Sau khi tống khứ ông Shah tới tận cổng cái đống đổ nát tráng lệ đến phát chán mà người ta gọi là Cung điện Buckingham, tôi tạm thời trút bỏ mọi trách nhiệm liên quan đến ngài. Tôi cảm thấy nhẹ nhõm vô cùng, lại còn tự hào phơi phới vì đã hoàn thành nhiệm vụ, một cảm giác mà chẳng ai có thể thấu nếu chưa từng phải "chăm trẻ" (theo nghĩa đen đấy) một ông Shah suốt ba ngày ròng.

Mấy tay thạo tin đồn rằng hồi Cung điện Buckingham sửa soạn đón tiếp ông Shah, một căn phòng chính đã được trải tấm thảm xịn, thiết kế và dệt riêng để chiều lòng mắt ngài. Chuyện kể rằng khoảng một tuần trước, một cặp tùy tùng người Ba Tư đến kiểm tra xem mọi thứ đã tươm tất chưa, và khi tới căn phòng đó, nhìn thấy mấy hoa văn xanh trắng phối hợp đẹp mắt trên thảm, họ liền xắn váy áo lên cao, đi rón rén từng li từng tí trên sàn như hai con mèo đang tìm chỗ khô ráo giữa mùa lụt. Họ chỉ dám đặt chân lên mấy chỗ hoa văn trắng, và mỗi khi suýt chạm vào chỗ xanh là mặt cắt không còn giọt máu. Nghe đâu lý do là mấy ông Ba Tư này đều theo đạo Hồi, mà màu xanh lại là màu thiêng của hậu duệ nhà Tiên tri; chẳng ai trong số họ là hậu duệ cả, nên nếu lỡ chân làm vấy bẩn màu thiêng thì đúng là tội tày đình. Kết quả là tấm thảm đó đành phải cuộn lại, vứt xó, coi như mất trắng.

Xét cho cùng, con người là cái giống loài kỳ cục, và tôn giáo chẳng phải lúc nào cũng làm họ tử tế hơn. Tôn giáo của chúng ta là "chuẩn" nhất, ít mấy cái trò kỳ quặc rắc rối hơn cả; thế mà tổ tiên chúng ta từng đem thiêu sống phù thủy và người Công giáo rồi hơ tay trên đống lửa cho ấm; nhưng họ sẽ tái mặt kinh hãi nếu chỉ nghĩ đến chuyện phạm ngày Sabbath. Còn vị quân vương Ba Tư này, ông ta thấy chuyện chém đầu thần dân chỉ vì lỡ đánh thức ông dậy sớm để ăn sáng chẳng có gì sai trái, nhưng nếu lỡ chân giẫm phải thứ gì đó màu xanh như bác hay tôi đây, thưa độc giả, thì ông ta lại ân hận ăn năn đến chết mất.

Người phương Đông bảo phụ nữ chẳng có linh hồn để mà cứu rỗi, và thời tôi còn nhỏ, khối ông đạo Tin Lành ở Mỹ cũng bảo y chang thế về mấy đứa trẻ sơ sinh. Tôi từng nghĩ giữa người Ba Tư và chúng ta là cả một hố sâu ngăn cách, nhưng giờ thì tôi bắt đầu thấy họ cũng là anh em một nhà cả thôi.

