"Tương Kiến Hoan" của Trương Ái Linh vẫn cho thấy bút lực phi phàm của tác giả. Tuân thái thái và Ngũ thái thái đều là những người dung tục, thế nhưng lại có sự đôn hậu, khoan hòa và ổn định đặc trưng của người Trung Quốc. Sự thuận tùng của họ là kiểu "hậu thiên nhi phụng thiên thời" (theo sau thiên mệnh), không thể đánh đồng với sự khuất phục trước vận mệnh được. Trên đời vẫn còn những bậc anh hùng mỹ nhân đầy tính phản nghịch kiểu "tiên thiên nhi thiên phất vi" (hành động trước thiên mệnh), nhưng họ cũng cùng một gốc với đám người Tuân thái thái, Ngũ thái thái này mà thôi, trong lịch sử Trung Quốc, tiểu dân và đại nhân vốn dĩ là người cùng một thời đại.
Tuân thái thái và Ngũ thái thái đều có nỗi uất ức mà không có oán độc, đôi khi cũng kể lể những uất ức phải chịu để trút bầu tâm sự, nhưng cũng chỉ là kể vậy thôi, thực ra chẳng hề ghi hận. Tuân thái thái nhắc đến chuyện cho họ hàng nghèo vay tiền, một phần là vì muốn giữ thể diện cho mình, một phần cũng vì mừng thầm cho hoàn cảnh bản thân tốt hơn vì Thiệu Phủ có công ăn việc làm. Sự tự đắc nhỏ nhoi nảy sinh từ trong gian khổ này thực sự rất trang nghiêm, không thể chỉ nhìn nhận là nông cạn. Đối với đám họ hàng nghèo, bà chỉ cảm thấy lực bất tòng tâm chứ chẳng hề có ý xem thường người nghèo.
Những điều này, nói là do đạo đức thì chẳng bằng nói là xuất phát từ tình ý tự nhiên, văn minh Trung Quốc thấm đượm đã thành tính cách dân tộc, đến cả danh từ đạo đức cũng chẳng cảm thấy cần thiết nữa.
Tuân thái thái và Ngũ thái thái tuổi đời đã xa rời thanh xuân, hai người nói chuyện một cách nhàn nhạt và thực tế về những sợi tóc bạc mọc trên đầu, điều này cũng cùng một mạch với nỗi kinh tâm trước buổi hoàng hôn của các bậc anh hùng mỹ nhân, chỉ là khác nhau về ánh sáng, bóng tối và tư thái mà thôi. Một chút tự tôn còn sót lại về nhan sắc đàn bà của Tuân thái thái sắp sửa nhạt nhòa và xa dần trong ký ức, nhưng vẫn là thứ đáng quý trọng—sự đáng quý của việc sinh ra làm thân phụ nữ, mang theo chút đáng thương. Ngũ thái thái sinh ra không đẹp, nhưng bà lại có thái độ tùy hòa với nhan sắc của chính mình. Tình thân giữa bà và Tuân thái thái vẫn đong đầy cảm giác của kim ngọc, dù trong thế thái nhân tình này, nó đã sắp trở thành thứ không đáng kể.
Lại nói về Tuân thái thái và Ngũ thái thái trong "Tương Kiến Hoan", vì chiến tranh mà lánh nạn tới Thượng Hải, nhẫn nhịn sống qua ngày, đối với thời đại này không một lời oán thán, cũng không cầu hiểu thấu đáo, có một kiểu thuận tùng khác biệt với ti tiện khúm núm (ti tiện/khúm núm), cũng có chút khác biệt với sự thiếu hiểu biết. Đây là đại thuận của người Trung Quốc. Nếu đám đông "hậu thiên nhi phụng thiên thời" ví như nước biển, thì anh hùng mỹ nhân "tiên thiên nhi thiên phất vi" có thể ví như bọt sóng. Ngũ thái thái có tiền hơn, nhìn thấu đáo hơn, Tuân thái thái nghèo hơn, cho nên đặc biệt muốn thể hiện bản thân, tức là trong cuộc sống nhẫn nhục thuận theo thời thế, mỗi người vẫn có thể có cá tính riêng. Hai bà lão này kẹp giữa một người phụ nữ trẻ là Uyển Mai, càng thấy rõ sự lực bất tòng tâm của hoa tàn lá rụng, thế nhưng vẫn đáng để luyến tiếc, trân trọng.
Những bà lão phương Tây thường trở nên quái gở cố chấp, họ không có kiểu thuận tùng đó của người Trung Quốc, cách mạng phương Tây cũng không phải là cách mạng "đối thiên" như của Trung Quốc. Hai câu trong Kinh Dịch, "tiên thiên nhi thiên phất vi" chính là lạc, "hậu thiên nhi phụng thiên thời" chính là lễ, hai cái không thể chỉ chọn một. Tống Nho chỉ giảng thuận, hiện nay chúng ta giảng phản, nhưng đồng thời chúng ta bắt buộc phải học lễ, giống như Khổng Tử hỏi lễ Lão Tử, bản thân Lão Tử vốn cũng cực kỳ am hiểu về lễ. Tuân thái thái và Ngũ thái thái quyết không giống với các bà lão phương Tây, đọc tiểu thuyết phương Tây là biết rõ nhất. Sự hẹp hòi và tự khoe khoang của Tuân thái thái khác với chủ nghĩa cá nhân phương Tây. Và cũng chính vì thế, anh hùng và cách mạng Trung Quốc cũng khác với anh hùng và cách mạng phương Tây. Muốn biện biệt được điều này, đó là điều kiện tiên quyết để viết văn chương Trung Quốc.
