạng, đem thiên mệnh đều cải cách, tức là đem cái nhân quả ác của xã hội chủ nghĩa sản xuất mang tính thế giới ngày nay chém đứt một dao, mở ra thời đại mới, vì Bích Quyên, cũng vì Thanh Vượng, cũng vì những người như trên đường và trên xe bus. Chúng ta tất cả cùng nhau!

Văn học Trung Quốc chính là văn học cách mạng, cho nên văn thể là điệu mà không phải giai điệu. Giai điệu là bị trói buộc vào tính nhân quả, mà cách mạng là không liên tục, mỗi lần đều sẽ thay đổi giữa chừng. Như Minh Trị Duy Tân Nhật Bản là khởi nguồn từ việc phản đối Mạc phủ mở cảng, cho nên hô hào Tôn hoàng nhương di, mà giữa chừng liền biến thành cũng tới mở cảng. Tôn hoàng trước là nói muốn Mạc phủ và triều đình nhất thể hóa, giữa chừng liền biến thành đảo Mạc. Giai điệu chỉ là lực học, trên lực học có phản động, nhưng không phải là cách mạng. Cách mạng tất nhiên phải có điệu, điệu là hành theo hơi thở (tức) của đại tự nhiên. Hồi nhỏ đọc "Đường thi tam bách thủ" ngâm ra điệu, đọc "Cổ văn quan chỉ" cũng ồ ra điệu, cho nên đọc thơ văn gọi là ngâm nga. Ca của "Vạn diệp tập" Nhật Bản cũng âm tiết lanh lảnh, là điệu, không phải giai điệu. Văn học Trung Quốc là điệu này phát triển đến từ, khúc và bình đàn. Từ Dân Quốc tới nay bắt chước văn học Tây Dương, hoàn toàn không chú trọng những thứ này, sinh viên khoa văn đại học ngay cả ngẫu hứng ngâm thơ cũng không biết.

Viết đến đây, Tiên Chi gửi thư nói một người bạn bàn về "Tam tam tập san", họ cho rằng độc giả "Kích nhưỡng ca" có thể tiếp nhận, bình luận cũng hay, mà tản văn dường như đều giống nhau, một số người không biết sẽ lấy thái độ giễu cợt nhìn tản văn. Chu Thiên Văn nghe xong rất nản lòng, Tiên Chi cũng sảng vọng. Nhưng những gì họ nói là không đúng. "Kích nhưỡng ca" tuy liệt vào tản văn, nhưng cũng có thể nói là tiểu thuyết, tiểu thuyết có câu chuyện, mà bình luận thì có lý luận, độc giả dễ nói hay, duy tản văn tựa như không có cái gì, chỉ là viết tình tính, mà chưa thành câu chuyện hay lý luận, cho nên độc giả không dễ biết nó hay. Thực ra là tản văn có thể nhìn ra tác giả có thiên tài hay không có thiên tài. Như tiểu thuyết gia cận đại Nhật Bản, duy Yoshikawa Eiji, Ozaki Shirō và Kawabata Yasunari mới có thể viết tản văn hay, như Kaionji Chōgorō, Shiba Ryōtarō và Yukio Mishima viết tản văn thì thiếu phong tư. Cho nên Yasuda Yojūrō chuyên viết tản văn và ca, không thèm tiểu thuyết. Không thèm tiểu thuyết là quá đáng, nhưng viết tiểu thuyết dễ thấy tình tính hơn viết kịch bản, thơ và tản văn lại dễ thấy tình tính hơn tiểu thuyết, viết kịch bản và tiểu thuyết có thể làm giả, viết thơ và tản văn không thể làm giả.

"Mà tản văn dường như đều giống nhau", là không hiểu văn chương. Viết văn chương cố nhiên là kỵ đều giống nhau, chính là kỵ lặp lại. Tôi từng nói với Yasuda Yojūrō rằng tác phẩm sau này của Ozaki Shirō cũng phạm lặp lại, tuy nội dung mỗi tiểu thuyết khác nhau, nhưng không khí vẫn là lặp lại. Yasuda vội hỏi: "Đồ tôi viết cũng phạm lặp lại sao?" Tôi nói: "Ông không phạm lặp lại, bởi vì ông không từng đọa vào chủ nghĩa đa sản phẩm của văn đàn hiện nay." Nhưng người không hiểu chỉ xem nội dung tiểu thuyết và bình luận khác nhau, tức là khác nhau, nhìn tản văn chưa đụng đến câu chuyện và lý luận, liền cho là đều giống nhau. Đây chỉ có thể so với người vô thú nhìn trời, ngày nào cũng đều giống nhau. Độc giả như vậy, thực ra cũng không thể hiểu được "Kích nhưỡng ca". Ở đây tùy ý dẫn một câu: "Khi gió nổi lên, tôi sẽ trở nên nói năng không rõ ràng", có mấy người đọc xong có thể hiểu được là hay đến không thể tả?

Toán học và vật lý học là viết cho kỹ sư và giáo viên, không phải viết cho đại chúng, văn chương hay nhất cũng là viết cho giáo viên và cán bộ cách mạng của đại chúng, như "Tam dân chủ nghĩa" của ông Tôn là viết cho đảng viên Quốc Dân Đảng. Hoặc nói: Văn chương là nhạc, như quốc ca phải mọi người cùng hát mới hay. Nhưng câu nói này phải thêm vào tính thời đại. Nhạc khỉ hiện nay được thanh niên tiếp nhận nhất. Trước kia như Tây Hán, bài văn của Tư Mã Tương Như và Tư Mã Thiên đều được độc giả tiếp nhận, Bắc Tống là bài văn của Âu Dương Tu, Tô Đông Pha đều được tiếp nhận, hiện đại cũng phải mở ra thời đại tốt mới, phong văn tốt mới có thể cũng được phổ biến tiếp nhận.

Mà đối tượng trách nhiệm cao nhất của văn chương là trời đất thần minh, không phải đại chúng hoặc giáo viên và kỹ sư và cán bộ cách mạng của đại chúng, thậm chí quốc gia, bởi vì quốc gia và tất cả nhân loại cũng đều phải đối ứng được trời đất thần minh. Cũng tức là nói phải đối ứng được năm quy tắc cơ bản của đại tự nhiên, chính vì lý do này, cho nên toán học và vật lý học có thể không lấy đại chúng làm đối thủ, mà thế nhân dù biết hay không biết, không ai là không ngưỡng mộ.

"Kinh Dịch", "Sử ký", "Xích bích phú" cũng không lấy đại chúng làm độc giả, mà vĩnh viễn là văn chương cao nhất đại diện cho vô số thời đại. Nay như Nhật Bản, được nhiều độc giả tiếp nhận nhất là ấn phẩm đồi trụy và truyện tranh, ít người đọc nhất là "Vạn diệp tập", "Cổ sự ký", "Bích nham lục", và luận văn giải Nobel vật lý của Yukawa Hideki, thế nhưng hôm nay Nhật Bản nhờ vào đó để lập quốc cũng vẫn là ở đây không phải ở kia.

※ Khuê Tinh trên trời

Năm ngoái tại Đài Bắc, đến Cơ Đốc chi gia làm lễ bái, nghe hát "Thánh tai Gia hòa hoa" (Thánh thay Jehovah), toàn thân tôi triệt để cảm nhận được một sức mạnh mạnh mẽ vô địch của đại tự nhiên. Vì nhớ lại Trung Quốc thời nhà Thương cũng có sức mạnh mạnh mẽ như vậy. Trung Quốc hiện nay có lẽ vẫn cần vị Thượng đế trong "Thương tụng" và "Đại nhã" của "Kinh Thi". Lần này lại vì viết sử thoại văn học Trung Quốc, hồi tưởng hồi tưởng, cảm nhận lại một lần nữa sự cao khoáng hùng mạnh của văn chương "Thư kinh", "Kinh Thi" và "Kinh Dịch", thực là ngay cả đời Hán Đường sau này cũng không phải là so sánh được, huống chi là các tác phẩm văn học thấp kém, yếu ớt ngày nay.

Tám, chín năm trước, báo Tokyo Shimbun Nhật Bản và Bộ Văn hóa Iraq tổ chức triển lãm văn minh cổ đại Lưỡng Hà tại Tokyo, ngày trước khi khai mạc trước hết chiêu đãi hoàng tộc và danh lưu xem, chủ tịch cùng ông Lương diễn văn: "Xem những văn vật từ năm ngàn năm thậm chí bảy ngàn năm trước đến nay này, khiến người ta không thể không nghĩ, từ lúc đó đến chúng ta hôm nay quả thực không có tiến bộ, có lẽ còn không bằng lúc đó." Nhưng lúc đó tôi chỉ nghe trong lòng.

