(Một)
Có một thời kỳ tôi rất thích đi du ngoạn thắng cảnh, nhưng sau đó dần dần không còn hứng thú nữa. Có lẽ là do đã đọc qua chí địa phương, hễ nơi nào có danh sĩ địa phương là y như rằng có "thập cảnh". Đọc *Từ Lộ Khách du ký*, cảm thấy quá đỗi lạnh lẽo vắng vẻ, tôi cũng không thích. Ngẫm lại, ấn tượng về những thắng cảnh từng đi qua đều rất nhạt nhòa, trái lại, những con phố nhỏ, ngõ nhỏ thường hay đi qua lại khiến tôi có tình cảm hơn.
Tôi từng du ngoạn Tây Hồ, từng thấy Vạn Lý Trường Thành, nhưng điều lay động tôi chỉ là tình cảnh lúc bấy giờ, chứ không phải phong cảnh nơi đó. Khi du ngoạn Trường Thành trở về, nghỉ đêm tại Nam Khẩu, đêm khuya một mình bước ra ngoài, đứng dưới ánh trăng sao, tưởng tượng đây là vùng tái ngoại thời cổ đại, nhưng kết quả chẳng thấy gì cả. Quay về lữ quán, một đám đông nam nữ sinh viên đang trải thảm ngủ trên sảnh lớn, ồn ào hỗn loạn. Tôi cũng trà trộn vào giữa họ mà đi lại, lúc này mới cảm thấy chân thực. Sau này ở Quế Lâm, đi tìm Thất Tinh Nham, cái hang động u thẳm hiểm hóc kia. Tôi vừa vào đã muốn ra ngay. Thà là trên đường trở về, đứng ngắm mấy người đàn bà giặt quần áo bên bờ hộ thành hà hồi lâu còn hơn. Tôi là một kẻ tục nhân như vậy đấy.
Điều này cũng không phải do đã đến tuổi trung niên. Hồi nhỏ bị phong cảnh lay động, thực ra chính là nỗ lực khiến bản thân phải cảm động mà thôi.
(Hai)
Tôi có tên, nhưng không thích dùng biệt hiệu. Lần trước Thẩm Khởi Vô đến, tôi bảo anh ta: "Tại sao anh phải bày đặt ra cái Nhàn Bộ Am làm gì? Tốt nhất là không nên có mấy thứ đó."
Biệt hiệu có lẽ bắt đầu từ cuối thời Hán, thịnh hành vào thời Đông Tấn, người thời xưa không chơi trò này. "Bát Tuấn", "Bát Nguyên" thời cuối Hán, "Trúc Lâm Thất Hiền" thời Đông Tấn, đều là biệt hiệu của một nhóm người. Nhưng giới trí thức dễ tan rã nhất, lâu dần liền thành biệt hiệu của một cá nhân. Biệt hiệu của một nhóm là để phô trương với người khác, biệt hiệu của một cá nhân là để tự phô trương với chính mình. Nào là "Tản nhân", "Cư sĩ", "Quán chủ", "Hận nhân", chẳng qua đều là trò tiêu khiển. Một người chơi chán chê mọi thứ, liền quay sang chơi chính mình, đặt biệt hiệu chính là một kiểu tự chơi mình. Trí thức là như thế đó, ở trong những dịp tụ tập, nếu là ngâm thơ thì gọi là "Hải Đường ngâm xã", nếu là làm chính trị thì gọi là "Thanh lưu", "Đông Lâm đảng nhân", "Tả dực tác gia", thực ra cũng giống như "Hải Đường ngâm xã" mà thôi, đều tính là biệt hiệu của một nhóm người, mà có được biệt hiệu rồi thì đã vô cùng mãn nguyện, thể hiện hết những gì họ muốn thể hiện rồi.
Nhưng tôi lại thích biệt danh (ngoại hiệu). Trong *Thủy Hử Truyện* có mấy cái biệt danh rất hay. Biệt hiệu là tự mình đặt, còn biệt danh lại là người khác đặt cho. Kẻ có biệt hiệu phần lớn là trí thức, kẻ có biệt danh lại phần lớn là tầng lớp hạ lưu trong xã hội. Sự khác biệt giữa hai bên nằm ở đó. Ví dụ như nghe người ta gọi "Vương Ma Tử", "Khang Lâm Quỷ Đầu", so với việc bước vào thư phòng của người nào đó, nhìn thấy dưới mặt kính đè những tấm danh thiếp đề là "chủ nhân" này nọ, tôi thà nghe mấy cái kia còn cảm thấy dễ chịu hơn nhiều.