Tống Nho giảng tiên thiên, chỉ biết nói về tính tiên thiên mà không biết đến một chữ "phản". Tống Nho dạy người ta thuận theo lễ giáo, mà không biết rằng chúng ta thuận lễ, chính là lấy lễ để thuận thiên, nếu chỉ biết thuận lễ thì thành ra câu nệ. Chúng ta hiểu điều này thì hiểu được vẻ đẹp của lễ nghi, yêu đương cũng phải ước thúc bằng lễ.
Tả Truyện có chép Tấn Văn Công khi còn là công tử, lưu vong ở nước Địch, ở Địch mười hai năm, sau đó đến nước Tề, ở lại nước Tề không chịu rời đi, là bộ hạ bày kế mới ép được ông lên xe rời khỏi nước Tề. Tấn Văn Công là một trong Ngũ Bá, là bậc anh hùng như vậy, mà còn có thể "tùy ngộ nhi an" (tìm thấy sự bình yên ở bất cứ đâu), đó chính là chữ "thuận". Sự biết đủ của Đào Uyên Minh cũng có điểm tương thông ở đây. Sự thuận tùng hoàn cảnh của Tuân thái thái và Ngũ thái thái, cho nên họ cùng là người cùng thời đại với anh hùng mỹ nhân. Trương Ái Linh viết "Tương Kiến Hoan", ở điểm này dường như thiếu một nét chấm phá. Nhưng điểm xuyết là khó nhất, làm không khéo sẽ thành giải thích chứ không còn là văn học nữa. Đây là cái "giác" (sự tỉnh thức) của người viết, cho nên không cần giải thích mà tự nhiên sáng tỏ.
Các bài viết của Trương Ái Linh như "Khuynh Thành Chi Luyến", "Niên Khinh Đích Thì Hậu", "Xích Địa Chi Luyến", "Ương Ca" đều tự nhiên sáng tỏ, không cần điểm xuyết thêm, nhưng thiên "Tương Kiến Hoan" này chỉ cảm thấy thiếu điểm xuyết. "Tương Kiến Hoan" có thể thấy được tác giả cũng ôm ấp tình cảm đối với những người như Tuân thái thái và Ngũ thái thái, mặc dù bản thân không thích giống như họ, tác giả cũng giống như Uyển Mai khi nhìn họ vậy. Đây là lý do nó có thể là văn học hay, nhưng ngoài ra thì không còn gì khác nữa.
Điểm xuyết trong thi văn là một vấn đề lớn. Tốt nhất là tự nhiên sáng tỏ, không cần điểm xuyết, như thơ Đường: "Quân gia hà xứ trú, thiếp trú tại Hoành Đường, đình chu tạm tá vấn, hoặc khủng thị đồng hương" (Nhà quân ở chốn nào? Thiếp ở chốn Hoành Đường. Dừng thuyền tạm hỏi thăm, hay sợ là đồng hương). Ngày xưa có tiên sinh Hạ Cù Thiền khen là "không vướng một chữ, mà quang cảnh vô cùng". Nhưng cũng không thể đánh đồng tất cả. Kinh Thi và Hán Phú phần nhiều là điểm xuyết. So với cổ ca và haiku Nhật Bản, cổ thi Trung Quốc phần nhiều là mang tính nghị luận. Nghĩ kỹ lại, đây mới là chính tông của văn học. Vốn dĩ các loại nghệ thuật khác như kiến trúc, đồ gốm, âm nhạc v.v. đều là tạo hình của nó tức là tất cả, không thể có sự tự giải thích, chỉ duy có thi văn là có thể tự giải thích, đây là lý do văn học Trung Quốc khác với nghệ thuật nói chung, mà được gọi là Lễ Nhạc Văn Chương.
Có câu "Khúc chung tấu nhã", như Hán Phú viết về sự thịnh vượng của du săn, vẻ hùng vĩ của hai kinh, mà kết luận lại ở việc phải hành vương đạo, đó chính là đem những thứ tốt đẹp vừa viết, từng cái trả lại cho nó một giá trị, đó chính là điểm xuyết. Tác giả bản thân ở trong thế gian sự việc, mà đồng thời như có thần đang nhìn chính mình, nhìn thế gian sự việc.
Có người vô thức viết ra bài văn hay, có người hữu thức viết ra bài văn hay, nên là người sau cao hơn, nhưng cũng có người hữu thức rồi lại không viết nổi bài văn hay nữa. Lý do là không thể dựa vào cái "thức" (sự nhận thức) mà viết. Nếu dựa vào cái thức để viết, thì đó không phải là sáng tạo nữa. Bài văn hay là dọc theo quá trình viết mà dần dần sáng tỏ, đây mới là cái "giác" (sự tỉnh thức) mới sinh ra. Có thể như thế, thì không thêm điểm xuyết cũng tự nhiên sáng tỏ, có thêm điểm xuyết cũng không phá hỏng bài văn.