Sau đó một lần bàn về đồ gốm với ông Tanigawa Tetsuzō (nguyên hiệu trưởng Đại học Hosei, nhà phê bình mỹ thuật), ông nói: "Đồ gốm là của Trung Quốc là nhất thế giới, Nhật Bản không thể bằng, Ba Tư cũng kém xa. Đặc biệt đồ gốm thời Hán còn tốt hơn thời Đường Tống. Nhưng đều không bằng đồ đồng Ân, đồ đồng Ân là đè bẹp tất cả những người nghiên cứu mỹ thuật." Tôi cũng chỉ nghe trong lòng, có lúc lại nhớ tới.

Người Nhật Bản sưu tập có hai chiếc bình lớn đồ gốm thời đại đồ đá mới của Trung Quốc, hình dạng như con quay, một cái tặng bảo tàng Trung Quốc, một cái trưng bày tại bảo tàng Nhật Bản, thợ gốm giỏi Okano Hosei nhìn thấy liền phục sát đất, tôi hỏi hay ở chỗ nào, ông nói: "Sự mạnh mẽ và tự nhiên như vậy, tuyệt đối không phải là điều chúng ta ngày nay có thể tưởng tượng." Tôi nghe xong cũng chưa thể mở mang.

Mà hiện nay tôi là từ "Kinh Thi", mới đem vấn đề lớn này trên lịch sử văn minh làm một lần suy nghĩ triệt để. "Đại nhã" của "Kinh Thi" có lời Ân sư xuất chinh Từ Phương và lời Chu sư "Tứ phạt đại thương", âm luật của câu văn đó, từng chữ từng chữ đều là triệt để, tuyệt đối. Sự mạnh mẽ đó, nếu đem ra so với lúc thần Shiva của Ấn Độ múa khi tuyết sơn và sông Hằng đều vì đó mà rung chuyển, thì của "Kinh Thi" là thực tế hơn, mà so với cuộc xuất chinh Ba Tư và Ấn Độ của Alexander Đại đế, thì của "Kinh Thi" lại là có cái lớn của trời đất hơn. Tuy "Sử ký" viết cuộc chiến Lưu Hạng, "Hán thư" viết Đậu Hiến chinh Hung Nô, và từ của Tô Đông Pha viết "Tam quốc Chu lang Xích bích", phải tính là hay, cũng không bằng hai bài thơ đó của "Kinh Thi" có sự uy nghiêm tuyệt đối. Sự uy nghiêm tuyệt đối này không phải nhân gian có thể có. Của "Kinh Thi" là sự uy nghiêm của trời đất con người. Thời nay chỉ có sử liệu của Chiến tranh thế giới thứ hai và chiến tranh Trung-Nhật, mà chưa có một tác phẩm hay viết về cuộc kháng chiến tám năm chống Nhật, thật là không thể không suy ngẫm sâu xa nguyên do.

Hóa ra người xưa là gần với Thần, mà người đời sau thì dần dần rời xa Thần.

Ban đầu người thời đồ đá mới là lúc vượt đại hồng thủy đã ngộ ra một chữ "Vô" trong tuyệt địa, thế là ngộ ra ranh giới của Vô và Hữu, ngộ ra đại tự nhiên, tức là đối diện với Thần, thời đại đồ đá mới chính là như thế được mở ra. Lúc đó thực sự là trí tuệ mới phát huy từ trong mài giũa, những thứ phát minh ra đời sau tuyệt đối không thể bằng. Lúc đó là bằng vào chỗ không có gì cả mà đột nhiên phát minh ra toán học, âm nhạc, thiên văn học, văn tự, bánh xe, đòn bẩy, trục tời, và vật lý học, mà người đời sau có thể làm thì chỉ là sự phát minh về mặt toán học, thiên văn học và vật lý học, sự gia công về âm nhạc, sự gia công về văn tự, sự sử dụng đa phương diện của bánh xe và đòn bẩy... đều là dựa vào cái vốn có. Người đời sau rốt cuộc cũng không thể có phát minh gì ngoài toán học, âm nhạc, thiên văn học, văn học, bánh xe, đòn bẩy, trục tời, vật lý học. Lửa và hội họa là người thời đồ đá cũ đã có, mà đồ gốm thì là phát minh của người thời đồ đá mới. Lúc đó vì trí tuệ mới phát huy từ trong mài giũa, cho nên làm bất cứ thứ gì cũng tươi mới mạnh mẽ, không phải sức sáng tạo của người đời sau có thể sánh kịp. Như vậy, thì biết được vì sao hai chiếc bình lớn đồ gốm thời đại đồ đá mới đè bẹp thợ gốm đời sau rồi.

Đường Ngu Hạ Ân Chu là cách thời đại đồ đá mới không xa, trí tuệ mới phát huy từ trong mài giũa của thời đại đồ đá mới vẫn chưa hết, lan tỏa mà thành sự cai trị thời Đường Ngu, và đồ đồng Ân, và "Kinh Dịch", "Kinh Thi". Trong văn học là dư thế kéo dài đến khi sáng tạo ra "Sở từ", "Hán phú" và "Sử ký", về sự tươi mới và mạnh mẽ đều không phải đời sau có thể sánh kịp.

Tháng năm năm nay, Tokyo Shimbun lại cùng Bộ Văn hóa Syria tổ chức triển lãm văn minh cổ đại Syria tại Tokyo, trưng bày văn vật từ Lưỡng Hà cổ đại đến thời đại Hồi giáo. Okano Hosei cũng đi xem, có những chiếc bát gốm năm ngàn năm trước và bảy ngàn năm trước, vậy mà có thể hôm nay đem ra dùng cũng không có khoảng cách thời đại. Tôi cùng Tiên Phong đi xem, Tiên Phong cũng nói kiểu dáng và màu sắc của một sợi dây chuyền năm ngàn năm trước cô rất yêu thích, người hiện đại cũng có thể đeo. Hai người đồng ý thần tượng và khí mẫn được trưng bày là cái khí lớn của niên đại lâu xa, niên đại hạ xuống, thì trở nên thấp bé, không tự tại, tinh xảo biến thành ý vị trang sức.

Di chỉ cổng thành của đế quốc Assyria vùng Lưỡng Hà cổ đại thực sự khiến người ta xem xong có một cảm giác uy lực, nhưng so với đế quốc Ân hẳn phải có chỗ khác nhau, bởi vì bên kia đã là xã hội nô lệ, mà bên này thì là chế độ tỉnh điền. Bên họ theo niên đại hạ xuống mà gia tốc sự thấp bé xấu xa hóa, chúng ta bên này thì trí tuệ và sức sáng tạo mới phát huy từ trong mài giũa của thời đại đồ đá mới mãi lan tỏa đến hết Tây Hán. Sau đó ngược lại cũng không biến đổi gì thấp bé xấu xa hóa đến mức đó, trái lại là đến lúc bỗng nhiên lại giống như miệng núi lửa đang nghỉ ngơi phun ra mấy đạo ngọn lửa, trong văn học là sự đáng quý của thơ Lý Lăng, Tào Tháo, Lý Bạch. Cái hay đó là có sự cao khoáng thanh sáng mạnh mẽ truyền xuống từ thời Đường Ngu tam đại. Hiện nay là "Kích nhưỡng ca" của Chu Thiên Tâm có cái này. Thi nhân Tây Dương có Byron, nhà điêu khắc có Rodin, đều là mạnh mà không lớn, sự tươi mới cũng không đủ. Hemingway viết "Ông già và biển cả" và Jack London, cùng tác giả phim miền Tây, đó là càng nhỏ hơn nữa. Yukio Mishima Nhật Bản chỉ là so với họ mạnh mẽ, không có cao khoáng thanh sáng.

Khuê Tinh của Trung Quốc là tướng võ,Tranh vanh mà mãnh liệt. Thực ra "Thanh thanh tử khâm" của Chu Thiên Văn cũng mãnh liệt như vậy, nhưng là trong đàn cổ đàn ra, bởi vì lớn, thấy có bàng hoàng, như sự dặn dò ân cần hết lần này đến lần khác. Nó giống như nước biển lớn, đầy ắp sự chấn động, đó không phải là nước trong chén sẽ tràn ra, cho nên có thể bi mà không thương, oán mà không sầu, khôngtẩu hướng (tẩu hướng/đi tới) sự chia lìa phát điên, mà là đang nuôi dưỡng sự cách mạng.

Người đời sau vì sao dần dần rời xa Thần?