Tầng lớp hạ đẳng trong xã hội cũng có biệt hiệu của nhóm họ, đó gọi là "Bang". Bang phần lớn là bọn cùng hung cực ác, nhưng không vô vị. Cái gọi là "xã" mà giới trí thức hợp tác với nhau, mục đích chỉ cầu làm tham mưu, bây giờ gọi là "trí nang đoàn" (think tank). Còn bang của lũ lưu manh thì thường làm nền tảng cho các tổ chức chính trị khủng bố kiểu "Hỏa Thập Tự Đoàn". Nếu giữa hai bên có đảng phái chân chính, trước hết phải tách biệt với cái "xã" của giới trí thức và cái "bang" của bọn lưu manh này. Nhất là giới trí thức, họ làm chính trị chẳng qua là đem biệt hiệu ra chơi đùa, khi một nhóm người cùng tự xưng là "Tả dực tác gia", cũng chẳng khác gì việc cá nhân tự xưng là "Chủ nhân", "Cư sĩ" với vẻ đắc ý tự mãn.
(Ba)
Văn học Trung Quốc gần đây có hai loại: phương Nam và phương Bắc. Đây là do khí hậu địa lý khác nhau sao? Không phải. Nguyên nhân chủ yếu là do khí hậu chính trị khác nhau. Cũng có người chia văn học phương Bắc và văn học phương Nam thành hai phái, cho rằng có hiềm nghi phá hoại sự thống nhất quốc gia. Nhưng cuối cùng vẫn chia thành hai phái.
Trung tâm của văn học phương Bắc là Bắc Bình, phong cách tác phẩm tương đối thâm trầm, tĩnh lặng, còn văn học phương Nam lấy Thượng Hải làm trung tâm thì hoạt bát, không tránh khỏi nông cạn. Cách nhìn này của đại đa số người vốn cũng đúng. Nông cạn thì có thể biến thành thâm trầm, nhưng tĩnh lặng thì không được, vì vậy cũng có người cho rằng tiền đồ của văn học Trung Quốc nằm ở phương Nam, còn phương Bắc thì đang trong cảnh suy tàn. Lời này tôi không tán đồng.
Văn học và trung tâm chính trị gần nhau, có thể khiến văn học gắn liền với thời đại, nhưng cũng khiến văn học trở nên nông cạn. Sự nông cạn này không phải là vấn đề tu dưỡng kỹ thuật đơn thuần. Chính trị ảnh hưởng đến cuộc sống của người bình thường, và cuộc sống của người bình thường này mới là cơ sở của văn học. Cho nên ảnh hưởng của chính trị đối với văn học chẳng qua là gián tiếp. Nhưng vì diễn biến của chính trị đặc biệt dễ gây chú ý, tác giả cảm thấy nó mới mẻ, thường lấy nó làm đề tài văn học, như vậy rất dễ thất bại. Họ không biết miêu tả chính trị từ góc độ cuộc sống hàng ngày của người thường, mà lại miêu tả chính trị từ góc độ chính trị, biến nó thành loại tiểu thuyết trinh thám chính trị. Nhà văn giỏi là người cách mạng, nhưng không phải là người vĩ đại hơn. Một nhà văn xử lý đề tài chính trị nên giống như xử lý đề tài tình yêu, cần phải khảo sát, cần phải giải thích sự ức chế và giải phóng của nhân tính, cảm nhiễm từ những sự vật nhỏ nhặt, hành động nhỏ nhặt, tức là toàn bộ cảm xúc trong cuộc sống thường nhật của con người.
Tác giả phía Thượng Hải vì quan hệ với chính trị quá trực tiếp, nên thường miêu tả chính trị quá khoa trương mà bỏ quên nhân sinh. Một lối khoa trương như thế, nếu dùng để miêu tả tình yêu, chính là văn học phái Uyên Ương Hồ Điệp tài tử giai nhân; dùng để miêu tả chính trị, thì trở thành văn học báo cáo của những nhà cách mạng kiểu hiệp sĩ. Sự nông cạn của tác phẩm, không chỉ là vấn đề kỹ thuật nữa.