Viết văn cũng giống như đánh thiên hạ. Như Chu Văn Vương, Vũ Vương là hữu thức, như Lưu Bang và Chu Nguyên Chương thì là vô thức. Hậu thế chỉ có Tôn tiên sinh sáng tạo ra Dân Quốc là hữu thức. Vô thức cũng có thể đánh được thiên hạ, như vô thức cũng có thể viết được bài văn hay, nhưng sau đó phải có thầy giúp đỡ để họ trở nên hữu thức, như Lưu Bang thỉnh giáo Thúc Tôn Thông và Lục Giả. Mao Trạch Đông là vô thức, ông ta và nhân dân là kết hợp sai lầm mà khởi binh, và vì vô thức, nên các hành động sau này của ông ta đều là đại bại.
Những người như Tuân thái thái, Ngũ thái thái, Thiệu Phủ, Uyển Mai lánh loạn đến Thượng Hải, chính là những nhân vật trong "Tương Kiến Hoan", nếu không trốn ra được, ở trong vùng chiếm đóng hoặc vùng cộng sản, thì cũng là nước trong một biển với đại chúng, mà đám cán bộ cộng sản thì rốt cuộc cũng không thể biết được tâm tư của người Trung Quốc bình thường. Ai mà biết được sự thuận tùng của nhân vật trong "Tương Kiến Hoan" và sự phản nghịch của anh hùng thời đại có thể kết hợp với nhau, thì người đó có thể sáng tạo ra thời đại.
Thanh niên vô thức viết ra bài văn hay, rất nhanh sẽ héo tàn, về mặt chính trị vô thức tạo phản, sau này sẽ giống như sự không biết nói gì của Cách mạng Văn hóa. "Tương Kiến Hoan" bút pháp cực tốt, chỉ là tác giả và nhân vật trong sách chưa thấu hiểu đủ sâu. Trương Ái Linh sau "Xích Địa Chi Luyến" tuy nhìn bề ngoài tiểu thuyết nào cũng đều hay, nhưng chỗ nào đó dường như mất đi sự kết nối, chính bà cũng nói viết bị hỏng, bản thân cũng chỉ cảm thấy không hài lòng, mà không nói ra được là chỗ nào có thiếu sót. Một người thông minh tài hoa tuyệt đại như vậy, bà nay đã càng ngày càng xa tổ quốc rồi.
Người Trung Quốc bình thường thực ra phần nhiều là hạng người như Tuân thái thái, Ngũ thái thái, Thiệu Phủ trong "Tương Kiến Hoan", thiếu tính đoàn kết, ai quản việc người nấy, ít đưa ra chủ ý, ít gây chuyện thị phi, nhưng nếu bạn cho rằng họ đều là thuần dân (dân phục tùng) thì bạn lầm rồi. Quân đội Nhật Bản chính là khó đối phó nhất đối với người Trung Quốc trong vùng chiếm đóng, hiện nay Đảng Cộng sản từ Tứ nhân bang Giang Thanh đến Đặng Tiểu Bình, cũng vẫn không biết phải đối phó với những quốc dân như thế này thế nào.
Trong lịch sử Trung Quốc có điều độc nhất là thiên hạ đều phản, dân gian khởi binh, trong đó thực ra phần lớn đều là những người phàm như trong "Tương Kiến Hoan". Họ là đại thuận, và có thể kết hợp với việc thiên hạ đều phản. Nhìn họ xử thế ít đưa ra chủ ý, nhưng một khi đã tới lúc thì họ có thể hưởng ứng theo gió. Kinh Dịch: Càn là đại thủy, Khôn là đại thuận, đối với toàn thể dân tộc Trung Quốc mà nói thực là một. Đối với quốc dân như vậy, chỉ có người cách mạng và những nhà văn học chân chính mới có thể đánh thức họ, như Tôn tiên sinh nói "cần phải đánh thức quần chúng". Không thể chỉ dựa vào chính sách, mà phải dùng đạo. Đặng Tiểu Bình nay tuy thay đổi chính sách, cũng vẫn không thể nắm bắt được lòng dân, lý do chính là ở đây.
Tuân thái thái, Ngũ thái thái, Thiệu Phủ v.v. là bọt nước của thời đại, nhưng tầng đáy vẫn có nước biển. Những người như họ, bạn vừa muốn coi thường họ, họ lại bất ngờ cất lời, sẽ làm bạn lập tức tự hối vì sự nông nổi của mình. Đại học giảng thân dân, Mạnh Tử giảng giác dân, đều phải trước hết là biết dân. Như "Lưu Ngôn", "Ương Ca" v.v. nhìn người đãi người đều là rất tốt, có một loại ánh sáng trí tuệ.
Tháng 4 năm Dân Quốc thứ 68 (1979) đăng trên Tam Tam Tập San kỳ 20.