... Chà, giờ ông nghĩ sao về đất nước chúng ta? Và nghĩ sao về cái bộ dạng mà đất nước đang phô ra trước mắt thiên hạ? Riêng tôi thì tôi thấy xấu hổ lắm--(Trích từ một bức thư dài và sục sôi của một Kẻ Lưu Vong Tự Nguyện, thành viên Cộng đồng người Mỹ tại Paris.)

Vậy ra ông thấy xấu hổ cơ đấy. Tôi đang cố vắt óc xem cái quái gì đã đẻ ra cái thái độ to tát này cùng dòng thác mỉa mai tuôn chảy như suối kia. Có vẻ như ông đang ngại nhìn vào mặt châu Âu; xấu hổ với cái danh xưng Mỹ; tạm thời xấu hổ về quốc tịch của mình. Dựa trên mấy lời tâm sự của một gã Mỹ tại Vienna này, tôi đoán ông thấy xấu hổ vì:

1. Chúng ta đang chõ mũi vào chuyện không phải của mình, chuyện mình chẳng có quyền hạn gì; chõ vào chuyện gia đình riêng tư của một nước anh em; xâm phạm cái quyền thiêng liêng được tự quyết định chuyện nội bộ của họ mà không bị bất cứ kẻ nào tra hỏi.

2. Chúng ta làm trò này dưới cái chiêu bài nhân đạo giả tạo.

3. Làm thế là để cuỗm lấy Cuba, cái lời khước từ rõ ràng rành mạch trong tối hậu thư chỉ là trò bịp bợm rẻ tiền, dễ dàng bị ông và cái lũ châu Âu đạo đức giả nhìn thấu.

4. Và cuối cùng, ông xấu hổ về tất cả những điều này vì nó là thứ mới mẻ, đê tiện, tàn bạo, và bất lương; và vì châu Âu, vốn chưa từng có kinh nghiệm với những chuyện kiểu này, đang kinh hãi tột độ và sẽ chẳng bao giờ thèm tôn trọng hay kết giao với chúng ta nữa.

Tàn bạo, đê tiện, bất lương? Là chúng ta sao? Lũ trộm đất? Kẻ đổ máu người vô tội? Là chúng ta? Kẻ bội tín với lời tuyên bố chính thức của mình? Là chúng ta? Chúng ta sẽ mất đi sự tôn trọng của châu Âu chỉ vì cái hành vi mới mẻ và kinh khủng này ư? Của Nga chẳng hạn? Có phải nước Nga đang nằm ngửa ra ở Mãn Châu, đầu gối lên đám nhà tù Siberia, chân gác ở Port Arthur, đang cố đọc lại mấy câu chuyện cổ tích đã kể cho Huân tước Salisbury nghe, mà chẳng đọc nổi vì bận khóc tu tu chỉ vì chúng ta đang âm mưu cuỗm Cuba từ tay nước Tây Ban Nha yếu ớt, và vì chúng ta đang nhẫn tâm đổ máu người Tây Ban Nha vô tội?

Có phải chúng ta sắp mất đi sự tôn trọng của Pháp? Cái hành vi chẳng lấy gì làm hiệp sĩ của chúng ta đang làm phiền một quốc gia tồn tại được đến ngày hôm nay là nhờ một cô gái trẻ dũng cảm đã cứu lấy nó khi lũ hèn nhát làm mất nó--một quốc gia đã quay lưng lại với cô gái ấy như một lũ hèn khi ngày nguy khốn ập đến? Có phải cuộc tấn công phản trắc của chúng ta vào một dân tộc yếu ớt đang làm đau lòng một quốc gia từng đóng góp vụ Thảm sát Ngày Thánh Bartholomew vào lịch sử nhân loại? Có phải cái tinh thần tàn nhẫn của chúng ta đang xúc phạm đến sự nhạy cảm của quốc gia từng ban tặng cho chúng ta "Thời kỳ Khủng bố" để đọc chơi? Có phải sự chõ mũi hèn hạ của chúng ta vào chuyện riêng của một nước anh em đang làm sốc cảm xúc của cái đám người đã đưa Maximilian tới Mexico? Phải chăng cung cách tồi tàn, hèn nhát của chúng ta đang khiến đám người cầu kỳ từng tống một người vô tội (Dreyfus) vào địa ngục trần gian, ôm ấp kẻ tội đồ nhớp nhúa, và bắt Emile Zola--người đàn ông bản lĩnh nhất nước Pháp--phải chịu hàng ngàn điều nhục nhã, phải thấy phẫn nộ?