Nghỉ ngơi một ngày xong, ông Shah đến Lâu đài Windsor thăm Nữ hoàng. Đọc đến đây, hẳn trong đầu độc giả sẽ hiện lên hình ảnh này: ông Shah xách cái túi, cầm cái ô, vẫy một chiếc xe cab rồi bảo muốn đi ga Paddington; đến nơi, bác tài đòi đắt hơn sáu xu, ông đành móc ví trả cho rảnh nợ; ông lại xếp hàng mua vé, bị tay bán vé gắt gỏng như mấy gã lễ tân khách sạn bảo chưa bán vé chuyến đó; cuối cùng mua được vé thì bị tay khuân vác ở ga cuỗm mất cái túi, tống thẳng vào toa hạng nhất để vòi vĩnh sáu xu dù công ty cấm tiệt; lát sau khi ông soát vé tới, ông Shah dúi vào tay gã một shilling rồi bảo muốn hút thuốc, thế là gã gật đầu cái rụp, coi như xong. Đến Lâu đài Windsor, ông Shah bấm chuông, cô hầu ra mở cửa thì ông hỏi Nữ hoàng có nhà không, rồi cô ta để mặc ông đứng ở sảnh mà đi báo cáo; lát sau cô quay lại, bảo ông ngồi đợi ở phòng trước, bà Guelph sẽ xuống ngay; thế là ông treo mũ lên giá, dựng ô ở góc, vào phòng trước ngồi lên cái ghế bọc vải thô; ông chờ mãi, chờ đến phát chán; ông đứng dậy ngó nghiêng cái đàn piano cũ, mấy bức tranh in thạch bản buồn tẻ trên tường và cuốn album ảnh mấy người họ hàng quê mùa đã nhạt màu trên bàn, rồi định lôi cuốn Kinh Thánh gia đình ra đọc thì Nữ hoàng chạy xộc vào, tíu tít mời ông ngồi, xin lỗi vì để ông đợi, tại mới tuyển được cô hầu mới nên mọi thứ loạn cả lên... và vân vân, rồi hỏi han gia đình thế nào, bao giờ tới, ở bao lâu, sao không đưa vợ đi cùng. Tôi biết ngay kiểu suy diễn này sẽ nảy ra trong đầu bạn đọc Mỹ khi nghe tin ông Shah đi thăm Nữ hoàng, vì chính tôi cũng tưởng tượng y hệt thế.

Nhưng thực tế thì khác xa, xa lắm. Không thể khác hơn được nữa. Thực ra, mấy người này làm ầm ĩ lên vì một chuyến thăm hỏi xã giao chẳng khác nào người ta làm loạn vì một vụ hỏa hoạn. Có cả tàu hỏa riêng cho dịp này; các hoàng tử, công tước tập hợp đầy đủ để hộ tống, mỗi ông chiếm nguyên một toa; các trung đoàn kỵ binh dẹp đường; mấy ga tàu biến thành vườn hoa, rợp bóng cờ xí và đủ loại trang hoàng lộng lẫy; đám đông đứng nghẹt hai bên, nhìn qua đầu mấy hàng cảnh sát đứng vai kề vai mặt hướng ra ngoài; kèn trống ầm ĩ, đại bác nổ vang trời. Tin được không, tất cả chỉ vì một chuyến ghé thăm xã giao tùy hứng. Thử tưởng tượng nếu ông ta mang thêm một cái áo sơ mi và định ở lại một tháng thì còn làm trò gì nữa.

Thật tình, tôi sắp ngộp thở vì kinh ngạc trước những thứ đang diễn ra quanh đây. Mọi thứ cứ kỳ quặc, lạ lùng thế nào ấy; nhưng cái trò đêm qua thì đúng là vượt xa bất cứ thứ gì tôi từng nghe thấy về… ừm, nói thế nào nhỉ? Diễn tả sao đây? Khó mở miệng quá. Tóm lại một câu – và đây là sự thật, hàng trăm, hàng ngàn người có thể làm chứng – đêm qua, Hội đồng Thành phố London, với sự ngây ngô và thiếu hiểu biết gần như đạt đến cảnh giới tối thượng, đã tổ chức một buổi khiêu vũ cho một ông Shah không biết nhảy. Nếu tôi cho phép mình cười nhạo một sai lầm ngớ ngẩn, thì đây chính là thứ làm tôi cười đau cả bụng. Đây là chuyện lạ đời nhất kể từ khi tôi được giao trọng trách trông nom ông Shah. Cũng có thể thông cảm phần nào vì các ông Ủy viên Hội đồng London chỉ là những tay thương gia giàu có, không thể đòi hỏi họ rành rẽ về lối sống thượng lưu – nhưng mà, họ có thể hỏi mấy người chúng tôi vốn đang tháp tùng ông Shah mà.

