Nghĩ mà kinh, trận ốm của mẹ tôi kéo dài sáu tháng liền đã bứt mẹ tôi ra khỏi nghề dạy học và biến đổi hoàn toàn khung cảnh đời sống gia đình tôi.
Mẹ tôi bước vào một thời đau ốm triền miên, kể từ hôm thổ huyết bên bờ huyệt nọ. Cơ thể bà suy sụp rời rã, tâm thần bà rối ren, mờ mịt. Có lúc bà bằn bặt như đang đi về nơi thiên cổ, điều gì cũng không hay; lại có lúc bà sáng láng như có thánh nhập, thông thấu hết mọi lẽ đời sau trước.
Sức ép của người chết với kẻ đang sống thật không nhẹ nhõm gì! Lại là một điều kỳ bí nữa ở cõi đời này, được diễn đạt bằng vô số mệnh đề nôm na, giản dị. Trời xanh kia có mắt. Hoá công nào có thiên vị ai. Được cái này, mất cái khác. Tạo vật đố toàn, chẳng có cái gì là toàn vẹn, toàn thiện, toàn mỹ cả. Cuộc sống luôn luôn bị điều phối bằng luật bù trừ vv.
Mẹ tôi ốm được một tháng thì anh tôi từ Phố O trở về. Trở về với một sự hoá thân kỳ lạ. Nhà tù biến anh thành một gã cô hồn, gàn dở. Thì một cuộc sống mưu sinh cạnh tranh gay gắt và công việc đào vàng khổ sai nhào nặn anh thành một gã đàn ông cơ mưu, từng trải, quyết đoán.
Biến đổi ngoại hình trước hết là gương mặt. Giờ đây, anh tôi y hệt bố tôi thời trai trẻ, đôi mắt thâm trầm dưới cặp mày rậm rủ bóng râm. Trong đồng tử đôi mắt có một ngọn lửa nấu nung. Đôi môi mím chặt. Cái mũi cao, bộ ria mép Ả rập. Đó là một bộ mặt kiêu hùng, sắt đá, hơi lỳ lợm, rất phù hợp với trang phục của những kẻ tự cho mình là động lực chính của cuộc sống hiện thời. Anh mặc quần áo bò, đeo đồng hồ Quart và cổ thõng một sợi dây truyền bạc pha đồng. Tôi nhận ra đó là Sáclơ, người tình của nàng Ơgiêni khi anh ta từ ấn Độ trở về, giàu có, khôn ngoan và lạnh lùng(*).
Nhưng, phải công nhận rằng, anh Cần tôi là nhân vật đã ra sân khấu đúng lúc. Tôi cảm thấy, thế là đã có một cây cột trụ đứng chống đỡ, một vị trí thần hộ mệnh ở trong nhà.
Cởi cái áo bò, vứt ra phản, anh ghé xuống mẹ:
Mẹ, con biết mẹ ốm, nhưng xem lá số của mẹ, biết mệnh mẹ còn bền, nên con đuổi hết mạch vàng mới về. Giờ con sẽ ở bên mẹ đời đời. Mẹ không chết được. Sao bản mệnh của mẹ còn sáng trưng. Vả lại, có con đây, ma quỷ nào cũng phải bạt vía!
Anh chỉ tay vào mặt tôi:
Toản! Mày bỏ ngay cái thói đàn bà uỷ mỵ đi! Việc của thằng con trai là xông pha trên con đường lớn, dẫu có chông gai. Tính cách thằng đàn ông là không kêu ca, phàn nàn. Nếu cần, nó chỉ gào, chỉ sủa như con chó sói thôi. Nơi nào họ có giấy gọi thì. đi! Đi làm lấy vài năm rồi về, vào đại học. Cứ đi! Đừng hèn! Ở nhà có tao trông nom, phụng dưỡng mẹ. Tao có tiền. Có tiền là có tất. Kể cả sức khoẻ của mẹ.
Tính nết con người là một mạch ngầm, có điều kiện nó mới bộc lộ ra hết. Anh Cần tôi và tôi bây giờ cùng là khế nhưng như khế chua khác với khế ngọt. Anh bảo tôi: Mày thuộc âm nam mệnh thuỷ, mềm oặt, yếu đuối. Tao dương nam, mệnh hoả, tích lịch hoả, tức lửa sấm sét. Còn bố, mệnh Kim, nhưng là thoa xuyến kim, cả đời chỉ là vật trang điểm cho kẻ khác thì được, khác đi là khổ.