"Thương tụng" của "Kinh Thi" và thập "Xuất chinh Từ Phương", "Tứ phạt đại thương", thực cảm thấy sự thấp bé yếu ớt của người hiện đại, là từ khi nào bắt đầu rời xa Thần? Suy xét nguyên do của nó, văn minh là có tạo hình, mà sau này bị sự phát triển của tạo hình che lấp, quên mất khởi đầu của văn minh là như thế nào, đây chính là dần dần cách ly đại tự nhiên, dần dần rời xa Thần rồi. Lão Tử nói "Ngũ sắc khiến mắt người mù, ngũ âm khiến tai người điếc, ngũ vị khiến miệng người sảng,trì sính đi săn khiến lòng người phát điên", là không nhìn thấy khởi đầu của màu sắc, nếm không ra khởi đầu của hương vị, cảm giác không được niềm vui vô sự. Học vấn, máy móc, nhục thể, phát triển đến ngọn ngành và cực đoan đều sẽ nhấn chìm con người. Như lúc đầu người Hy Lạp phát hiện ra số vô tỷ, còn có thể đối diện với khởi đầu của số, mà toán học hiện nay phát triển đến hàm số và tập hợp, ngược lại càng ngày càng mù mờ về cái gì là số. Trên vật lý học nay là sự phát đạt của kỹ thuật ứng dụng cơ giới che lấp ánh dương của trí tính, khiến cho lực phát hiện nguyên lý héo tàn. Rodin và Hemingway là lấy sinh mệnh lực của nhục thể con người tự cách ly khỏi sự vô hạn của đại tự nhiên. Dostoevsky là lấy tình tri cầu của sinh mệnh nhục thể con người để đối diện với Thần, không biết là phải khiến trên người bạn không còn gì mới có thể đến trước Thần. Thân người vốn dĩ cũng là cái không và sắc của đại tự nhiên, cho nên thân người do Thần tạo ra, thế nhưng trên lịch sử đến đời suy tàn, con người bị dục vọng nam nữ của nhục thể nhấn chìm, không còn biết khởi đầu của nam nữ là có âm dương thanh túc của đại tự nhiên.

Lão Tử cho nên nhắc nhở con người đến lúc cần lại một lần nữa nguyên thủy phản bản. Trong "Lễ ký" còn có quy định đặc biệt: "Là cố đại nhạc không hòa, đại canh không điều, đại tế dùng lễ tửu sinh ngư, có di vị giả hĩ. Thanh miếu chi sắt, chu huyền nhi sơ việt, nhất xướng nhi tam thán, có di âm tại hĩ." Nhã nhạc thời Đường truyền đến Nhật Bản, sau chiến tranh có một nhạc sĩ Pháp đến Nhật Bản xem nhã nhạc, vô cùng kinh thán về việc nó có thể dùng bất hòa âm, đây tức là hành theo phồn hoa mà vẫn có thể có sự bùng nổ của khởi đầu âm nhạc. Các nước trên thế giới đều có văn tự, mà duy chỉ Trung Quốc có thư pháp, Hán tự vốn là dựa trên tượng hình, nhưng khác với tượng hình của hội họa, thư pháp của chữ viết là viết ra khởi đầu vạn vật thành hình. Người giỏi viết chữ mực đủ ngũ sắc, không phải thực sự có năm màu đỏ vàng xanh trắng đen, mà là tính tình và bút lực của người giỏi viết chữ có thể viết ra màu sắc sở dĩ là màu sắc, chưa trở thành cái khởi đầu của màu đỏ vàng xanh trắng đen.

Trương Ái Linh thực sự là người phụ nữ thông minh tuyệt thế, lúc đó cô như tuổi của Chu Thiên Văn, Chu Thiên Tâm hiện nay, cô đi ngang qua Tư Trạch xem kịch, trong thư nói những người nhà quê dưới sân khấu kịch phảng phất như điểm của hình học, sự tồn tại không chiếm diện tích, câu này của cô khiến tôi hiểu được thân người là thân Như Lai. Một lần cô nói người Tây Dương có một loại ngăn cách, cách đến gọi người ta khó chịu, đây lại là một câu đánh trúng vào tử huyệt của tất cả mọi thứ Tây Dương. Chu Thiên Tâm trong "Kích nhưỡng ca" viết "Khi gió nổi lên" có thể sánh ngang với câu này của Trương Ái Linh. Thế nào là văn học hiện đại và thiên tài Trung Quốc, thì từ đây mà đánh giá.

Trương Ái Linh nói sự cách biệt của người Tây Dương giống như một con bướm dừng trên mu bàn tay đeo găng trắng dưới ánh trăng, cô nói câu này là vào giai đoạn cuối kháng chiến, nay đã qua ba mươi mấy năm rồi. Nay là sau Chiến tranh thế giới thứ hai, vật lượng của xã hội chủ nghĩa sản xuất mang tính thế giới đã thành tất cả, cũng không còn chỉ là chuyện của người Tây Dương nữa, thanh niên xung quanh chúng ta, cũng đa phần giống như bọc đầu trong túi nhựa nghe âm nhạc do máy ghi âm phát ra, thực phẩm là vị của mì chính, màu sắc là thuốc nhuộm hóa học, thiên hạ ai biết chính âm? Ai biết chính vị? Ai biết chính sắc? Ấn phẩm tràn lan, ngay cả trẻ con cũng không còn sự cảm nhận đơn thuần vẻ đẹp của chữ. Người hiện đại là như thế này đối với mặt thật của vật mà cách đoạn, tức là đối với đại tự nhiên cách đoạn, cùng Thần xa rời rồi.

Cho nên sự đề xuất năm quy tắc cơ bản của đại tự nhiên, đi tới trong đại tự nhiên, đi tới trước Thần, cùng trí tuệ mới phát huy từ trong mài giũa như tổ tiên chúng ta mở ra thời đại đồ đá mới, hiện tiền cũng giống như tâm cảnh thời chúng ta cùng tổ tiên một vạn năm trước cùng nhau phát minh toán học, âm nhạc, thiên văn học, bánh xe, đòn bẩy, trục tời, vật lý học lúc đó. Chúng ta lại một lần nữa chế lễ làm nhạc, trong văn học cũng tự nhiên sản sinh ra các tác phẩm cao khoáng mạnh mẽ lại giống như "Nghiêu điển", "Ngu thư", "Thương tụng", "Chu nhã", dư thế của nó kéo dài đến tận văn chương Tây Hán.

Đây chính là sứ mệnh của chúng ta.

※ Thời đại của luận văn

Xuân Thu Chiến Quốc là thời đại của luận văn. Đây là vì lúc đó đem văn minh từ thời đại đồ đá mới trở về sau toàn diện gia thêm sự học vấn hóa lý luận, cho nên luận văn thời đó có ánh sáng mới và kình thế mới của trí tính, kích thích sức sáng tạo của bản thân văn học, cho nên mới có "Ly tao" và văn thể Tây Hán sau đó.

Hóa ra ban đầu người thời đại đồ đá mới phát minh toán học, âm nhạc, thiên văn học, văn học, bánh xe, đòn bẩy, trục tời, và vật lý học, xác lập nông công và thủ công nghiệp, chế y phục cung thất khí cụ, ban đầu mấy dân tộc cùng nhau tách ra, ở vùng đất mới xây dựng lên văn minh Lưỡng Hà, văn minh Ai Cập, văn minh lưu vực sông Ấn, văn minh Hán, văn minh Oa. Trong đó duy văn minh Hán từ Hoàng Đế đến Ân Chu thành tựu vương thiên hạ của chế độ tỉnh điền. Đoạn này trên lịch sử văn minh có mấy ngàn năm dài, đều là vì thế mà không tự biết nguyên do, bởi vì đều là trời thành.

Mà đến Xuân Thu Chiến Quốc, bỗng nhiên nổi lên vận động học vấn hóa, tức là muốn biết nguyên do của hết thảy. Ví như lý của Vô và Hữu là ban đầu cũng đã ngộ ra rồi, lại như quẻ tượng và hào của "Kinh Dịch" cũng vốn đã biết, đến Lão Tử mới chính thức đưa ra chữ "Vô" và "Hữu", mà gia thêm giải thích trên lý luận. Lại có Khổng Tử là làm "Dịch hệ từ", giải thích nguyên do của đại tự nhiên. Đây cũng chính là vận động minh minh đức, đem những thứ vốn là đức của văn minh mà gia thêm sự giải thích học vấn hóa của lý luận. Vận động học vấn hóa này, ở Hy Lạp và Ấn Độ cũng xuất hiện cùng với chúng ta, bên kia cũng có phái ngụy biện và ngoại đạo, giống như chư tử bách gia tranh minh bên chúng ta. Lúc đó vì sao Trung Quốc, Hy Lạp, Ấn Độ sẽ không hẹn mà cùng nổi lên trào lưu học vấn hóa? Chỉ có thể nói là vì trên sử thế giới từng có một tiết khí lớn như vậy. Nhưng người Hy Lạp là ở đề mục Vô và Hữu của vấn đề căn bản văn minh, mới bắt đầu đã trắc trở, đối với nguyên do của đại tự nhiên rốt cuộc tấn công không vào, họ chỉ làm sự học vấn hóa của toán học. Người Ấn Độ cũng ở chủ đề Vô và Hữu đáp không đủ phân, họ là nói "Không" và "Sắc", nhưng họ không biết ranh giới Không và Sắc, cho nên cũng không làm ra thành tích gì.