Buổi khiêu vũ này quả là một kỳ quan theo cách của nó. Tòa Guildhall lịch sử trở nên vô cùng lộng lẫy. Một bục cao được dựng ở cuối phòng, bên trên đặt ba chiếc ghế vương giả dưới một tán lọng xa hoa; ở chiếc ghế giữa ngồi ông Shah, người trông như một "đám cháy Chicago" của đá quý và vàng bạc tua rua. Trên ngực ông, giữa bao viên đá quý, là những viên ngọc lục bảo to kinh người, còn từ một cái khuyên treo lủng lẳng một viên kim cương lịch sử to lớn và đẹp đến mê hồn. Bên phải ông Shah là Công chúa xứ Wales, bên trái là vợ Thái tử Nga. Xung quanh ba nhân vật này là cả một ban bồi thẩm gồm các hoàng tử, công chúa và đại sứ từ khắp các nước.

Đại sảnh mênh mông bị chia đôi bởi một sợi dây thừng đỏ. Khu của ông Shah là khu vực thiêng liêng dành cho giới "máu xanh" cao quý, nên còn dễ thở; còn cái "chuồng" bên kia thì như một đám người đang tranh giành, mồ hôi nhễ nhại. Căn phòng sáng rực ánh đèn gas, một cảnh tượng hiếm có với những bộ trang phục lộng lẫy và màu sắc rực rỡ. Mấy ô cửa kính màu trên cao, vẽ lại những điển tích lịch sử của thành phố cổ, được thắp sáng từ bên ngoài, đẹp miễn chê. Hai gã khổng lồ Gog và Magog (chẳng ai biết xuất xứ hay lai lịch, lạ là ngay cả truyền thuyết cũng mù tịt) nhìn xuống từ tầng áp mái, nhưng chẳng bình luận câu nào. Dọc hai bên đại sảnh, với khoảng cách ngắn, là những nhóm tượng đá cẩm thạch đầy uy nghi; so với đám đông sống động và đầy màu sắc kia, chúng tạo nên một hiệu ứng đẹp như tranh. Các nhóm tượng này đều là (ở nhiều tư thế khác nhau) Công tước xứ Wellington. Tôi không nói chắc chắn, chỉ là đoán thôi; nhưng ở Anh, tôi chưa từng thấy bức tượng nào đại diện cho ai khác ngoài Công tước Wellington. Còn những con phố, sân thượng, tòa án và quảng trường được đặt theo tên ông hoặc theo các phần trong số 797 tước hiệu của ông thì nhiều đến mức không đếm xuể. Nhắc mới nhớ, sau khi đặt tên theo Wellington cho tất cả những gì còn lại ở Anh (thậm chí đến cả ủng Wellington), các anh bạn người Anh của chúng ta vẫn chưa thỏa mãn, vẫn còn đắm chìm trong sự nịnh hót, thản nhiên vươn tay sang đặt tên mấy cây cổ thụ khổng lồ ở California là "Wellington", thậm chí còn viết bằng tiếng Latin nữa chứ. Họ làm thế mà phớt lờ thực tế rằng chúng tôi, những người phát hiện và sở hữu mấy cái cây đó, đã đặt tên chúng theo một người vĩ đại hơn từ đời tám hoánh nào rồi. Tuy nhiên, nếu hồn ma ông Wellington thích trò này, thì chắc hồn ma ông Washington cũng chẳng bận tâm lắm đâu. Nhưng điều làm tôi thực sự khó chịu là, trong khi Wellington vẫn đang "thời thượng" ở đây, thì Washington lại đang dần "hết thời" ở chỗ chúng ta. Chẳng phải dấu hiệu tốt lành gì. Những thần tượng mà chúng ta dựng lên thay thế ông ấy chẳng làm chúng ta vẻ vang hơn chút nào.