Anh cứ vanh vách, hết việc nọ đến việc kia. Cứ y như là kẻ làm chủ tất cả hoàn vũ này, cái gì cũng thấu đáo đến tận ngọn ngành. Anh bảo lão Viển cụt tên hèn nhát, thằng đại lưu manh đã giết vợ hắn bằng chất Acxênic, tức Thạch tín và trốn chạy rồi. Thạch tín pha loãng đến độ nào đó thì là thuốc bổ. Triết học là thế đó. Không có chất gì là độc hoàn toàn. Liều lượng làm nên chất độc. Anh nói: Công an người ta đã bí mật đào mộ vợ lão, họ thấy thạch tín còn đọng ở tóc, móng tay người chết.
Điều anh Cần tôi nói đã được xác nhận. Mô tô công an đã đến đỗ xịch trước cửa trụ sở Uỷ ban phường. Một người đọc lệnh bắt Viển. Ba người đeo súng đến nhà Viển. Nhà Viển khoá trong. Gọi mãi không được, họ đành phá cửa vào. Thì ôi thôi, Viển đã cao chạy xa bay từ lâu rồi!
Cùng với sự biến mất của Viển cụt, trung uý Mặt Rách cũng mất tăm luôn. Xuân Chương cũng mất mặt trong dịp này. Hắn đi học trường tuyên giáo của tỉnh. Anh Cần tôi nhớ rất kỹ tên này. Nhưng anh bảo: Tao làm gì có thì giờ mà tính sổ nợ với thằng nhãi ranh ấy!
Anh Cần tôi có rất nhiều bạn. Toàn các ông cỡ trên dưới ba chục, nhất loạt ria mép đồng dạng quần bò, áo bò, giầy adidat, cùng một kiểu ăn nói văng mạng, coi trời bằng vung, tự thị không ai bằng. Hỏi kỹ thì hoá ra toàn các tướng con nhà nòi, học hành đến đầu đến đũa cả. Bét nhất cũng là học dở đại học như anh Cần. Còn thì hầu hết là kỹ sư, tốt nghiệp bằng đỏ ở Liên Xô, Hung, Tiệp về. Có hai ông là phó tiến sĩ Hoá học. Tất cả đều chung một bầu tâm sự: Họ không chịu nổi sự trì trệ bảo thủ trong công việc sản xuất và kinh doanh ở cơ sở mình. Gạt đi lớp vỏ ngôn ngữ tợn bạo và thái độ có phần cực đoan, nhận ra sự nghiêm túc và thận trọng của họ trong bàn bạc cách chấn hưng nền kinh tế đất nước, bằng một mô hình họ lựa chọn và chung sức xây dựng từ vốn liếng đến kinh nghiệm. Họ nói: Bố Cần là người tiên phongTư tưởng kinh tế của ông rất đúng với Mác. Chỉ tiếc là những đầu óc bã đậu không hiểu nổi. Họ ra tuyên ngôn: Chúng ta, lớp người tuổi vừa đủ khôn lớn, có hiểu biết và còn thời gian để gây dựng đất nước. Giả dụ, có gặp rủi ro, bị tù mười năm thì ra tù mới chỉ 40 tuổi. Nghĩa là còn thời gian để làm rõ chân lý. Kinh tế có con đường đi khách quan, tự nhiên của nó. Lịch sử giao cho thế hệ ta làm rõ điều đó!
Họ lập một công ty sản xuất và kinh doanh Tổng hợp và đề nghị anh tôi làm giám đốc. Họ nói: Cần sẽ đóng vai nhà kinh doanh nhà quản lý kiểu mới. Lúc này nhà kinh doanh tập hợp, chỉ huy các lực lượng khoa học là đẹp nhất. Hơn nữa cha nào con nấy. Con phải rửa nhục cho cha. Đây là nợ nước thù nhà. Phải đi tiếp con đường của cha, không nên từ chối! Anh tôi viện lý do còn phải trông nom mẹ ốm. Họ bảo: Mỗi người đều có trách nhiệm trong việc này.