Duy vận động học vấn hóa thời Xuân Thu Chiến Quốc Trung Quốc mới thực sự làm được phổ biến và triệt để. Thời đại đồ đá mới phát minh toán học, tức là phải đến "Dịch hệ từ" mới đến giải thích nguyên do của số, số là ở tại tượng của vật. "Dịch hệ từ" và Lão Tử, Trang Tử không từ vật chất mà đi hiểu vật chất, mà từ ý chí của đại tự nhiên phía sau vật chất và âm dương động tĩnh cương nhu của tức để giải thích vật chất, ngay cả thiên thể ở trong đó, như vậy, nguyên do của thiên văn học và vật lý học cũng đều giải thích rồi. Đại tự nhiên là "Thần vô phương mà Dịch vô thể", trên thế giới không có dân tộc nào có thể như người Trung Quốc đem Thần cũng có thể dùng lý luận mà giải thích. Cách vật trí tri của "Đại học", và khí tri Lão Tử, Trang Tử nói, là đem cái ngộ của người thời đồ đá mới cũng giải thích nguyên do của nó rồi. Trong triết học Hy Lạp không có nói về ngộ, người Ấn Độ có giải thích ngộ (họ gọi là giác), nhưng giác của họ không có đối tượng, vẫn là giải thích không tốt. Duy cách vật trí tri của "Đại học" và khí tri của Lão Tử, Trang Tử, mới có thể đem nguyên do của phát minh bánh xe, đòn bẩy và xe tời (là phương pháp phát minh khác loại về tính chất so với sự phát minh toán học, vật lý học, thiên văn, âm nhạc, văn học v.v.) cũng đến giải thích. Âm nhạc là phát minh của thời đại đồ đá mới, trên thế giới cũng chỉ có "Nhạc ký" của Trung Quốc có thể dùng lý luận giải thích âm nhạc mà có thể giải thích tốt như vậy.

Khổng Tử hơn nữa đem cái Vô và Hữu của đại tự nhiên, ở nhân sự lấy tên là Nhân và Nghĩa, Nhạc và Lễ. Mạnh Tử càng đem khí tri và vô vi của Lão Tử, Trang Tử, lấy tên là lương tri lương năng. Thế là đem văn minh từ thời đại đồ đá mới trở về sau toàn diện gia thêm sự học vấn hóa của lý luận, có thể so với đem ruộng đất đều đến cày lật lại, tốt cho việc gieo trồng cây trồng mới. Như vậy liền nổi lên chư tử bách gia tranh minh, họ đều là viết luận văn. Ánh sáng mới và kình thế mới của trí tính này, kích thích sức sáng tạo các mặt khác. Trước là văn tự, xưa nay hình thể của giáp cốt văn đại khái là quy định, minh văn đồ đồng Ân Chu tuy sinh biến thể, nhưng cũng có tiêu chuẩn chung, thế mà một đến Xuân Thu Chiến Quốc, biến thể của triện thư các nước liền đột nhiên tăng nhiều. Về chính trị và sản nghiệp là biến chế biến pháp, quân sự cũng ra đời binh pháp mới, về y phục, cung thất, khí cụ cũng ra đời kiểu dáng mới, về văn học là luận văn kích thích lên toàn chức năng của văn học, như vậy mới xuất hiện "Tả truyện", "Quốc ngữ", "Quốc sách", cũng như "Sở từ" và văn chương Tây Hán sau này. Nếu không có vận động lớn học vấn hóa của lý luận lần này của Xuân Thu Chiến Quốc dẫn tới sức sáng tạo mới của trí tính, là không thể mở ra thiên hạ của Tần Hán sau này.

Người ta đều chỉ xem sử thi Homer của Hy Lạp là một đặc sắc, không biết luận văn thời đại Xuân Thu Chiến Quốc Trung Quốc mới thực sự là một đặc sắc. So sánh với của Trung Quốc, luận văn triết học, luận văn chính trị học kinh tế học, luận văn quân sự học, luận văn khoa học v.v. của Tây Dương đều không phải là văn. Luận văn Ấn Độ như "Đại trí độ luận", "Du già địa sư luận", "Nhân minh nhập chính luận", hoặc "Duy thức luận" v.v. cũng đều là không có văn. Mà luận văn Trung Quốc thì có "Dịch hệ từ", "Lễ vận", "Nhạc ký", Lão Tử, Trang Tử, Mạnh Tử, Tôn Tử, cái mà nó không thể sánh kịp bởi luận văn Tây Dương và Ấn Độ có ba điểm. Một, cái lý lập luận của nó là dựa vào sự diễn dịch từ năm quy tắc cơ bản của đại tự nhiên mà đến, thậm chí như Hàn Phi Tử, cũng vẫn là có "Thiên địa bất nhân" của Lão Tử làm tư tưởng, cao khoáng hơn lý luận pháp trị Tây Dương. Lại như Tôn Tử, ông là vừa viết liền viết ra luận binh pháp vĩnh viễn tươi mới, quân sự học của Clausewitz Đức là nắm bắt được phương diện kỹ thuật hiện đại, nhưng về nguyên lý thì vẫn không trái Tôn Tử, không bằng Tôn Tử. Về phần "Dịch hệ từ" và Lão Tử, Trang Tử, là thế kỷ này phát hiện ra hạt sơ cấp, cũng ở trên nguyên lý không ra ngoài phạm vi của nó, nhà vật lý học và nhà thiên văn học muốn giải thích nguyên do của hiện tượng lĩnh vực nguyên tố và hiện tượng thiên thể mới phát hiện, xa không bằng "Dịch hệ từ" và Lão Tử, Trang Tử đã đạt tới, đó là đã đạt tới tuyệt đối của đại tự nhiên.

Luận văn thời Xuân Thu Chiến Quốc Trung Quốc không thể sánh kịp điểm thứ hai, là phát minh ra nhiều chữ mới từ mới, một loại là dùng để giải thích "Vô", như chữ tượng của vật tượng, Càn Khôn, Âm Dương, chữ hư của hư thực, cùng với tính từ "Phảng phất", "Yểu minh", và chữ nhân của nhân nghĩa, chữ nhạc của lễ nhạc, đều là chữ mới từ mới. Lại một loại là dùng để giải thích "Sinh", như chữ "Manh", chữ "Tức", chữ "Truân", chữ "Chuột". Cùng với những chữ như "Quyên quyên", "Sàn sàn" v.v. giải thích sinh thái của nước, những chữ như "Thông thiến", "Thương uất" v.v. giải thích sinh thái của cỏ cây. Lại một loại là chữ giải thích thời không vô hạn, như "Vũ trụ", "Thiên hạ", "Thế giới", "Nhân thế" v.v., cùng với chữ hình dung của nó, như "Du du", "Miểu miểu", "Điều điều" v.v.

Những loại chữ mới từ mới này khiến nội dung đặc sắc của luận văn thời Xuân Thu Chiến Quốc đạt được sự biểu hiện rõ ràng, hơn nữa khiến luận văn trở thành thơ. Toán học và vật lý học cũng có ký hiệu và thuật ngữ riêng của nó, nhưng phạm vi rất hẹp, nhiều câu nệ vào "Hữu", mà chữ từ của triết học Tây Dương càng là thô lậu, luận văn của họ sao có thể bằng Trung Quốc. Trong Phật kinh Ấn Độ có nhiều chữ từ giải thích "Không", và giải thích thời gian vô hạn và không gian vô hạn, nhưng không có chữ từ giải thích "Sinh", cũng không có chữ từ của âm dương, cho nên Ấn Độ cũng vẫn là không có luận văn hay.

Luận văn thời Xuân Thu Chiến Quốc Trung Quốc không thể sánh kịp nước khác điểm thứ ba, chính là tạo hình của văn chương Trung Quốc là có âm dương hư thực và biến hóa vị trí, chỉ có văn chương có hình thức như vậy, bàng hoàng từ trì, có điệu mà không phải giai điệu, mới có thể thích ứng với việc viết ra loại nội dung mà luận văn Trung Quốc đặc hữu, cho nên tất nhiên là văn học, không phải luận văn viết bởi văn thể báo cáo văn học theo hệ thống logic của Tây Dương có thể sánh được. Cho nên luận văn thời Xuân Thu Chiến Quốc có thể khởi tác dụng dẫn đầu cho "Tả truyện", "Ly tao", văn chương Tây Hán. Cũng có thể nói "Tả truyện", "Ly tao", "Hán phú" và "Sử ký" đều là mang theo màu sắc của luận văn lý luận.

