(CÙNG VỚI NHỮNG LÁ THƯ CỦA MARK TWAIN VÀ ELSIE LESLIE LYDE BÀN VỀ CHÚNG)

Lá thư của Mark Twain

Hartford, ngày 5 tháng 10 năm 1889.

Elsie thân mến: Chuyện là thế này. Hồi cuối xuân vừa rồi, tôi với Gillette[1] cùng chụm đầu lại với cái sáng kiến này: tính làm một cú bất ngờ nho nhỏ cho cháu vào dịp cháu ghé thăm sắp tới--cú bất ngờ đó phải là một món quà kỷ niệm thật đẹp đẽ và tao nhã, để thể hiện chút tình cảm yêu mến mà chúng tôi dành cho cháu. Hai thằng cha chúng tôi nảy ra một ý tưởng không thể chuẩn hơn--một đôi dép. Thằng nào trong hai đứa cũng có thể nghĩ ra một chiếc dép, nhưng phải cần cả hai mới nảy ra được tận hai chiếc. Thực tế là một đứa đã nghĩ ra một chiếc, rồi ngay lập tức, nhanh như chớp, đứa kia nghĩ ra chiếc còn lại. Điều này chứng tỏ trí tuệ con người ta thật diệu kỳ. Nó mang tính cổ sinh vật học thật sự; cháu cứ đưa cho một cái đầu một mẩu xương, cái đầu kia lập tức luận ra hình thù con vật đó ngay.

Gillette thêu chiếc dép của cậu ta với sự khéo léo và lộng lẫy đến kinh ngạc, còn tôi thì vất vả mãi mới xong chiếc của mình. Cháu biết đấy, đây là lần đầu tiên tôi tập tành nghệ thuật, nên thoạt đầu tôi chẳng biết đường nào mà lần. Rồi tôi lại bận túi bụi đến mức chẳng có thời gian để thêu thùa ở nhà, mà trên tàu hỏa người ta lại chẳng cho tôi thêu; họ bảo làm thế khiến mấy hành khách khác phát hoảng. Họ không ưa cái ánh nhìn rực sáng trong mắt tôi mỗi khi có cảm hứng. Thậm chí những người cởi mở nhất cũng nghi ngờ tôi khi tôi giải thích món tôi đang làm là cái gì--đặc biệt là mấy tay soát vé. Mấy lão soát vé lúc nào cũng chửi thề, rồi bô bô cái miệng theo kiểu của mấy gã thiếu hiểu biết về nghệ thuật. Họ chẳng chịu tin lời tôi rằng đó là một chiếc dép; họ bảo họ cứ đinh ninh đó là một chiếc giày đi tuyết bị mắc bệnh gì đó.

Nhưng cuối cùng tôi cũng xong, trễ hơn đúng hai mươi bốn tiếng so với lúc hứa với cháu--tức là hôm kia. Đáng lẽ phải có bản giải mã các hình vẽ, nhưng tôi chưa kịp làm. Tuy nhiên, nếu cháu đặt tác phẩm trước mặt, hướng phần mũi tàu về phía bắc, tôi sẽ bắt đầu từ đầu đó và giải thích mọi thứ, từng lớp từng lớp một để cháu dễ hiểu.

Tôi bắt đầu bằng cái vạch đỏ đầu tiên đó, không hề có âm mưu hay kế hoạch gì ráo--cũng giống như cách tôi bắt đầu viết *Hoàng tử và Nghèo khổ* hay bất kỳ câu chuyện nào khác vậy. Cháu nên nhớ đây là cách làm dễ dàng và chắc ăn nhất; bởi vì nếu cháu cứ bịa ra hai hay ba nhân vật rồi thả rông chúng trong bản thảo, thế nào cũng sẽ có chuyện xảy ra với chúng--cháu chẳng cản nổi đâu; và rồi cháu sẽ mất cả phần còn lại của cuốn sách để giải quyết những hậu quả tự nhiên của chuyện đó, thế là chớp mắt một cái, cuốn sách của cháu xong xuôi mà chẳng tốn lấy một ý tưởng nào. Chà, cái sọc đỏ với mũi thêu chéo đó, tự nhiên lại gợi ý cho tôi một cái sọc xanh với mũi thêu thẳng đứng, và tôi nện luôn vào đó, mặc dù đến sáng hôm sau nhìn lại mới thấy nó là màu xanh lá--mà cũng chẳng khác biệt gì mấy, vì dù sao xanh lá với xanh dương cũng na ná nhau, và thực tế từ quan điểm thuần túy đạo đức thì mấy vị chuyên gia hàng đầu coi chúng là một. Chà, nếu cháu để ý, một mũi thêu thẳng đứng màu xanh dương luôn gợi ý một đường thêu đỏ cuộn lại, trông như một gia đình giun đất đang cố chui vào dưới nhau để giữ ấm--lần nào nó cũng gợi ý như thế, mà tác giả chiếc dép chẳng cần phải suy nghĩ gì sất.