Thế là có đến một tá thầy thuốc Tây y được lần lượt mời đến. Hết bác sĩ trưởng khoa, tiến sĩ, giáo sư đầu nghành. Rồi thầy thuốc nhân dân, anh hùng lao động ngành y. Hễ cứ thấy ai lúng túng và điều trị không công hiệu là lại thay luôn. Khám lâm sàng, chiếu điện, chụp X quang, điện tâm đồ, điện não đồ, chạy siêu âm. Qua hết các phương tiện khám xét hiện đại nhất. Với đủ các loại thuốc bệnh, thuốc bổ đắt tiền nhất của Anh, Mỹ, Pháp, Nga. Tiếc thay, mẹ tôi vẫn cứ ngày một gầy mòn héo hắt.
Anh tôi vò đầu, rứt tóc, đấm rung cửa nhà:
Tiên sư cả nền y học thế giới hiện đại của các người. Đồ ăn hại đái nát!
Tây y bó tay thì quay sang Đông y. Anh Cần sắm hẳn một cái ôtô con để tự tay đón đưa các thầy lang nức tiếng về chữa chạy cho mẹ tôi. Cơm nước phục dịch, đưa đón, quà biếu, tiền công, lời ăn tiếng nói, đối đãi thật hết sức chu đáo. Thầy đông y nào cũng giống thầy nào ở chỗ một tấc tới giời. Cam đoan chỉ ba thang thuốc gia truyền của tôi là bà già hồng hào, khoẻ mạnh như thường. Hết xoa bóp lại bấm huyệt, châm cứu. Hết hợp cốc, bách hội, phong chì, túc tam lý lại thần môn, thần du, công tôn, chiếu hải, hết bấm lại day, hết cứu, giác lại thuỷ châm, rồi lại quay trở lại bóp, vuốt, xoa. Soong nhôm bếp điện sắc không đạt yêu cầu âm dương, kim mộc thủy hoả thổ hoà hợp, lại thay bằng ấm đất, than tàu. Bã thuốc bắc đổ đầy ụ các gốc cây, hoa trong An Lạc Viên.
Vậy mà sức khoẻ mẹ tôi cũng chẳng tiến triển được bao năm. Lại vẫn nhức đầu, mất ngủ, xanh xao, mệt mỏi.
Anh Cần tôi phóng xe đến nhà thầy đi tìm mộ dạo nào Tất cả là tại ông. Bắn súng không nên phải đền đạn. Ông muốn làm sao trả lại sức khoẻ cho mẹ tôi thì làm! Anh tôi quát. Ông thầy sợ, nghệt mặt. Rồi gãi đầu, kêu hồi đó thần kinh yếu, giờ cho đi tìm lại, nhất định sẽ đem được hài cốt cụ về. Anh tôi rít: Thôi đi, phét lác thế đủ rồi! Cách khác? Ông thầy bảo lập đàn cúng, đốt hình nhân thế mạng và anh tôi phải đội bát nhang bảy ngày liền. Anh tôi kêu: Ôkê! Xong! Ông nên nhớ, nếu được phép, tôi đủ tiền đưa mẹ tôi đi Tôkyô, Pari, Hoa Thịnh Đốn, Mátxcơva chữa ở những bệnh viện hiện đại nhất. Nếu uống nước sông Hằng ấn Độ khỏi được bệnh thì tôi cũng có cách để lấy được nước đó về đây.
Nhưng, kết quả vẫn là con số không, thậm chí lại thêm những cơn mộng mị, khiếp hãi, thất lạc cả ý thức và có lúc mẹ tôi bỗng tê liệt cả nửa thân mình. Anh tôi nghiến răng, trào nước mắt, ngửa mặt lên trời, gào:
Ôi các thánh thần, các bậc tiên tổ và tất cả các người đã chết. Tiên sư các người! Các người là gì mà tàn bạo với người sống thế hả, quân độc ác.
Anh túm cổ áo ông thầy:
Này, ông. Ông có biết ông là cái gì không! Là sự tàn bạo của người chết, là cái khó diệt trừ nhất trong các loại tàn bạo. Đây, tôi cho một chỉ vàng để làm vốn, về kiếm nghề khác mà làm ăn! Nhớ chưa! Đi!
Ông thầy sợ run cầm cập, kể cả khi đã cầm chỉ vàng trong tay.