Như sự ứng đối của hành nhân và tư tân giữa chư hầu trong "Tả truyện", mỗi lần đều có thể từ đạt mà biện minh, "Quốc ngữ" thì đa phần là luận chính chính, "Quốc sách" càng có sự tung hoành lý luận đáng mừng. "Sở từ" có thể nói là văn học thuần túy, mà như "Ly tao" và "Ngư phụ từ" đều là ở việc muốn minh định thị phi của thế sự và tái đánh giá giá trị đạo đức nhân sinh. Như "Phong phú" và "Đăng đồ tử hiếu sắc phú" của Tống Ngọc, đều mang theo ứng đối biện luận. Như "Tử hư phú" của Tư Mã Tương Như thời Tây Hán, cũng là khởi từ biện đối, cuối cùng chính nghĩa. Lại như "Sử ký" của Tư Mã Thiên, tự vân rằng muốn "Cùng thiên nhân chi tế, thông cổ kim chi biến", tính cách của nó chính là văn thể lý luận. Mỗi thiên của "Sử ký" đều thêm vào luận bình "Thái sử công viết".

Văn minh Trung Quốc có một chữ Lý, trên từ triều đình, dưới đến dân gian, không kháng cự mà được tiếp nhận vào cuộc sống hàng ngày và toàn diện nhân sự. Tây Dương chỉ có lý của toán học và lý của vật lý học được vạn người tiếp nhận, mà của Trung Quốc thì là bao gồm lý của tam tài thiên địa nhân bao hàm số lý vật lý. Lý số lý vật lý thiên lệch ở Tây Dương phải tạm thời bị từ bỏ trong văn học, mà của Trung Quốc là lý của đại tự nhiên, tuy trong thơ văn cũng không ngoại lệ.

Văn học Trung Quốc là trí tính, tình cảm cũng trí tính hóa rồi, cho nên dù thơ văn đều tự nhiên mang theo thức lý luận. Việc này lấy văn học Nhật Bản ra đối chiếu, thì rất rõ ràng. "Vạn diệp tập" Nhật Bản tương đương với "Kinh Thi" của Trung Quốc, trong "Kinh Thi" "Đại nhã" là nhiều nói lý luận nhất, ca trong "Vạn diệp tập" thì thuần ở trữ tình, không có nói lý. Lấy thơ Lý Bạch so với ca của Tây Hành pháp sư và hài cú của Bashō Nhật Bản, liền biết trong thơ Lý Bạch chỗ nào cũng có tự sự nói lý, cho nên người Nhật Bản cho rằng không bằng văn học thuần túy của Tây Hành và Bashō. Nhưng đây là kiến thức hẹp hòi. Thơ Lý Bạch chính là hay ở ranh giới giữa thơ và phi thơ. Lý cũng phải xem là lý như thế nào, lý của chủ nghĩa hợp lý đương nhiên không thể cho là văn học, nhưng của Trung Quốc là lý dựa vào năm quy tắc cơ bản của đại tự nhiên, lý này tự thân chính là thơ, mà thơ cũng tất phải là trí tính, nói lý có thể nói ra tới cực tự nhiên. Còn văn học Trung Quốc có thể tự sự tức là trữ tình, thì là bởi vì tự sự đó thực sự có thể cách vật, viết đến cái tượng phía sau vật.

Lịch sử văn minh, văn minh khởi sinh thời đại đồ đá mới từ khoảng mười hai ngàn năm trước đến khoảng bảy ngàn năm trước là một kỳ. Đến Phục Hy, Thần Nông mà nhập vào biến kỳ, Phục Hy vẽ bát quái, Thần Nông ở lưu vực sông Hoàng Hà mới định nông nghiệp. Phục Hy vẽ bát quái là phát minh lớn duy nhất sau khi phát minh toán học và thiên văn âm nhạc v.v. thời đại đồ đá mới, là cái mà các nước văn minh cổ đại phương Tây không có. Mà đến Hoàng Đế, thì lại nhập vào một biến kỳ. Từ Phục Hy thị đến Hoàng Đế (khoảng từ bảy ngàn năm trước đến năm ngàn năm trước), có vẻ như từ Xuân Thu Chiến Quốc đến Tần Hán, nhưng biến kỳ này dài hơn Xuân Thu Chiến Quốc, khoảng một ngàn mấy trăm năm. Từ Hoàng Đế mở ra một thời đại sáng tạo mới, xuống đến Ân Chu (khoảng từ năm ngàn năm trước đến ba ngàn năm trước) là một kỳ, chính thức thành tựu văn minh Hán. Mà đến Xuân Thu Chiến Quốc, lại nhập vào biến kỳ, xuống dưới mở ra Tần Hán, lại là sáng tạo mới, từ Tần Hán đến Minh Thanh tổng cộng hai ngàn năm, lại là một kỳ. Mà chúng ta hiện nay, là từ cuối Thanh tiếp xúc với Tây Dương trở lại là nhập vào biến kỳ.

Phục Hy vẽ bát quái là kỳ tích đứng sau sự phát hiện và phát minh ra toán học, thiên văn học, âm nhạc, bánh xe, đòn bẩy, guồng quay của thời đại đồ đá mới; đó là một lần vươn cao nữa của trí tuệ nhân loại, nhờ vậy mà có thể mở ra những thành tựu mới từ thời Hoàng Đế đến nhà Thương Ân. Thời Xuân Thu Chiến Quốc đã lý thuyết hóa văn minh thành học vấn, đây lại là một lần vươn cao nữa của trí tuệ, nhờ vậy mới có thể mở ra những chế độ và văn vật mới thời Tần Hán, những thứ có thể được tiếp nối sử dụng mãi đến thời Minh Thanh, tổng cộng khoảng hai ngàn năm. Mà việc chúng ta hôm nay đề xuất năm quy luật cơ bản của tự nhiên, cũng chính là vì ngày nay chúng ta đang bước vào một thời kỳ biến đổi mới, cần phải có thêm một lần vươn cao nữa của trí tuệ. Thời kỳ thứ nhất của văn minh Trung Quốc tính từ thời Hoàng Đế, thời kỳ thứ hai tính từ thời Lưu Bang, còn thời kỳ thứ ba phải tính từ thời Tôn Văn tiên sinh.

Nhà Hán thật sự khoáng đạt và hùng tráng, có những chế độ chính trị và sản nghiệp mới, những công trình kiến trúc cung thất và đường sá mới, cùng với y phục và đồ dùng mới. Nhà Hán có sự thống nhất thiên hạ mới mẻ, có uy lực quân sự mạnh mẽ vận hành theo chế độ mới, mọi sự mọi việc đều khác hẳn so với thời Ân Chu. Chỉ cần nhìn vào những nét chữ khắc trên vách đá thời bấy giờ, như "Dương Hoài biểu ký", "Thạch Môn tụng", cái khí phách lớn lao ấy thực sự khiến những người giỏi thư pháp đời sau cảm thấy không thể theo kịp. Cho nên văn chương nhà Hán cũng vĩ đại đến thế. Hán phú là lời hoan hỷ tán tụng đối với phong cảnh tráng lệ của nhật nguyệt, sơn xuyên, vật sản, cung khuyết, thị triều và nhân vật thời bấy giờ, thế nên Hán phú mới có nhiều từ ngữ mới lạ đến vậy, mà mục đích cốt lõi của nó hướng về một sự suy tư, tỉnh thức trước sự kính cẩn với trời đất, nơi tình cảm chuyển động theo gió và rực rỡ trong khuôn phép chính thống của lễ nhạc. Cái kết của văn học nhà Hán chính là những bài thơ nhạc phủ và những bức thủ bút của Tào Tháo.

※ Thời đại của những tâm tình mới

Lục triều là thời đại của những tâm tình mới trong văn học.

Lục triều là lúc văn minh Trung Quốc bước vào một thời kỳ biến đổi mới, mở đường cho nhà Tùy, nhà Đường sau này. Tuy về chế độ so với thời Tần Hán trước đó có đôi chút thay đổi, nhưng về mặt nguyên tắc thì không hề khác biệt. Sự mới mẻ khác biệt ấy chỉ nằm ở tâm tình, và điều này được thể hiện rõ nhất trong văn học.

Ngũ Hồ loạn Hoa, nguyên nhân bắt nguồn từ việc thanh đàm của nhà Tấn làm lỡ việc nước, mà những cuộc thanh đàm của nhà Tấn thực chất là hệ quả từ sự phản kháng lại việc tôn sùng Nho giáo của thời Đông Hán.