Phải lọc chính trị qua cuộc sống hàng ngày của người bình thường, thì mới có thể viết thành tác phẩm văn học. Ở trung tâm của biến động chính trị sẽ không sản sinh ra tác phẩm văn học hay. Tác phẩm văn học hay được sản sinh ở nơi cách xa trung tâm biến động chính trị. Khi biến động chính trị ở cao trào nhất sẽ không có tác phẩm văn học hay, tác phẩm văn học hay thường được sản sinh trước hoặc sau cao trào của biến động chính trị. Bởi vì tác giả cần có sự thong dong để nhấm nháp đề tài.
Kể từ Bắc Phạt đến nay, sự thô bạo trong các tác phẩm văn học phía Thượng Hải chính là vì ở quá gần chính trị. Cũng có người cổ vũ sự thô bạo này, cho rằng văn học cách mạng nên có khí chất mới như vậy, nhưng văn học cách mạng phải là văn học, văn học không dung thứ cho sự thô bạo.
Ngay cả cách mạng, điều cần là sự cương kiện, không phải thô bạo. Bắc Bình cách xa trung tâm biến động chính trị hơn, có sự thong dong hơn để khảo sát biến động chính trị, tương lai nếu có tác phẩm văn học miêu tả khí chất cuộc sống của một thời đại, tôi nghĩ ở Bắc Bình dễ sản sinh hơn ở Thượng Hải. Xét về hiện trạng, văn học phía Bắc Bình tuy có vẻ tiêu cực, nhưng cũng không phải cứ mắng một tiếng "lỗi thời" là giải thích được. Cơ sở của nó xét cho cùng vẫn tốt hơn phía Thượng Hải, đây không chỉ nói về di sản văn học, mà còn nói về tiền đồ của văn học.
(Bốn)
Hồi nhỏ vì luôn sống ở nông thôn, nghe người ta nói về biển. Ví dụ như "Phiêu dương quá hải" (vượt biển), "Hải bạch dương dương, vong ký phụ mẫu" (biển trắng mênh mông, quên cả cha mẹ), liền nảy sinh một niềm vui sướng lớn lao. Có người chú họ gửi thân buôn bán ở Thượng Hải, một lần chú về, tôi hỏi chú: "Thượng Hải có biển không?" Chú nói: "Có." "Biển có nhìn thấy được không?" "Nhìn thấy được." Tôi rất phấn khích, nhưng chú không nói thêm gì nữa, tôi cũng không biết hỏi tiếp thế nào.
Lớn lên đọc được những bài thơ, bài văn miêu tả về biển. Sự hiểu biết tăng lên, nhưng biển dường như lại nhỏ đi. Tình cảm đối với biển tăng lên lại là những thứ khúc chiết, vụn vặt.
Sau này đi tàu từ Thiên Tân đến Thượng Hải, mới lần đầu tiên nhìn thấy biển. Thấy biển thực tế rồi, muốn đem nó so sánh cho phù hợp với biển được miêu tả trong thơ văn, bỗng cảm thấy biển thực tế chẳng tốt đẹp gì, trong lòng rất thất vọng.
Sau đó lại vượt biển vài lần. Một lần là lúc Thượng Hải có chiến tranh, trốn chạy đến Hồng Kông, sau đó lại từ Hồng Kông về lại Thượng Hải.
Cả hai lần đều dắt díu vợ con, không chỉ thế tục, mà còn nhếch nhác, không có chút thi vị nào, vì thế đối với biển cũng không còn khắt khe nữa. Có khi chỉ là tình cờ đi ngang qua mạn tàu, hoặc nhìn thoáng qua từ ô cửa sổ cabin, biển như muốn ập vào, lật đổ tất cả, không đi nghĩ ngợi về nó, cũng biết là con người đang ở trên biển. Biển không phải để cho người ta thưởng ngoạn.