Hết cách, anh tôi ngồi bên mẹ tôi, cầm bàn tay như chiếc lá héo của mẹ, rưng rưng:
Mẹ! Mẹ hãy nghe con nói và tin ở con. Mẹ không có bệnh tật gì cả. Nhưng, vừa qua gia đình ta gặp phải một tai hoạ lớn. Tai hoạ này gây chấn động sâu xa ở thể chất và tâm thần mỗi người. Con cũng đã có lúc sai lạc cả ý thức. Bố thì con chưa có kết luận. Còn mẹ, mẹ đau đớn trong tâm thể đến mức suy nhược và rối loạn. Bệnh này chỉ có tự chữa lấy. Trước hết, bằng sự nhận thức lại. Mẹ! Tĩnh trí lại, mẹ. Thế giới có hoàn chỉnh đâu. Thiên nhiên đầy khuyết tật. Đời sống chưa ra khỏi mối đe doạ của bạo lực, bạo lực của người sống và bạo lực của người đã chết. Cái gì cũng đẹp đẽ, sáng trong là chỉ có trong ảo tưởng. Hoặc sau này,ở chủ nghĩa cộng sản văn minh chẳng hạn.
Anh tôi tuyên bố từ nay sẽ không mời một thầy thuốc nào nữa. Anh sẽ là bác sĩ riêng của mẹ tôi. Mẹ sẽ theo cách thức điều trị của anh, để ra khỏi cơn khủng hoảng, cưỡng lại đà suy vong, khôi phục lại tâm linh đang khô héo; từ hình dạng méo méo tâm thần và thể chất hiện thời, lập lại thế quả cầu hoàn chỉnh tròn đầy.
Nào, mẹ nghe con, tập luyện cơ thần kinh. Mẹ cứ nằm như thế, tay mẹ co lên một chút, hai bàn tay mẹ đặt xuôi theo thân. Mẹ nhắm mắt lại. Bây giờ mẹ thả lỏng các khớp xương ở tay, ở vai, ở cổ, ở chân. Mẹ lặp theo con nhé. Nói thầm thôi, mẹ: Tôi thấy tôi giờ đây yên tĩnh hoàn toàn. Yên tĩnh hoàn toàn. Tôi không lo âu, bận rộn. Tôi thả lỏng khớp xương tay. Tôi thấy hai tay tôi nóng ấm dần lên. Tôi thả lỏng.
Mẹ tôi như một cô bé ngoan, lặp lại từng lời anh tôi. Từ ngữ và các hình ảnh tưởng tượng phát huy được sức mạnh tối đa trong não mẹ tôi, tạo nên một quá trình tự ám thị để mẹ tôi vừa đắm mình vào trạng thái thiu ngủ, vừa tập trung cao nhất sự chú ý không căng thẳng vào việc mình làm. Kết quả thật không ngờ. Khoảng hai tuần sau, trông mẹ tôi khí sắc đã có phần tươi tỉnh.
Một hôm, mẹ nói mẹ muốn xông cho nhẹ mình mẩy. Tôi ra chợ mua lá về, nấu nòi nước to, bưng lên, chùm chăn cho mẹ. Mồ hôi ra như tắm. Mẹ lau khô, thay quần áo rồi bảo: Để vào nhà tắm, mai mẹ khoẻ mẹ giặt! Lời nói và thần thái có gì là lạ.
Điềm mừng hay điềm gở? Anh Cần tôi bóp trán, đi đi lại lại. Thấy mẹ ngồi dậy, thò chân xuống quờ dép, anh liền bước lại:
Mẹ, mẹ định đi đâu?
Mẹ muốn đi lại một tí.
Mẹ còn yếu lắm. Mẹ chưa đi được đâu.
Không. Mẹ khoẻ lắm rồi. Mẹ cần đi vì mẹ có việc.
Việc gì, hả mẹ?
Mẹ có một mối thù mẹ phải trả.
Anh tôi lạnh rợn người. Mẹ nhoẻn cười, mép vạc nếp nhăn, rất dễ thương:
Ờ đúng rồi, hồi mẹ đi học, có một đứa bạn thấy mẹ đi chơi với con trai, nó hát: Con gái chơi với con trai. Ngày sau cái vú bằng hai quả dừa. Hôm vừa rồi, chồng nó gặp mẹ, lại hát: Xưa sao phong gấm rủ là. Giờ sao tan tác như hoa giữa dòng.