Đến lúc đó, bác sĩ trẻ Root ghé qua, và tất nhiên, cậu ta quan tâm đến chiếc dép ngay, vì cậu ta vốn có niềm đam mê với nghệ thuật, nhưng chưa bao giờ có cơ hội thử sức, bởi gia đình cậu phản đối và mê tín về chuyện đó, họ làm đủ mọi cách để cản cậu lại; nên cậu ta hăm hở xắn tay vào xem mình làm được trò trống gì. Thật đẹp biết bao khi thấy cậu ta ngồi đó, kể cho bà Clemens nghe chuyện gì đã xảy ra trong khi chúng tôi đi nghỉ hè, rồi cầm chiếc dép lên sát mũi, quên hết sự đời bụi bặm, tưởng tượng tấm vải là một “đối tượng” bị thương ở da đầu, rồi nhanh thoăn thoắt thêu cái mũi thêu phẫu thuật đáng yêu mà cháu thấy đấy--mà chẳng hề ngập ngừng giây nào trong lúc nói, ngoại trừ lúc kêu “Á” vì bị kim đâm, rồi lại tiếp tục trơn tru dễ dàng như không. Phải, đó là một cảnh tượng quyến rũ. Và đó là nghệ thuật đích thực đấy--chân thực, chính là thiên tài tự nhiên chưa qua đào tạo; cháu có thể nhìn thấy tận phần da đầu lấp ló giữa những mũi thêu.

Chà, tiếp theo tôi nện thêm bó gậy màu xanh lá mà mấy quan lictor thời La Mã xưa kia vẫn thường mang theo để quất các quan chấp chính nếu họ không chịu nghe lời--mấy cái gậy đó sáng ra lại chuyển thành màu xanh dương, nhưng màu xanh lá lúc nào chẳng giở quẻ như vậy.

Tuần sau đó, sau khi nghỉ ngơi đẫy đà, tôi phủ lên đó cả một biển sóng bọt nước, rồi thả cái vật màu vàng đó trôi lềnh bềnh trong đó cùng với hai thứ đang xiên qua nó. Nó không phải là cái đĩa để đặt đồ ăn, cũng không phải vương miện của giáo hoàng với chìa khóa của Thánh Peter đâu; không, đó là một trái tim--trái tim của tôi--với hai mũi tên cắm xuyên qua--những mũi tên đâm vào màu xanh rồi xuyên ra màu đỏ thẫm--đỏ thẫm với những giọt máu quý giá nhất trong trái tim đó, và vui vẻ đổ xuống vì tình yêu dành cho cháu, bé cưng ạ.

Giờ thì, khi cháu nhắm hướng nam mà trôi dạt dọc theo mạn phải tàu, ngay phía sau mấy cái lỗ thoát nước ở sàn thượng tầng, cháu sẽ đến cái boong phía sau màu xanh dương chạy dài đến tận điểm nhảy xuống biển. Ở giữa vùng xanh đó, cháu sẽ thấy mấy chữ cái màu đỏ to đùng--M. T.; và về phía tây, ngay mạn trái, cháu sẽ thấy thêm mấy chữ màu đỏ nữa--to E. L. Gộp lại, mấy nhóm chữ này nghĩa là: Mark Twain tặng Elsie Leslie. Và cháu sẽ thấy chính cháu cũng có năng khiếu nghệ thuật đấy, vì nửa phía nam của chữ L, do chính tay cháu thêu, đẹp chẳng kém gì bất cứ thứ gì tôi làm được, sau tất cả kinh nghiệm của tôi.

Đấy, giờ thì cháu hiểu toàn bộ tác phẩm rồi. Từ quan điểm chuyên môn, tôi coi hình Trái tim và Mũi tên là thành tựu vĩ đại nhất của toàn bộ tác phẩm; thực tế, đó là một trong những ví dụ về kỹ thuật xây dựng dân dụng tài tình nhất ở một người mới tập tành mà tôi từng thấy--vì tất cả đều là cảm hứng, đúng kiểu cảm hứng chớp nhoáng của khoảnh khắc đó. Tôi không đời nào làm lại được lần nữa trong một trăm năm tới--ngay cả khi lần này tôi bình phục và khỏe mạnh, cường tráng như xưa. Cháu cứ nhìn xem cái lửa trong đó đi--cái niềm say mê, nhiệt huyết, sự điên cuồng--những vụ nổ màu sắc chói lòa. Nó đúng là một tác phẩm kiểu “Turner”--đích thị là thế. Nó giống hệt bức “Tàu chở nô lệ” của ông ấy, tác phẩm bất hủ đó. Những gì cháu thấy trong bức “Tàu chở nô lệ” là một vụ nổ dữ dội của những mảnh vải rách và những mảnh vụn đỏ rực bay ra từ một tâm điểm màu vàng dữ dội đang hỗn loạn tột cùng--đến nỗi một phóng viên ở Boston bảo rằng nó làm anh ta liên tưởng đến một con mèo vàng đang chết trong một đĩa đầy cà chua.