(Năm)
Trước kia các đại thần dâng tấu chương, hoàng đế xem xong thường phê: "Đã biết. Khâm thử!" Bây giờ hoàng đế không còn nữa, nhưng có rất nhiều người vẫn lấy hai chữ "Đã biết" để thỏa mãn bản thân. Họ xem một bài văn, hoặc một bức tranh, trước hết hỏi đây là phái nào, sau khi biết đó là tác phẩm của phái nào rồi, liền lập tức hài lòng, bởi vì họ đã "đã biết" rồi. Bất kể đi đến đâu, họ đều đi khảo sát khắp nơi, hỏi han chi tiết mọi danh mục, ghi nhớ từng thứ một. Họ cực kỳ chú ý đến lời giải thích của hướng dẫn viên, người nghiêm trang một chút thì xem từng món, người phong nhã một chút thì thưởng thức từng món.
Mười năm trước từng có một thời kỳ, Stalin phái từng đợt từng đợt nhà văn đến các mỏ khoáng, nhà máy, nông trường tập thể, tại chỗ cầm bút viết thành văn học báo cáo. Thứ văn học báo cáo này thực ra chính là văn học "Đã biết". Sau này còn muốn mở rộng phạm vi, viết *Một Ngày Trên Thế Giới*. Trung Quốc cũng có người định làm theo, nhưng sau đó dường như đều không thấy đâu nữa, có lẽ là vì việc "đã biết" những chuyện xảy ra trên toàn thế giới trong vòng một ngày, xét cho cùng cũng chẳng có ý nghĩa gì lớn lao.
Văn nhân Trung Quốc xưa nay vốn không phân biệt được ngũ cốc (đậu và lúa mạch), từ thời Dân Quốc đến nay bỗng nhìn thấy thế diện của phụ nữ, liền viết thành tác phẩm phái Uyên Ương Hồ Điệp, có thơ có tiểu thuyết, tài tử phối giai nhân. Sau này lại bỗng nhìn thấy cảnh tượng biến động chính trị, liền viết thành văn học Vô sản, cũng có thơ có tiểu thuyết, anh hùng phối giai cấp vô sản. Không có cảm hứng (inspiration) thì là văn học "Đã biết", thêm vào cảm hứng thì vẫn là văn học "Đã biết" cộng thêm cảm hứng. Loại trước là những tác phẩm kiểu *Tử Dạ* của Mao Thuẫn, loại sau là những tác phẩm kiểu *Gia* của Ba Kim.
Tác phẩm *Tử Dạ* của Mao Thuẫn lâu dần chẳng còn ai đọc, dù là nhà phê bình văn học cách mạng cũng không nói rõ được lý do tại sao. Tác phẩm của Ba Kim vẫn còn người đọc, cũng giống như tác phẩm của Trương Hận Thủy vẫn còn người đọc vậy. Chút cảm hứng kia nếu thêm vào *Giang Hồ Kỳ Hiệp Truyện*, chắc chắn cũng sẽ có người đọc, chỉ có vậy mà thôi.
Đọc bài viết luận về tân thơ trong *Văn Học Tập San* kỳ một, kỳ hai của Phế Danh, bàn về sự giải phóng thơ và tự do của nhân tính, thực sự rất hay. Lại đọc bài viết của Mushanokōji Saneatsu luận về tranh của Bát Đại Sơn Nhân, ý cảnh cũng tương thông. Nhưng vừa nghĩ đến việc Phế Danh gần đây ngộ thiền, không khỏi có chút cảm khái.
(Sáu)
Trong số những người tôi quen biết, trước tiên đều từng có vẻ đẹp đẽ của sự sống, sau đó từng người một đi tới cảnh giới của thiền duyệt, ngoài Lý Thúc Đồng ra chính là Phế Danh. Phế Danh khi chiến tranh xảy ra đã trở về quê ở Hồ Bắc, ban đầu còn nhờ bạn ở Bắc Bình tìm cách gửi kịch bản của Shakespeare cho ông, sau đó lại nghe nói ông đã ngộ thiền. Trước đó nữa, khi ông còn ở Bắc Bình, đã dần dần tiếp cận đạo này. Một lần ông biểu diễn cho Chu Tác Nhân tiên sinh xem, ông dường như ở trong một trạng thái ngủ, nhưng lại tỉnh táo, tay chân bản năng cử động, tựa như đang múa, cảm giác toàn thân như cá bơi trong nước, được đại giải thoát, có đại hỷ lạc. Chu tiên sinh xem xong vẫn nghi ngờ, điều này khiến Phế Danh rất phiền muộn.