Vốn dĩ tinh thần của dân tộc Hán nằm ở tư tưởng Hoàng Lão, còn Nho gia thì giống như con đường; cần phải có tinh thần thì mới có thể đi trên con đường đó, cho nên hai thứ phải kết hợp lại với nhau mới tốt. Tây Hán chuộng Hoàng Lão, nhưng đến thời Hán Vũ Đế đã bắt đầu đồng thời tôn sùng Nho giáo. Đại Nho thời bấy giờ là Đổng Trọng Thư cũng giảng về âm dương ngũ hành, pha trộn cả tư tưởng Hoàng Lão. Trước Đổng Trọng Thư một chút còn có Giả Nghị và Triều Thố, thực chất là những người dùng Nho thuật nhưng kiêm cả Pháp gia. Trong lịch sử, Pháp gia thường là điểm kết nối giữa Nho gia và Hoàng Lão. Chẳng hạn như Vương Mãng, như Vương An Thạch, đều viện dẫn "Chu Lễ" để thực hiện phép mới. Nhưng đến thời Đông Hán, Nho giáo trở thành tôn giáo độc tôn, bài xích Hoàng Lão. Hán Vũ Đế từng có chiếu cầu hiền lương, mậu tài, nhưng đến thời Đông Hán lại đổi thành chế độ cử hiếu liêm, việc chọn người làm quan bắt buộc phải dựa vào Nho giáo, vì thế khí thế không bằng thời Tây Hán. Điều này thể hiện rõ nhất trong văn chương: "Hán Thư" không bằng "Sử Ký", phú của Mã Dung, Trương Hành, Ban Cố cũng không sánh được với Giả Nghị, Tư Mã Tương Như, Dương Hùng. Cho nên, nhìn từ văn học là cách rõ nhất để thấy được khí vận của các triều đại trong lịch sử. Thời Đông Hán, Nho giáo trở nên trì trệ, khiến con người không thể giải tỏa tâm tư, vì vậy mà khởi lên loạn Khăn Vàng để phá vỡ sự trì trệ đó, mở ra thời Tam Quốc. Khi ấy mới lại thấy "giang sơn như họa", một thời biết bao bậc phong lưu nhân vật. Trong đó, Tào Tháo tuy xuất thân là kẻ sĩ đọc sách, nhưng bản thân ông lại mang tư tưởng Hoàng Lão. Thơ văn của Tào Tháo kế thừa tinh thần của thời Tây Hán.

Thế nhưng Nho giáo cũng không thể bị xem nhẹ. Điểm độc đáo của Nho giáo là tư tưởng "tôn Vương đại nhất thống" của Khổng Tử, giúp người thời bấy giờ có được cảm giác an tâm lập mệnh, chất phác và ổn định. Nhà Tấn kế thừa nhà Ngụy, bình định Thục, diệt Ngô, thống nhất thiên hạ; đường bộ giao thông với Tây Vực, đường biển phương Nam giao thông với La Mã. Vương Khải, Thạch Sùng nhờ đó mà có được trân bảo tài phú; Trương Hoa nhờ đó mà hiểu biết rộng về những vật lạ mới mẻ; Bùi thị nhờ đó mà đo đạc được bản đồ mới. Âm nhạc và vũ đạo thời đó cũng nảy sinh những nét thú vị mang tính địa phương, như "Bạch Nịnh vũ" là của vùng đất Ngô, "Tề âu" là của đất Tề. Thời bấy giờ bốn phương đều quy phục, người Nhung Địch cũng đến quy thuận, vào nội địa sống xen lẫn. Quy mô thiên hạ và khí tượng mới mẻ lúc đó, có thể nói là lần đầu tiên xuất hiện kể từ sau thời Hán Vũ Đế. Tuy nhiên, nó lại thiếu đi một ý chí lớn tuyệt đối để thống lĩnh. Giả hậu là một người đàn bà, coi triều đình như trò đùa trẻ con, loạn Bát vương đều là mầm mống của họa Ngũ Hồ loạn Hoa, khiến thiên hạ sụp đổ từ đó.

Người nhà Tấn xem nhẹ Nho giáo, thiếu đi ý chí lực "tôn Vương đại nhất thống" để thống lĩnh sự phồn hoa lúc bấy giờ, nên dần rơi vào hưởng lạc và buông thả, tự cho đó là khoáng đạt. Các triều sĩ khi ấy thường đàm luận về Lão Tử, Trang Tử, nhưng khác với việc chuộng Hoàng Lão thời Tây Hán. Chuộng Hoàng Lão là có ý thức về việc Hoàng Đế trị lý thiên hạ; bỏ đi Hoàng Đế mà chỉ nói Lão Trang, thì thực sự là lười biếng và vô vi.

Nhưng rốt cuộc sau khi bình định thiên hạ cũng có một loại khí phách hùng tráng, như "Văn phú" của Lục Cơ, "Tam đô phú" của Tả Tư, đều có thứ khí phách đó. Không thể coi "Tam đô phú" chỉ là sự mô phỏng "Lưỡng kinh phú" của Ban Cố, thực ra là vì nhà Tấn kế thừa nhà Ngụy, bình Thục, diệt Ngô, người thời đó nhìn vào thành tích khai phá mới mẻ suốt mấy chục năm qua ở kinh đô nhà Ngụy, Ngô và Thục nên có một sự trỗi dậy về cảm xúc. Phú của Bào Chiếu cũng hay, nhưng cảm thấy hơi nhỏ bé. Trong "Trúc Lâm thất hiền", thơ văn của Nguyễn Tịch và Kê Khang là hay nhất.

Đầu thời Tấn, trên thực tế về mặt chính trị cũng có bậc đại tài như Bùi Ngỗi, Vệ Quán, Trương Hoa, họ đều không phải là những kẻ chỉ biết bàn suông, đáng tiếc là phần lớn đều chết trong tay Giả hậu và loạn Bát vương, về sau vận mệnh nhà Tấn bị trao vào tay kẻ thanh đàm là Vương Diễn. Chung quy lại vẫn là do ý chí "tôn Vương đại nhất thống" không được thiết lập. Cho đến khi Lạc Dương rơi vào tay tộc Hung Nô, Tấn Nguyên Đế vượt sông sang phía Nam, lên ngôi tại Kiến Nghiệp, vẫn phải nhờ Vương Đạo tỏ lòng kính trọng đối với nhà vua trong nghi thức, thì bách quan mới bắt đầu có lòng kính trọng. Sau đó Vương Đôn, Hoàn Ôn, Tạ Huyền khinh suất, lộng quyền làm loạn, đều cho thấy ý chí "tôn Vương đại nhất thống" của người đương thời vẫn chưa được thiết lập. Như vậy thì dù có Ôn Kiều, Tổ Địch, Hoàn Ôn, Lưu Dụ, Lưu Côn dốc sức Bắc phạt thu phục Trung Nguyên, thì ý chí lực vẫn là không đủ.

Thời Tấn, công khanh trên mặt bôi phấn, thổi sáo, có xe ngựa sang trọng không ngồi lại đi chuộng ngồi xe bò; triều đình Nhật Bản thời Heian bắt chước theo, đến nay mỗi năm lễ hội tháng Ba, Kyoto vẫn còn đội nghi trượng công khanh, võ sĩ dẫn đường bằng cung tên, công khanh ngồi xe bò, phụ nữ mặc cung trang đi trước sau xe bò, người xem hai bên phố có thể hình dung ra cảnh tượng năm xưa. Tôi đã từng xem một lần, quả nhiên là vô cùng mỹ lệ, thế nhưng cả Hoàng Lão và Nho gia đều không quý trọng điều đó.

Từ Đông Tấn chuyển sang Tống, Tề, Lương, Trần, văn học cũng xinh đẹp nhưng không còn đáng trân quý nữa.

Ý chí lớn của thời đại phải đến thời Tùy Đường mới được thiết lập. Không dựa vào niềm tin tôn giáo mà vẫn có thể có ý chí lớn, đây là quá trình mà chúng ta cần phải nghiên cứu, vì hiện trạng thế giới của chúng ta ngày nay cũng đang thiếu đi một ý chí lớn. Chỉ riêng về văn học mà nói, đây cũng là một vấn đề lớn trong việc xây dựng văn học hiện đại của Trung Quốc, làm thế nào để chúng ta có thể có được những bài văn hùng tráng.

Ngũ Hồ loạn Hoa, mức độ nghiêm trọng tương đương với việc người man tộc Bắc Âu diệt vong Đế quốc La Mã phương Tây. Nhưng châu Âu từ đó bước vào thời kỳ tăm tối kéo dài gần ngàn năm, còn Trung Quốc lúc bấy giờ thì không rơi vào thời kỳ tăm tối. Châu Âu từ đó xuất hiện nhiều quốc gia man tộc, đến nay vẫn không thể thống nhất, còn Trung Quốc thì sau thời Ngũ Hồ Thập lục quốc lại được thống nhất bởi nhà Tùy, nhà Đường. Nguyên nhân thứ nhất là vì xã hội Trung Quốc không phải là chế độ nông nô, thứ hai là vì Trung Quốc có tầng lớp sĩ phu, có thể đồng hóa Ngũ Hồ, thứ ba là vì văn minh Trung Quốc có nền tảng thống nhất thiên hạ.