Anh tôi quay mặt vào tường, đau nhức:
Trời ơi! Tiên sư cái cuộc đời khốn khổ này!
Đó là những phút ngưng thở. Cả đêm, anh tôi và tôi túc trực bên giường mẹ, không chợp mắt một phút nào. Nhưng, sáng hôm sau, kỳ lạ, mẹ tôi tỉnh dậy với một gương mặt nhẹ nhõm và vui vẻ khác thường Mẹ ngủ một mạch. Mẹ nói vậy. Đúng thế. Mấy tháng nay chưa đêm nào mẹ ngủ được ba tiếng liền mạch, chứ đừng nói là sáu tiếng.
Mẹ kêu đói. Tôi đi mua cháo tim gan về, mẹ xẻ một nửa cho tôi, mẹ ăn hết nửa bát còn lại. Trưa, mẹ ăn lưng bát cơm với dưa cải muối, rồi ngủ. Trời, lại là những phút giây ngưng thở. Nhưng, chúng tôi đã thở phào. Một tuần liền như vậy, Mẹ vẫn gầy yếu, nhưng thần sắc diện mạo đã khác lắm. Tựa như đã xuất hiện một đòi hỏi nào đó từ bên trong mẹ tôi. Và chính đòi hỏi này đã ráo riết huy động những tinh lực còn chưa tiêu hủy hết ở các cơ quan chức năng trong cơ thể mẹ tôi. Hai mắt mẹ tôi sáng bừng thứ ánh sáng của cơn sốt nóng. Gương mặt hốc hác râm ran những đốm sáng khát vọng có nguồn gốc từ nội tạng.
Lại một sự kỳ diệu nữa, mẹ tôi bắt đầu nhúc nhắc đi lại được. Anh tôi cắn môi đăm chiêu: Có thể là các loại thuốc giờ mới ngấm! Rồi thở phào. Tôi ứa nước mắt sung sướng. Mẹ tôi đã lại bắt đầu đọc sách. Nhiều hôm bà lẩn mẩn giở những lá thư hồi nào Bi tìm thấy, nằm đọc liền hàng giờ. Có hôm bà đọc thơ, câu được câu chăng. Mệt mỏi, bà ngáp rồi lờ đờ hai con mắt như một cô bé học trò cấp một. Ôi mẹ của tôi!
Nhưng, tôi đã mừng hơi vội.
Tuần sau mẹ tôi đột ngột quay trở lại trạng thái ốm đau như lúc trước. Trở lại sau một sự kiện tâm thần rất khó hiểu. Chiều ấy, từ phố trở về, tôi thấy mẹ đang khạc nhổ trong buồng tắm. Khạc nhổ xong đánh răng, đánh răng xong lại khạc nhổ. Hỏi, mẹ không nói. Lên giường đắp chăn nằm một lúc, mẹ nhổm dậy há mồm, đưa ta vào móc. Tựa như có cái gì nhơ bẩn dính ở trong họng, không tài nào rửa sạch được. Lát sau anh Cần hỏi, mẹ đáp thản nhiên: Mẹ vừa cắt đứt ngón tay lão Viển cụt. Ngực tôi đầy ứ hơi nghẹn.
Đêm đó mẹ tôi mê sảng liên miên. Bà vật vã khóc lóc trong cơn mê. Có lúc bà nhổm dậy mếu máo. Rồi kêu: Tôi không có tội, nó xé áo tôi!.
Cứ thế lặp đi lặp lại hàng chục đêm. Nhưng nhiều hôm tỉnh dậy, nheo nhéo như nhập đồng, mẹ kể lại các giấc mơ của mình:
Mẹ gặp con gái mẹ rồi đấy. Nó có cái nốt ruồi ở đuôi mắt, hai con ạ. Mẹ gặp cả bố con nữa. Bố con hỏi: bà đã có dâu chưa? Có cháu bế chưa?
Anh tôi úp hai bàn tay vào mặt, lặng đi.
Mẹ mở hai con mắt đẹp ảo não và đẫm lệ:
Mẹ gặp cả con Bi. Con Bi đi với bố các con. Bố các con còn giận mẹ. Mẹ có tội. Khổ thân mẹ!