Có phải chúng ta sắp mất đi sự tôn trọng của Tây Ban Nha? Có phải bà ta đang ngồi buồn bã nghiền ngẫm cái lịch sử vĩ đại của mình và so sánh nó với cái lịch sử đầy chõ mũi, tàn ác, phản trắc của chúng ta--cái lịch sử đáng xấu hổ về những vụ cướp bóc nước ngoài, những trò giả nhân giả nghĩa nhân đạo, và sự diệt chủng đối với các dân tộc yếu ớt, vô tội? Có phải bà ta đang nhớ lại đầy tự hào cái cách bà ta tống cổ Columbus về nhà trong gông cùm; cái cách bà ta đẩy một nửa đám dân Tây Ấn vô hại vào kiếp nô lệ và nửa còn lại xuống mồ, chẳng để sống sót lấy một mống; cái cách bà ta cướp bóc và tàn sát chủng tộc Inca hiền lành, rồi dụ dỗ vị vua Inca vào tròng bằng mấy lời hứa suông và thiêu sống ông ta trên cọc; cái cách bà ta nhấn chìm Tân Thế giới trong máu, rồi giành được cái danh hiệu "Dân tộc với Dấu chân Đẫm máu"; cái cách bà ta đuổi sạch người Do Thái ra khỏi Tây Ban Nha chỉ trong một ngày, cho phép họ bán tài sản nhưng cấm tiệt không được mang theo một xu nào ra khỏi đất nước; cái cách bà ta nướng chín hàng ngàn, hàng vạn kẻ dị giáo trên các quảng trường công cộng, hết thế hệ này đến thế hệ khác, với các vị vua và linh mục đứng xem như xem hội; cái cách Tòa án Dị giáo của bà ta mang địa ngục xuống trần gian; cái cách bà ta là kẻ tiên phong lập ra nó và cũng là kẻ cuối cùng từ bỏ--và chỉ từ bỏ khi bị ép buộc; cái cách mà với một tinh thần chẳng hề thay đổi theo thời gian, bà ta vẫn tra tấn tù nhân đến tận ngày nay; cái cách mà với niềm đam mê cổ xưa đối với nỗi đau và máu thịt không hề suy suyển, bà ta vẫn nhồi nhét đấu trường với đám quý bà, quý ông và linh mục để xem một con bò bị hành hạ, ngược đãi và một con ngựa bị húc lòi ruột kéo lê trên mặt đất đầy khoái chí; và cái cách mà với bản chất không thể tin nổi này vẫn tồn tại bất chấp mọi nỗ lực khai hóa, Công tước Alva của bà ta lại trỗi dậy trong hình hài Tướng Weyler--nhân vật được sùng bái nhất Tây Ban Nha ngày nay--và chúng ta chứng kiến hàng trăm ngàn phụ nữ và trẻ em bị nhốt trong chuồng và bị bỏ đói đến chết không thương tiếc?

Chúng ta thực sự sẽ mất đi sự tôn trọng của Tây Ban Nha ư? Không có cách nào để tránh cái tai họa--hay cái lời khen ngợi này sao? Chúng ta sẽ mất đi sự tôn trọng của bà ta vì chúng ta đã đưa ra một lời hứa trong tối hậu thư mà bà ta nghĩ là chúng ta sẽ nuốt lời ư? Và trong khi đó, có phải bà ta đang cố nhớ lại xem có lời hứa nào của chính mình mà bà ta từng giữ hay không?

Cái lũ nói dối chuyên nghiệp của châu Âu thực sự bận tâm đến đạo đức của chúng ta sao? Người bạn Paris thân mến, ông có đang coi mấy lời hàng ngày trên báo chí và mấy tay diễn giả về "dân tộc cao quý với lịch sử vẻ vang này" là thật không đấy? Đó chỉ là chút lòng tốt, chút từ tâm dành cho một dân tộc đang tạm thời gặp vận rủi thôi. Báo chí với đám diễn giả chẳng có ý đó đâu. Chúng nó nháy mắt với nhau khi nói đấy.

Thế nên ông mới xấu hổ. Đừng xấu hổ nữa; chẳng có lý do gì để làm thế đâu.