Đám quyền quý thuộc các gia đình "ân sủng của Chúa" nhảy nhót đôi chút trong cái khu vực thiêng liêng trước mặt ông Shah, nhưng bản thân ông thì chẳng buồn nhúc nhích chân tay. Vài ngàn dân thường bên kia sợi dây thì chỉ biết chen chúc như cá mòi trong hộp, chẳng nhảy nhót gì được. Người ta thèm khát cơ hội được ngó nghiêng cảnh tượng tại Guildhall đến mức trả 5 bảng để được đứng 3 phút trên ban công nhạc công mà còn bị từ chối. Tôi không thể truyền đạt cho bạn thấy cái ham muốn tột độ của người ta ở đây khi muốn nhìn ông Shah, chỉ có thể nói thế này: những tay đầu cơ giữ mấy cái vé hộp ở nhà hát Covent Garden tối nay đã hét giá tới 250 đô la. Nếu tất cả số vé đó được mang ra đấu giá, thì đêm nay nhà hát đã thu về không dưới một trăm hai mươi lăm ngàn đô la vàng! Tôi còn nói giảm nói tránh đấy. Show diễn hốt bạc nhất mà nước Mỹ từng thấy là buổi hòa nhạc đầu tiên của Jenny Lind tại Castle Garden. Vé được bán đấu giá và thu về hơn hai mươi ngàn đô la.

Tôi hoàn toàn không có ý định mô tả lại buổi Guildhall đêm qua đâu. Nào là những đám quyền quý tước hiệu đầy mình; nào là những bộ đồng phục nạm ngọc và trang phục phụ nữ lộng lẫy đến hoa mắt; những nghi lễ chào đón trang trọng đến đáng sợ trong thư viện; những bài diễn văn nghiêm cẩn, oai phong và lời đáp của người Ba Tư; những màn diễu hành hoành tráng sau đó; những điệu nhảy buồn tẻ trước mặt ông Shah lãnh đạm; những bàn tiệc trang hoàng lộng lẫy và những món ăn hảo hạng của hoàng gia... Chỉ nghĩ đến việc viết lại tất cả đống đó ra giấy thôi cũng đủ làm người ta mệt bở hơi tai. Thôi thì, thưa ông, phiền ông hãy tự tưởng tượng lấy, và cứu cho một kẻ đang tôn trọng và ngưỡng mộ ông khỏi phải viết năm cột báo dày đặc chữ.

Về cái sự kiện trọng đại là buổi opera tối nay, tôi thấy mình rơi vào tình thế oái oăm đối với một người theo chủ nghĩa cộng hòa. Vé đã bán hết sạch từ đời nào, nên tôi chỉ có nước hoặc đi với tư cách thành viên hoàng gia, hoặc khỏi đi luôn. Sau một hồi suy nghĩ, tôi thấy tốt nhất là không nên dính líu vào cái tầng lớp đó kẻo người ta lại gán cho tôi ý đồ chính trị. Nhưng một sự sắp xếp kỳ quặc đã được vạch ra để tôi có thể ló mắt nhìn thấy buổi diễn, và tôi đã tận dụng nó. Có một cái nhà kính to như cái kho thóc nằm phía sau nhà hát, và nó được lắp ghế, trải thảm, gắn gương, đèn gas, cột trụ, hoa hoét, vòng hoa, và một hàng cây bụi còm cõi treo trên mấy cái giá dọc hai bên – chắc để tạo hiệu ứng rừng rậm uy nghi. Chỗ đó chứa được chừng mười, mười hai trăm người. Tất cả trừ một trăm người đã trả một đô la hai mươi lăm xu một ghế – để làm gì chứ? Để nhìn ông Shah trong ba phần tư phút, khi ông đi ngang qua để vào nhà hát. Một trăm người còn lại trả 11 đô la một ghế cho cùng cái đặc ân đó, cộng thêm cái thú vui xa xỉ là được lao lên sân khấu và liếc nhìn khán giả trong buổi opera đúng một phút sau đó, trong khi dàn đồng ca hát bài "God Save the Queen!". Tôi tin là chúng ta đều điên cả rồi. Mười một trăm gã điên trả năm shilling và một trăm gã cuồng trả hai guinea. Tờ Herald đã mua một cái vé và biến tôi thành một trong số những gã cuồng đó, cùng với hai ba nhân viên khác của tòa soạn.