Không còn nghi ngờ gì nữa, ở mẹ tôi đã có những dấu hiệu của căn bệnh tâm thần, khi ở trầm uất, lúc ở thể hoang tưởng. Nhiều hôm liền bà ngồi ôm gối trong góc phản, không nói một câu, hờ hững với cả con mèo Mí ngồi bên cạnh. Sau đó lại đến đợt cả tuần liền bà huyên thuyên đủ mọi chuyện rất kỳ quái, như chuyện bà cắn đứt ngón tay cụt của lão Viển và lo sợ bị hắn giết bằng Thạch tín. Có hồi bà xa lánh hai con. Bà chỉ trò chuyện với con mèo Mí. Bà hỏi chị mèo Mí có nhớ em Bi không? Em Bi hiện giờ ở đâu nhỉ? Rồi bà nói cho nó nghe về ông Mệnh. Hóa ra ông này viết cho mẹ cả một xấp thư và các thư ấy bố tôi đều đã đọc. Bà kể cho nó nghe những lần bà đi thăm nuôi bố tôi ở trong tù. Bà bảo, bố nói, bố viết nhiều câu hay lắm. Chẳng hạn, bố bảo: Lịch sử là một dòng chảy tự nhiên. Kinh tế tự nó mở đường đi. Chính trị là lợi ích. Nếu chính trị thực sự là khoa học thì nó cũng được đối xử như khoa học, tức là được phán xét, sửa chữa. Người ta hỏi: Vì sao ông lại làm những điều trái nước ngược gió ấy, bố đáp: Vì nhu cầu. Họ chả hiểu vì nhu cầu là thế nào. Họ bảo, vậy anh đã lập một tổ chức chống đối rồi. Bố lắc đầu: Đừng nói chuyện trẻ con. Tôi đi trên đường lớn, tôi không cần khuất tất. Bố còn hay nói đùa. Bố bảo: đạo đức là sự lười biếng và nhát gan. Đó là cách giải thích hóm hỉnh về sự nghiêm túc trong quan hệ với đám các cô nữ nhân viên đẹp như tiên ở xí nghiệp của bố. Bà kể cho Mí nghe nỗi khổ cực nhà tù. Nói chung quản giáo, giám thị có tư cách, nhưng lắm thằng rất ác. Bố ăn cơm, thấy nó đi qua, mời nó, nó nhổ bọt: Cơm như chó mà dám mời bố mày. Lần sau, rút kinh nghiệm không cất lời mời, thì nó chửi: Đúng là giống chó, sấp mặt xuống mà ăn!
Anh Cần tôi ngồi ở buồng trong nghe trộm, đấm rung bàn:
Tôi tìm được thằng chó này và sẽ cho nó một bài học.
Mẹ tôi ngơ ngác im bặt. Anh tôi hỏi lại những điều mẹ vừa nói, mẹ lại quên hết. Anh tôi mua một cái máy ghi âm đặt ở trong nhà. Mỗi khi mẹ tôi lảm nhảm một mình hay nói với con mèo Mí, máy lại bật, bí mật ghi lại. Anh tôi đi vắng thì tôi làm việc ấn nút máy.
Anh tôi đi vắng nhà luôn vài ngày.
Ông Anhxtanh con, gã thợ mộc, người đào vàng bất đắc chí bây giờ là ông giám đốc nhà kinh doanh một công ty tư nhân. Ông đi đây đi đó đốc thúc công việc, ký các hợp đồng giao dịch với các cơ sở kinh tế bạn và ngân hàng. Thêm cái mũ phớt và cái măng tô san Đức khoác khi mùa thu về, trông anh lại nhang nhác chàng Petsxôrin, anh hùng thời đại của Lécmôntốp. Dẫu thế nào thì bên cái vẻ đẹp quen thuộc, như sự hiểu biết sâu sắc, thái độ quyết đoán, dứt khoát. ở anh vẫn ánh lên, không che giấu sự sắc xảo, khôn ngoan đến lạnh lùng, thậm chí còn tàn nhẫn nữa.