Sự nghi ngờ của Chu tiên sinh quả thực là oan uổng cho ông ấy. Một người dập tắt hết mọi niệm tưởng, tay chân vốn quen chịu sự ràng buộc của ý chí, lúc này bỗng nhiên được giải thoát, tự động chơi đùa. Điều này vốn là có thể. Nghe Trọng Vân nói quê tôi cũng có một người như vậy, sắp tu thành chính quả, biết đánh một loại quyền gọi là "Tiên Quyền", là để cho tay chân tự động múa may.
Tuy nhiên trong đó tôi cho rằng chẳng có huyền cơ gì cả. Sự tự động múa may của tay chân chỉ là mộng du khi tỉnh táo. Giống như nước biển, khi không có gió sóng, không chịu bất kỳ sự thúc đẩy nào, cũng có một sự dập dềnh, vì nó là vật sống. Cho nên mộng du tỉnh táo vẫn giới hạn ở chỗ nó là thân người, và dựa trên sự ly khai của các cử động bình thường. Sự ly khai này là sự tự do mang chút tính phản nghịch của các cử động bình thường, nhưng không phải là sự giải thoát mà kinh Phật nói. Sự giải thoát mà kinh Phật nói là giống như cánh diều đứt dây, đến cuối cùng là sẽ rơi xuống. Phế Danh chính là chưa khảo cứu đến tầng này.
Sai lầm mà lý luận thơ của ông dẫn đến và cái nhìn của ông đối với sự tự động múa may của tay chân rất giống nhau. Tình cảm của con người thể hiện trong thơ, là sinh ra từ sự vật, nhưng tình cảm này một khi thăng hoa, sẽ không còn bị dấu vết của sự vật ràng buộc nữa, trở thành tự thân viên mãn. Nhưng thứ thăng hoa vẫn có gốc rễ của nó. Nếu cái gốc bị vứt bỏ, thứ thăng hoa chỉ dựa vào nước của chính nó để nuôi dưỡng, tươi đẹp cũng chỉ được một thời. Nếu là bông hoa bẻ từ trên cành xuống, có thể chịu được một đêm, còn thiền duyệt bẻ từ nhân sinh thực tế xuống, thì hoặc là có thể chịu được vài chục năm. Mấy chục năm đó, vẫn là nhờ chút nước thừa của nhân sinh thực tế trước kia nuôi dưỡng, giống như con cua rời khỏi nước, thổi ra bọt mép mang từ sông hồ để làm ẩm chính mình, lâu dần cuối cùng cũng không ổn. Một người có thể nửa đời sau làm hòa thượng, dựa vào dư tình rực rỡ của nửa đời trước để tưới tẩm chính mình, đến khi ông ta tọa hóa vẫn chưa cạn kiệt. Nhưng nếu không phải một người, mà là nhân loại làm như vậy, thì sẽ gặp phải sự khô cạn đáng sợ. Bởi vì người làm hòa thượng, không chỉ dùng dư tình nửa đời trước của chính mình để tưới tẩm bản thân, mà còn được hàm dưỡng trong sự phản ánh tình điệu cuộc sống của đám đông xung quanh. Cho nên Phật pháp cần nhận sự cúng dường của mười phương. Sự cúng dường này không chỉ là bố thí vật chất, mà còn là bố thí tình cảm.
Phế Danh trong bài luận thơ đó đã chỉ ra sự tự do của tình cảm sự sống, dùng để phát huy thuyết thăng hoa là có công, nhưng ông lại coi thăng hoa là giải thoát, cuối cùng đi đến chỗ ngộ thiền, đây đã trở thành sự hoàn nguyên nghệ thuật, ngược lại ngăn cản sự phát triển của nghệ thuật.
(Bài này nguyên được đăng trên nguyệt san *Tiandi* kỳ thứ mười, xuất bản tháng 7 năm Dân Quốc thứ 33 [Thượng Hải].)