Ở cái xứ này, người ta đồng thuận với nhau rằng: nếu một gã tự thu xếp được tôn giáo sao cho thỏa mãn lương tâm mình, thì gã chả cần quan tâm xem cái mớ đó có làm vừa lòng kẻ khác hay không.

Ở Áo và vài nước khác thì không được thế đâu. Ở đó, nhà nước lo luôn phần tôn giáo cho người dân, gã chẳng có quyền ho he gì cả.

Lòng yêu nước thực chất cũng chỉ là một dạng tôn giáo—là tình yêu quê hương, là thờ phụng đất nước, là tận tụy với lá cờ, với danh dự và phúc lợi của quốc gia.

Ở mấy nước quân chủ chuyên chế, nó được ban phát từ ngai vàng, cắt gọt sẵn sàng cho thần dân dùng; còn ở Anh và Mỹ, thì mấy gã chính trị gia với mấy tờ báo dọn sẵn cho công dân xơi.

Cái gã "Người Yêu Nước" được báo chí và chính trị gia nhào nặn ra kia đôi khi bị nghẹn muốn chết mỗi khi phải nuốt cái mớ lý thuyết đó vào; nhưng gã vẫn cứ nuốt, cố mà giữ cho nó nằm yên trong bụng. Phúc cho kẻ nào nhu mì.

Đôi khi, khi một cuộc biến động chính trị dở hơi, nhếch nhác bắt đầu, gã bị kích động mạnh muốn nổi loạn, nhưng gã không làm thế—gã thừa biết thân biết phận. Gã biết rằng "đấng sáng tạo" của mình—cái gã biên tập viên quèn lương sáu đô mỗi tuần ở tòa báo làng, kẻ chuyên thổi phồng và lảm nhảm những điều vô nghĩa—sẽ lôi gã ra mà bêu riếu trên mặt báo, gọi gã là Kẻ Phản Bội. Và điều đó mới kinh khủng làm sao. Nó làm gã cụp đuôi kẹp giữa hai chân mà run rẩy. Chúng ta ai cũng biết—bạn đọc cũng thừa biết—rằng hai ba năm trước, chín phần mười những cái đuôi của nhân loại ở Anh và Mỹ đã làm đúng cái trò đó. Nghĩa là, chín phần mười những "Người Yêu Nước" ở Anh và Mỹ đã quay sang làm phản chỉ để khỏi bị gọi là phản bội. Chẳng phải đúng sao? Bạn biết rõ là đúng mà. Thấy lạ lùng không?

Tuy nhiên, chuyện đó cũng chẳng đáng để phải xấu hổ đến thế đâu. Một người hiếm khi—rất, rất hiếm khi—chiến thắng được sự nhồi sọ của chính mình; cái thế nó quá chênh lệch. Suốt nhiều năm trời—có khi là mãi mãi—sự giáo dục của hai quốc gia này vốn dĩ đã triệt tiêu tư duy chính trị độc lập, luôn bài xích kiểu lòng yêu nước tự chế, kiểu lòng yêu nước được suy xét bằng cái đầu của chính mình, được thử lửa, được kiểm chứng và khẳng định trong chính lương tâm mình. Cái "Lòng Yêu Nước" thu được chỉ là một món hàng cũ kỹ mua lại từ kẻ khác. Gã "Người Yêu Nước" chẳng biết mình lấy ý kiến đó ở đâu hay khi nào, cũng chẳng buồn quan tâm, miễn là gã thấy mình đứng về phía số đông—thế là chính, thế là an toàn, thế là thoải mái. Bạn đọc có tin là mình biết ba người có lý do thực sự cho kiểu yêu nước của họ—và có thể trình bày ra không? Đừng có đi kiểm tra làm gì, kẻo lại thất vọng đấy. Bạn sẽ thấy ngay là họ lấy cái Lòng Yêu Nước đó từ cái máng ăn công cộng, chứ chẳng tự tay chuẩn bị lấy miếng nào.

Sự nhồi sọ có những phép màu kỳ diệu lắm. Nó khiến người dân nước này phản đối cuộc Chiến tranh Mexico; rồi sau đó lại khiến họ hùa theo cái mà họ tưởng là ý kiến của số đông—"Lòng Yêu Nước số đông" chính là cái thứ "Lòng Yêu Nước" phổ biến ấy—rồi kéo nhau xuống đó mà đánh đấm. Trước Nội chiến, nó làm miền Bắc trở nên dửng dưng với chế độ nô lệ và thân thiện với nhóm lợi ích nô lệ; cũng vì lợi ích đó mà nó khiến bang Massachusetts thù ghét lá cờ Mỹ, đến nỗi họ không cho treo nó lên Tòa nhà Bang—trong mắt họ, đó là lá cờ của một phe phái. Rồi dần dần, sự nhồi sọ xoay chiều bang Massachusetts theo hướng khác, và bang này hùng hổ kéo xuống miền Nam để chiến đấu dưới đúng lá cờ đó, chống lại cái lợi ích mà trước đây nó từng bảo vệ.

Chẳng có gì mà sự nhồi sọ không làm được cả. Không gì nằm ngoài tầm với của nó, dù cao hay thấp. Nó có thể biến đạo đức tốt thành xấu, xấu thành tốt; nó có thể hủy hoại các nguyên tắc, nó cũng có thể tạo dựng lại chúng; nó có thể hạ bệ thiên thần thành người phàm và nâng người phàm lên hàng thiên thần. Và nó có thể làm bất cứ phép màu nào trong số đó chỉ trong một năm—thậm chí là sáu tháng.

Thế nên con người ta hoàn toàn có thể được huấn luyện để tự nhào nặn ra Lòng Yêu Nước của chính mình. Họ có thể được dạy để tự tay chắt lọc nó bằng cái đầu và trái tim của chính họ, trong sự riêng tư và độc lập nơi chính căn nhà mình. Nó có thể dạy họ ngừng việc nhận cái thứ đó theo lệnh, như cái cách người Áo nhận tôn giáo của họ vậy.