Chiếc xe cab của chúng tôi chắc cỡ số 17.342 trong cái hàng dài dằng dặc đang rùa bò qua London để tới nhà hát. Mãi chín giờ ông Shah mới tới, vậy mà họ bảo phải có mặt ở nhà hát từ sáu giờ rưỡi, không thì khỏi vào được cái nhà kính. Chúng tôi đến đúng giờ, ngồi vào một cái ban công nhỏ nhìn xuống đám đông ăn mặc lộng lẫy bên dưới. Chật kín chỗ. Chúng tôi ngồi đó suốt hai tiếng rưỡi, vừa ngắm vừa tan chảy vì nóng. Lối đi chính rải thảm đỏ rộng rãi bên dưới là nơi lý tưởng để mấy tay quan chức diện đồng phục đẹp đẽ phô trương, và họ đã tận dụng rất triệt để.

Lát sau, một ban nhạc mặc đồng phục sặc sỡ đi vào và đứng đối diện lối vào. Sau một khoảng thời gian chờ đợi dài lê thê, tiếng kèn vang lên bên ngoài, có tiếng hò reo, ban nhạc chơi một nửa bài "God Save the Queen", rồi Công tước và Nữ công tước xứ Cambridge cùng chục quan chức Ba Tư chưng diện lộng lẫy bước vào. Một lát sau, Hoàng tử Arthur trẻ tuổi xuất hiện trong bộ đồng phục xanh, trên ngực là cả một đống huy chương vàng bạc – chắc là vì cư xử ngoan ngoãn, đúng giờ, chính tả chuẩn, chữ viết đẹp... tôi đoán thế, chứ không đọc được mấy cái dòng chữ khắc trên đó. Ban nhạc cũng chơi vài đoạn "God Save the Queen" cho cậu ta, trong khi cậu đứng ngay dưới chỗ chúng tôi, nói chuyện với mấy ông người Ba Tư bằng cái vẻ hoạt bát chẳng chút vương giả nào – trong khi đám đông bên dưới cứ nhìn cậu chằm chằm đầy khao khát – có lẽ là mấy người họ hàng ở quê, về nhà sẽ khoe: "Tôi đứng gần cậu ấy như đứng gần cái ghế này đây này."

Rồi Công tước xứ Teck và Công chúa Mary tới, ban nhạc cũng "God-Save-the-Queen" họ luôn. Giờ thì Thái tử xứ Wales và Nga hoàng hậu xuất hiện – lại quốc ca lần nữa, đoạn cuối còn chơi thêm một đoạn bồi. Sau họ là một gã khổng lồ trẻ tuổi, đẹp trai, uy nghi trong bộ đồng phục sặc sỡ, ngực phủ đầy huân chương lấp lánh, tay cầm chiếc mũ tướng quân với chùm lông trắng phấp phới – người thừa kế toàn bộ ngai vàng của nước Nga. Ban nhạc chào đón cậu ta bằng quốc ca Nga, và chơi trọn vẹn cả bài. Họ làm thế là đúng; bởi có lẽ chẳng ngoa khi nói rằng đây là bản quốc ca duy nhất trên đời thực sự xứng tầm với một quốc gia vĩ đại.