Hãy nhận lấy đôi dép và đeo chúng sát trái tim mình nhé, Elsie thân mến; vì mỗi mũi thêu trên đó đều là minh chứng cho tình cảm mà hai trong số những người bạn trung thành nhất dành cho cháu. Mỗi mũi kim đều tốn máu của chúng tôi đấy. Giờ trên người tôi có nhiều lỗ chân lông gấp đôi ngày trước rồi; và cháu sẽ không bao giờ tin được mình có thể tự chọc kim vào người ở bao nhiêu chỗ cho đến khi cháu dấn thân vào ngành thêu thùa và cống hiến cho nghệ thuật đâu.

Đừng đeo đôi dép này ở chốn công cộng nhé, cưng; nó chỉ tổ kích thích lòng ghen tị thôi; và biết đâu đấy, ai đó sẽ cố bắn cháu cho xem.

Cứ dùng chúng để giúp cháu nhớ rằng giữa vô vàn, vô vàn người coi trọng cháu, thì luôn có người bạn này,

Mark Twain.

Lời hồi đáp của Elsie.

New York, ngày 9 tháng 10 năm 1889.

Ông Clemens kính mến: Chiếc dép, bức thư dài và mọi thứ khác đã đến vào chiều nay, cháu nghĩ chúng thật lộng lẫy và sẽ đóng khung chúng để giữ trong số những món đồ quý giá nhất của cháu. Cháu đã được tặng rất nhiều món đồ đẹp và mọi người thường nói những điều rất dễ thương nhưng cháu không chắc là họ luôn có ý đó hay họ có đáng tin cậy như ông và “Leo” không, và cháu rất chắc là họ sẽ không dành thời gian quý báu và đổ máu vì cháu đâu, nên ông thấy đấy, đó là lý do vì sao cháu lại quý trọng nó đến thế. Và rồi thật buồn cười khi nghĩ đến hai người đàn ông to xác như ông và “Willie bé nhỏ” (đó là cái tên “Leo” tự gọi mình với cháu) lại ngồi thêu một đôi dép cho một cô bé như cháu. Tất nhiên là trong thư ông có nhiều từ ngữ to tát mà cháu không hiểu lắm. Một từ bắt đầu bằng chữ P có tận mười lăm chữ cái và cháu không biết ý ông là gì khi nói “pooled” (gộp lại), trừ khi ông muốn nói là ông và Leo đã chụm hai cái đầu lại với nhau để làm đôi dép, điều đó thật tuyệt vời đối với cả hai người. Cháu nghĩ ông nói rất đúng về mấy con giun đất, đúng là trông chúng hệt như thế vào mùa hè này khi cháu thường đào chúng làm mồi đi câu cá. Làm ơn nói với bác sĩ Root là cháu sẽ nghĩ đến ông ấy khi nhìn vào phần ông ấy làm, ý cháu là cái Mũi thêu Phẫu thuật ấy. Cháu hy vọng ông sẽ hoàn toàn khỏe mạnh và cường tráng như trước khi làm đôi dép cho cháu vào lúc ông nhận được bức thư này, cháu sẽ rất buồn nếu ông bị ốm. Gửi lời yêu thương của cháu đến bà Clemens, Susie, Clara, Gene I-know, you-know và Vix cùng tất cả bạn bè của cháu ở Hartford. Nhắn với Gene là cháu ước gì cháu được ở đó với cô ấy, chúng cháu sẽ có một buổi nhảy nhót vui vẻ trên gác xép để cỏ. Khi nào ông đến New York, ông nhớ ghé thăm cháu nhé, rồi chúng ta sẽ tính tiếp mấy từ ngữ to tát đó. Địa chỉ của cháu ở ngay góc trên bên trái bức thư này ạ.

Gửi người bạn trung thành của cháu,

Mark Twain

Từ người bạn nhỏ của ông,

Elsie Leslie Lyde.

[Giờ không còn là Little Lord Fauntleroy nữa, mà là Tom Canty của khu Offal Court và Tiểu Edward xứ Wales.][2]

1. William Gillette, nam diễn viên và nhà viết kịch lỗi lạc.

2. Elsie Leslie, khi đó là một cô bé, đã đóng vai Little Lord Fauntleroy và đóng đúp hai vai Tom Canty và Tiểu Hoàng tử, rất thành công.