Thời Tấn, tuy triều sĩ thanh đàm làm lỡ việc nước, nhưng dân gian lại rất sống động, điều này có thể thấy được từ sự thịnh hành của các bài ca dao dân gian thời bấy giờ. Trong lịch sử Trung Quốc, mấy lần khi văn học của sĩ phu mờ nhạt, yếu ớt như nhật thực, thì văn học dân gian lại rực rỡ như sao trời đầy đặn. Trước như thời Đông Hán, có những bài ca dao, sấm vĩ và nhạc phủ như "Giang Nam khả thái liên, liên diệp hà điền điền". Lại như "Vũ Lâm lang", "Nhật xuất đông nam ngung" v.v., các bài nhạc phủ đều mang chút hơi hướng văn học dân gian, vượt xa thơ văn chính thống của các sĩ phu đương thời. Sau như thời Nguyên, Minh, Thanh, thơ văn sĩ phu ít có tác phẩm đáng xem, thì văn học dân gian, khúc và tiểu thuyết chương hồi của bình thoại lại phát đạt. Cho nên mỗi khi dân gian khởi binh, dân là người động trước, sĩ phu sau đó mới được kích phát, rồi kết hợp với dân để chỉ đạo dân.

Ngũ Hồ loạn Hoa, như quân của Thạch Lặc, Phù Kiên, Vương Di, Lư Tuần, thực chất là do dân chúng Trung Quốc tham gia đông đảo, kết hợp với các cuộc khởi nghĩa dân gian truyền thống của Trung Quốc, mới có được thanh thế lớn như vậy. Man tộc phương Bắc xâm lược La Mã phương Tây, cũng có trường hợp cưỡng ép nông nô, cũng có trường hợp nông nô cởi bỏ xiềng xích ruộng đất để đi theo, thì quân thế của man tộc mới lớn mạnh như thế, nhưng tính chất khác với phía Trung Quốc. Dân Trung Quốc tham gia Ngũ Hồ loạn Hoa, đã thu được hiệu quả đồng hóa người Hồ một cách hết sức tự nhiên.

Còn về sĩ phu thì như Vương Mãnh, Thôi Hạo, Cao Duẫn. Vương Mãnh đồng hóa Phù Kiên, Thôi Hạo và Cao Duẫn đồng hóa Thác Bạt Ngụy. Cũng vì trong quân đội của Phù Kiên và Thác Bạt Ngụy có sự tham gia của dân chúng Trung Quốc, nên họ không hề bị cô lập. Lưu Uyên đến Lưu Diệu, Thạch Lặc đến Thạch Hổ, bại trận là hết, Phù Kiên với trăm vạn quân cũng cứ bại trận là hết, đây là vì trong quân đa phần đều là dân Trung Quốc, một khi đã bị dân Trung Quốc quay lưng thì không thể cứu vãn.

Vương Mãnh dạy Phù Kiên càn quét các tộc Hồ khác, Thôi Hạo dạy Thác Bạt Ngụy chỉ cần xuất binh bình định vùng biên ải, đều là vì muốn quét sạch chướng ngại, mở đường cho sự thống nhất Hoa Hạ của nhà Tùy Đường sau này, như người đi trước mở đường cho vương giả. Vương Mãnh, Thôi Hạo và Cao Duẫn là sự kết hợp giữa Hoàng Lão và Nho gia, đặc biệt là Cao Duẫn, người đã thực hiện chế độ quân điền, khuyến khích cày cấy, xây dựng trường học cho Văn Minh Hoàng hậu và Hiếu Văn Đế. Người thời đó, từ trong cuộc chém giết và phá hoại khủng khiếp của Ngũ Hồ loạn Hoa, trong cái gọi là "trời đất bất nhân" mà tôi luyện ra được ý chí lớn; lại từ chế độ quân điền, cày cấy và trường học mà xây dựng lại niềm tin nhân thế, nhờ vậy mới mở ra được thời đại Tùy Đường theo sau đó.

Ngẫm lại, từ việc Nho và Hoàng Lão tách rời thời Đông Hán, nhà Tấn lại thanh đàm Lão Trang mà xem nhẹ Nho, cho đến thời Vương Mãnh, Thôi Hạo, Cao Duẫn mới là Hoàng Lão hòa cùng Nho gia. Kể từ khi nhà Tấn thiếu đi ý chí lớn để thống lĩnh thời đại, cho đến khi Thác Bạt Ngụy mới bắt đầu xây dựng lại được ý chí lớn này, quá trình của thời thế đó, thực sự khiến người ta vừa chua xót vừa hoan hỷ.

Khổng Tử nói: "Xưa nay ai cũng phải chết, dân không tin thì không đứng vững được." Cuộc xâm lược của man tộc châu Âu khiến họ rơi vào thời kỳ tăm tối, nếu không có niềm tin vào Chúa của Cơ Đốc giáo, con người thật sự không muốn sống nữa. Còn niềm tin của người Trung Quốc không dựa vào tôn giáo, mà dựa vào "hạo nhiên chính khí" sinh ra từ việc tích lũy nghĩa cử. Đây là điều Mạnh Tử nói, "tập nghĩa" là làm việc đạt được thành tích. Niềm tin lớn nhất là đối diện với tự nhiên, nhìn thấy thần thánh; nếu những việc chúng ta làm là tương ứng với tự nhiên, thông với thần minh, thì đó là nghĩa, tập nghĩa là làm thêm vài việc như thế. Thời đại đồ đá mới phát minh ra toán học, âm nhạc, thiên văn học, bánh xe, đòn bẩy, guồng quay, vật lý học, văn tự, điều này đảm bảo sự tự tin cho lịch sử văn minh tiếp diễn, vì những phát minh này tương ứng với tự nhiên, thông với thần minh, đó là cái gọi là "tập nghĩa" của Mạnh Tử. Những việc chúng ta đang làm ngày nay, ví dụ như trải qua một ngày bình thường, viết một bài tiểu thuyết hoặc tản văn tùy ý, cũng là một sự phát minh, như Tôn Văn tiên sinh nói là cách mạng. Dùng ngôn ngữ tôn giáo thì có thể làm chứng cho thần, làm được vài việc như vậy thì lòng tự tin sẽ tăng lên.

Đức tin vào thần thánh là tuyệt đối, còn lòng tự tin thì lại là thứ cần được bồi đắp, lớn dần theo thời gian, Mạnh Tử gọi là "nuôi dưỡng hạo nhiên chi khí". Ý chí của tự nhiên đồng thời cũng là hơi thở, dưỡng khí cũng chính là dưỡng chí, chí là niềm tin được nuôi dưỡng từ việc tập nghĩa.

Niềm tin này cũng là thứ nuôi dưỡng ý chí lực của thời đại. Trong hai trăm năm Ngũ Hồ loạn Hoa, dân Hoa Hạ đã xây dựng lại ý chí lực của thời đại như thế nào? Câu hỏi này cũng chính là câu hỏi của chúng ta ngày nay.

Trong "Nhan thị gia huấn" có ghi, thời đó không chỉ ở phương Bắc bị Ngũ Hồ xâm chiếm, mà ngay cả con em thế gia phương Nam cũng thịnh hành gảy đàn tỳ bà, học tiếng Tiên Ty, nhìn cảnh văn minh truyền thống Hoa Hạ sắp quét sạch không còn. Ai ngờ tiếp sau đó lại mở ra thời Tùy Đường, là sự hồi sinh của văn minh Hoa Hạ. Hóa ra lúc đó cũng không cần phải quá bi quan. Lấy ví dụ hiện nay, thanh niên học sinh chơi đàn guitar, hát tiếng Anh, nhảy múa kiểu nước ngoài, nhưng nhìn từ những bài viết của Chu Thiên Văn, Chu Thiên Tâm thì thấy họ rốt cuộc vẫn là con cháu Trung Quốc. Những cô gái, chàng trai này có thể được viết thành những bài văn hay như "Kích Nhưỡng Ca", điều này nghĩa là đã có thứ đáng để kính trọng. Ngay cả người dân đại lục và ĐCSTQ, cũng có thể được Trương Ái Linh và Trần Nhược Hy viết thành những bài văn hay. Có thể tin rằng, hiện nay chúng ta đang ở trong quá trình đồng hóa và hồi sinh của văn minh Trung Quốc, giống như một đóa hoa, đợi đến một cơn gió lành trong tương lai sẽ bất ngờ nở rộ, giống như sự đồng hóa và hồi sinh của văn minh Hoa Hạ trong thời kỳ Ngũ Hồ loạn Hoa, bất ngờ một cơn gió lành thổi đến liền khai mở ra thời Tùy Đường. Tin tức này chỉ có văn học là cảm nhận được rõ nhất, và cũng giải thích được rõ nhất. Đây là lý do tại sao văn học nhất định phải là cách mạng, theo lời Tôn Văn tiên sinh, không có cách mạng thì không có văn học.