Công ty anh nhập hai côngtenơ Honda và hai chục chiếc xe ôtô Nissan tay lái nghịch từ Nhật về. Tiền thuế nhập khẩu và lệ phí các khoản tính đủ là 50 triệu. Một hôm, anh mời ba đại diện Hải quan, Thuế vụ và Công an tới. Cũng đều cỡ tuổi như anh. Anh nói: Tôi khoán các anh 52 triệu. Với hai điều kiện: Cho biển số đẹp và trong vòng hai ngày phải xong. Công việc hoàn tất. Anh mất thêm hai triệu, nhưng được lợi hai điều, tưởng là nhỏ, nhưng lại sinh lợi lớn. Xe anh bán ra đúng thời điểm, lãi lớn. Biển số đẹp, bán vừa được giá, vừa tạo được tín nhiệm với khách về lâu dài. Nhưng trên thực tế, anh đã dùng tiền để mua chuộc điều khiển cả bộ máy nhà nước. Tôi hỏi, anh nhún vai: Thế đã ăn thua gì! Rồi thú nhận: Tất nhiên đây là lúc nhiễu nhương; sau này, sẽ phải bỏ hẳn!
Một bận ở nhà, anh tiếp đại diện một công ty xuất khẩu Sài Gòn. Ông này cả buổi chửi mắng anh rất thậm tệ. Khác hẳn bản tính anh, anh câm nín hoàn toàn. Tới lúc ông đưa tiền, anh đếm xong, cất đi mới nghiêm mặt bảo ông: Coi như anh đã chuộc lại tội lăng mạ tôi, nên tôi tha cho anh. Lần sau, anh đừng vác mặt đến đây nữa. Nhớ chưa!
Cái cần phải đến đã đến, sau khi đã chín mục tất cả các điều kiện. Tôi nghĩ vậy, sau hôm nhận được giấy gọi đi làm của Đoàn địa chất than số 1001 vùng Đông Bắc. Tôi ngồi đối diện với đôi mắt vừa trầm ấm vừa như một vết thương của anh Cần tôi.
Tình hình mọi mặt thế là tương đối rõ. Anh tôi nói chậm rãi Bệnh tình của mẹ sẽ cứ thế này kéo dài cho đến khi đột ngột có một sự chuyển đổi tâm lý và hoàn cảnh. Điều này không nhân tạo được. Còn bố, thế là cũng đã rõ. Tóm tắt phần nổi câu chuyện thì như sau: làm giám đốc một xí nghiệp lớn, bố ngấm được nỗi đau của cộng đồng về sự trì trệ của nền kinh tế đất nước, sẵn có kiến thức và bản tính độc lập, bố đã chủ trương và thực hiện một số cải cách tiến bộ trong sản xuất và kinh doanh. Cũng là bước đầu thôi, nhưng rõ ràng là bố tìm được con đường lớn để đi. Bọn bảo thủ, lũ bất lương quen kiếm chác mất miếng ăn, càng ganh ghét đã hạ thủ bố bằng việc tố cáo bố vi phạm các thiết chế quy định của xã hội. Thoạt đầu chỉ là bản án về kinh tế thôi. Nhưng muốn trị ai cho tuyệt nọc, phải tăng tội trạng lên phạm vi chính trị kia, đó là cái đểu giả nhất của bọn xu thời. ác cái, ở đây bố gặp tư thù. Bức điện Sài Gòn đánh ra và các báo cáo ngầm của tên Viển cụt. là những chứng cớ quan trọng. Tập hợp tất cả tư liệu và những điều mẹ nói, anh hình dung trật tự và nội dung của các sự kiện là vậy.
Nuốt nước bọt, xong anh tôi tiếp:
Với anh, bố mãi mãi vẫn là thần tượng. Rải rác ở những lời bố nói với bạn bè, những lời mẹ nhắc lại không thật chính xác trong lúc trầm kha, có những hạt vàng tư tưởng, hoặc những điều vui vẻ vô lại. Anh nhận ra, bố tràn đầy hào hứng đi trên con đường lớn, nhưng bố và cả thế hệ bố lại chưa được trang bị đầy đủ kiến thức, tinh thần, nghị lực, để đi trên con đường đó. Bố đẹp hào hiệp, nhưng thực chất là một cá thể yếu đuối. Bố chỉ sống nổi với một xã hội đẹp từ chân lên đến đầu thôi.