Và cuối cùng, "kỷ nguyên mới" được mong chờ từ lâu cũng tới, Ngài Shah Đế quốc, với Công chúa xứ Wales đầy quyến rũ trên tay. Ông ta đeo đủ thứ trang sức, cái chùm kim cương trên mũ trước trán. Ông ta tỏa sáng như một ô cửa sổ đón ánh mặt trời buổi xế chiều.

Cái khoảng không gian nhỏ bên dưới giờ đã kín đặc – không còn chỗ cho hoàng gia nào nữa. Đoàn tùy tùng uy nghiêm diễu qua lối đi theo hai hàng, ông Shah và Công chúa xứ Wales đi đầu, tiếng reo hò vang lên cùng những chiếc khăn tay vẫy chào khi Công chúa đi qua – ai cũng bảo màn chào đón này là dành cho bà. Khi đoàn người biến mất qua cánh cửa phía xa, một trăm gã điên chi 11 đô la lao qua một cái khe nhỏ, rồi băng qua phòng chờ, tụ lại thành một đám trên sân khấu, dàn đồng ca bắt đầu hát vang bài "God Save the Queen" cùng lúc đó.

Chúng tôi đứng trong một cái hộp âm nhạc khổng lồ, hay một đấu trường La Mã, với biển người trải dài tít tắp dưới tầng trệt, và bên trên họ là năm tầng lớp người sặc sỡ, tầng cao nhất chót vót xa xôi dựng đứng sát mái nhà, trông như một vườn hoa đang cố ghì một trận động đất xuống nhưng không thành. Đó là một cảnh tượng tráng lệ, và với tiếng gầm của dàn đồng ca, tiếng khăn tay vẫy, tiếng reo hò của đám đông, ánh đèn gas rực rỡ, cùng vẻ xa hoa đáng sợ của đoàn người hoàng gia đứng sát vai nhau trong lô hoàng gia, nó mới phấn khích làm sao, nếu không muốn nói là kích động.

Dàn đồng ca chỉ hát có ba phần tư phút – một khổ – rồi bức màn khổng lồ hạ xuống, đóng sập cái thế giới thần tiên lại. Thế là tất cả những người chi 11 đô la đó lại lục tục tìm đường ra về.

Chúng ta chắc chắn là điên cả rồi. Chúng ta gần như chẳng thèm nhìn đến gã khổng lồ trẻ tuổi sắp cai trị 70 triệu dân và là đế quốc hùng mạnh nhất hiện nay. Chúng ta chẳng có mắt nhìn ai ngoài gã man di lộng lẫy này, kẻ thống trị vài vùng sa mạc và dăm mười triệu gã rách rưới – một kẻ chẳng bao giờ làm được gì để giành lấy lòng biết ơn hay khiến ta ngưỡng mộ, ngoại trừ việc xoay xở làm chết đói cả triệu thần dân trong vòng mười hai tháng. Nếu ông ta làm chết đói nốt số còn lại, tôi đoán giờ này chúng ta đã dựng tượng đài cho ông ta rồi.

Dạo này các nhà hát ở London vắng như chùa Bà Đanh. Chẳng có ma nào thèm đi. Mấy ông quản lý sắp sạt nghiệp đến nơi. Phố xá dài hàng dặm chật cứng người đợi hàng giờ chỉ để liếc nhìn ông Shah một cái. Tôi chưa từng thấy ai "hút khách" như gã này.

Có tin đồn nào về việc mấy cơ quan của bạn đang cố mời ông Shah sang đó diễn thuyết không? Ông ta có thể kiếm 100.000 đô la một đêm ở đây và tự chọn chủ đề đấy.

Tôi quen một ông bầu có một viên thuốc từng thuộc về ông Shah, vì lý do nào đó mà ông ta không uống. Ông bầu đó không lấy tiền cho viên thuốc đó đâu. Ông ta định mang nó đi lưu diễn đấy. Và để tôi nói cho bạn nghe, ông ta sẽ nhận được nhiều lịch diễn đến mức làm cả năm không hết.