Ngũ Hồ loạn Hoa, Trung Quốc không rơi vào thời kỳ tăm tối, đây là bản lĩnh thực sự của dân tộc Hán. Lưu Diệu chiếm Lạc Dương, bắt hai vị vua Hoài, Mẫn, bắt họ làm việc rót rượu trong y phục hạ cấp, trên đời này đã chẳng còn vật gì là tôn quý nữa. Cảnh đốt giết chém chóc, dân số tổn thất mười phần bảy, đại nạn ập đến, người nhà cốt nhục sao còn đoái hoài sinh ly tử biệt, ngoài kinh hãi và khổ đau ra, nhân gian còn có vật gì là tình cảm? Cung khuyết thị triều đều thành đống đổ nát, đất hoang thành cỏ dại, thường trăm dặm không thấy bóng người, từ cổ chí kim còn có vật gì là kiên cố? Người Trung Quốc đã ngộ ra được đạo lý thành - hủy của trời đất, biết Kinh Dịch nói "thần vô phương", thì biết Lão Tử nói "thiên địa bất nhân".

Thời Ngũ Hồ loạn Hoa, Phật giáo đang thịnh hành, mà người Trung Quốc chỉ lấy cái cao thượng của nó để yêu thương, vì khi đã quá thân thiết thì chỉ cần tồn tại thôi đã là tất cả; chứ không lấy cái thuyết "vô thường, khổ, không" của Phật giáo. Đối với cái gọi là cứu khổ cứu nạn của Phật giáo cũng lãnh đạm, vì thiên đạo và việc cầu cứu có chút không cân xứng. Các bậc cao tăng thời đó, phương Nam có Huệ Viễn, phương Bắc có Tăng Triệu, đều là lấy tri thức làm niềm vui, có thể nói không mang tính tôn giáo.

Người Trung Quốc không cần tôn giáo mà ngộ được tự nhiên, cùng thần ở chung, giống thần như vô phương, đại nạn không chết, lập tức lại sống động, nên chế độ quân điền ở Bắc Ngụy và việc cày cấy mới ở Giang Nam mới hồi phục nhanh đến thế, còn Phật giáo chỉ coi như một cơn gió thổi tỉnh mọi người, nhất thời ai nấy đều muốn nhàn rỗi sáng tác, như tượng Phật và tranh bích họa ở Đôn Hoàng, chùa chiền ở Lạc Dương và các ngôi chùa thời Nam triều. Họ bái Phật cũng chỉ là những cái thú nhàn rỗi hết sức nghiêm túc. Mọi người lại cùng nhau nhảy múa nhạc điệu Tây Vực, nhất là Bắc triều có khí tượng hơn Nam triều, như bia khắc Bắc Ngụy và thư pháp của Mạc Thôi, tính sáng tạo là phong phú nhất. Người Trung Quốc thời đó đồng hóa người Hồ, chính là nuôi dưỡng hạo nhiên chính khí trong sự tập nghĩa như thế, dần dần nuôi dưỡng ra ý chí lớn để thống lĩnh thời đại.

Văn học thời đó chưa hiển hiện ra ý chí lớn thống lĩnh thời đại, phải đến tận sau này khi nhà Tùy Đường thống nhất thiên hạ, văn học thế hệ Trần Tử Ngang và Lý Bạch thời sơ Đường mới hiển lộ ra. Lý Bạch vì thế mới nói văn học Lục triều xinh đẹp nhưng không đáng trân quý. Nhưng Lý Bạch và Đỗ Phủ đều thích sự trong trẻo, mới mẻ của văn học Lục triều, đó mới là cái đáng trân quý. Nếu như châu Âu vì man tộc xâm lược mà rơi vào thời kỳ tăm tối thì không thể có hai chữ "trong trẻo" được.

Tưởng tượng người xưa năm ấy, phải coi đó như chuyện của chính mình trên tảng đá Tam Sinh. Ví dụ như đọc văn chương của Dữu Tín, cảm giác như chính mình là người sống cùng thời với Dữu Tín, mà lại như Dữu Tín đang sống ở thời đại hôm nay. Tôi lâm tập bia Ngụy cũng là như vậy. "Tung cao linh miếu bệ" là do Thôi Hạo viết, mỗi lần lâm tập tôi luôn nhớ tới thời Thác Bạt Ngụy, tới chuyện của Thôi Hạo, Cao Duẫn, Văn Minh Hoàng hậu.

Vương Mãnh, Thôi Hạo, Cao Duẫn đều mang tài năng giúp vua, nhưng không phụng sự Nam triều mà đi giúp Bắc triều. Văn Minh Hoàng hậu Phùng thị vốn là nữ tử dân tộc Hán, cha chết dưới tay nhà Thác Bạt Ngụy, mà bà lại làm Hoàng hậu nhà Thác Bạt Ngụy. Bốn người này thực sự là bậc đại công thần hỗn nhất Hoa Di, mở ra thời đại Tùy Đường sau này, nhưng đối với cái gọi là "đại nghĩa dân tộc" thì nên nói thế nào đây?

Khổng Tử khen ngợi Quản Trọng đuổi rợ, nhà Hán đối với việc Lý Lăng bại trận ở phương Bắc đầu hàng Hung Nô cũng xử phạt cực kỳ nghiêm khắc. Thế nhưng các nhà thơ thời Hán, Ngụy và nhà Đường đều dành thiện cảm cho Lý Lăng. Bản thân Lý Lăng lại cũng không hề khoáng đạt, ông thấy Tô Vũ đi sứ Hung Nô khuyên hàng không khuất phục, bèn nói: "Tội của Lăng và Vệ Luật thông thấu tận trời rồi!" rồi nước mắt chảy dài. Mà ông lại không phục việc triều Hán xử cực hình với gia đình mình, tự biện hộ việc bại trận hàng giặc, vẫn muốn lập công báo đáp nhà Hán, cái phẫn uất và tự biện này lại còn chi tiết lặt vặt để làm gì? Chỉ thấy sự không triệt để của ông. Ân nghĩa của triều Hán đối với ông đã tuyệt, mà ông dẫn quân Hung Nô về phía Bắc xây thành Lý Lăng, đối phó với nước Nga hiện đại, suốt đời không để Hung Nô xâm phạm phương Nam. Triều Hán là triều Hán, ông đối với dân tộc Hán của Hoa Hạ vẫn là đã báo ân. Nhưng đây há chẳng phải là sự lặt vặt vô ích sao? Người Lượng Liệt như ông, chỉ nhận lấy kết cục đều không triệt để. Điều này không thể đem ra phê bình, chỉ có thể dùng thơ để chứng kiến. Khi tiễn biệt Tô Vũ, bài thơ "Hà lương" của Lý Lăng mới là tuyệt xướng ngàn đời.

Vương Mãnh, Thôi Hạo, Cao Duẫn, Văn Minh Hoàng hậu khác với Lý Lăng. Họ sinh vào thời Ngũ Hồ loạn Hoa, nên coi trọng thiên hạ hơn quốc gia, coi trọng văn minh hơn dân tộc. Tôn Văn tiên sinh có câu: Thế giới đại đồng phải thông qua chủ nghĩa dân tộc, trước hết phải làm tốt quốc gia của chính mình. Tuy nhiên trong lịch sử có thời đại vong quốc và thời đại vong thiên hạ, lớp phân biệt này Cố Viêm Vũ đã nói rất rõ. Ngũ Hồ loạn Hoa là thời đại phá hoại văn minh, vong thiên hạ, chí sĩ chỉ có thể lưu giữ thiên hạ, sau đó mới có thể nói đến chuyện phục quốc. Cũng không phải là phục quốc, mà là mở lại quốc gia. Văn minh cũng không phải là thứ có thể được cứu hộ, bảo tồn, mà chỉ có thể là mở ra vương hóa mới, làm cho văn minh hồi sinh, có văn minh Hán tồn tại, dân tộc Hán cũng tự nhiên tồn tại. Những việc Vương Mãnh, Thôi Hạo, Cao Duẫn, Văn Minh Hoàng hậu đã làm, sau này lịch sử mở ra thời Tùy Đường, đều đã được chứng minh.

Nguồn: Việt Nam Thư Quán dịch từ kanunu8.com
Được bạn: Mọt Sách đưa lên
vào ngày: 21 tháng 11 năm 2026

« Lùi Tiến »

2 Trong Tổng Số 3 tác phẩm của Hồ Lan Thành

💬 Thảo luận

Chưa có bình luận nào — hãy là người đầu tiên chia sẻ cảm nhận của bạn!

Đăng nhập để tham gia bình luận.