Ngừng một lát như để tìm cách diễn đạt, anh tôi tiếp:
Bọn ma cô là cái dị vật của xã hội này. Tư tưởng của chúng sặc mùi hôi thối. Nhưng ở đây, ta thử đãi cứt sáo lấy hạt đa xem. Phải chăng chúng cũng định biểu hiện một kiểu sống thích ứng? Tức là không trốn chạy, mà tồn tại bằng cách lừa miếng với bạo lực. Có phải thế chăng? Anh nghĩ: Bố đã thoát lui trên đường đời! Còn về tình cảm, tình yêu, niềm tin với mẹ? Bị tan vỡ, có không? Có! Nhưng, nỗi tuyệt vọng ở đây lớn hơn. Bi kịch gia đình có vai trò, dẫu là trung tâm, cũng không phải là toàn bộ. Tất nhiên, trong việc này, mẹ đã có một lỗi lầm: Có lẽ là đã có lúc mẹ hoang mang dao động.
Anh chớp mắt, quay nhìn đi nơi khác:
Trước khi cái thiện trở nên phổ biến thì cái ác còn đang tràn ngập. Vì vậy phải tập sống với cái ác. Phải quen với cái ác, phải biết lừa miếng nó! Bố không quen sống với cái ác. Tư tưởng đẹp nhưng phải biết bảo vệ, thì mới có cái đẹp! ấy là anh chưa nói tới niềm tin về sự vận động tự nhiên của bố vẫn có cái gì chông chênh lắm. Nhưng thôi, biết làm thế nào được. Tuổi tác hạn chế. Làm gì có thể đứng dậy nổi sau khi bị trần tơi tả như bọn anh được. Nói em đừng nghĩ là anh phủ định bố. Từ con đường lớn, không khéo bố đâm ra con đường mòn, đi ra bãi rác mất rồi.
Anh đứng dậy, vô vai tôi, chuyển mạch chuyện:
Thôi, em đi. Chọn con đường lớn mà đi. Còn mẹ, anh sẽ tìm mọi cách lo toan anh đưa tay xoa mặt, rồi nhíu mày, nhìn tôi cũng gay đấy, vì anh rất bận. Sự sống của mẹ là hạnh phúc lớn của anh. Nhưng, làm thằng con trai đừng quên để dấu ấn thành công ở ngoài xã hội. Vì vậy, anh định sẽ đưa chị dâu em về đây ở cùng mẹ. Mẹ cần bầu bạn.
Anh dừng lại, mặt thoáng vẻ bồi hồi, rồi quay lại nhìn mẹ tôi lúc ấy từ trong buồng vịn vách đi ra:
Mẹ ơi, mẹ có thấy không? Sống không thể là một sự tình cờ, tùy tiện. Sống là cả một công cuộc, một công cuộc gian nan, mẹ ạ.
Anh đi lại đón mẹ:
Mẹ ạ, bây giờ con định cho em Toản đi làm. Dẫu thế nào thì cũng không thể thoát ra khỏi khung cảnh chung của xã hội. Hơn nữa, có trằn mình thật lực vào cuộc sống thì mới biết sống, mẹ ạ.
Tôi biết, anh tôi tránh không nói ra một sự thật hiển nhiên và phũ phàng. Tôi đâu còn con đường nào khác! Cánh cửa trường Đại học lẽ nào lại rộng mở với đứa con của một kẻ đã bị xã hội kết án tù. Nói ra điều này chẳng có ích gì cho tôi và nhất là mẹ tôi, một bệnh nhân chập chờn mê tỉnh, lúc nào cũng ở giữa đường biên của cuộc sống tâm linh sáng láng và cái chết dần mòn.
Mẹ tôi đã được tôi đỡ ngồi xuống ghế. Mặt bà vô cảm, đờ đẫn, khi nghe thông báo của anh tôi. Hai lần anh tôi nhắc: Ý mẹ thế nào?. Mẹ tôi mới như sực nhớ, lật bật làn môi khô nẻ rồi ngơ ngơ:
Mẹ ngủ mê. Mẹ sợ quá. Có một con rồng xanh to lắm nó bắt con Bi.
Không hiểu nguồn cơn, hoặc không nghe rõ, anh tôi ghé sát tai, bảo mẹ nói lại. Rồi anh ngửng dậy, môi mím chặt, mặt bợt bạt như mất hết máu, bỏ ra cửa.
Đêm ấy, anh tôi ngồi một mình, đốt hết điếu thuốc này đến điếu thuốc khác. Gần sáng anh gọi tôi dậy, mặt trầm trầm, giọng rất nặng nhọc:
Thôi, em tạm thời cứ ở nhà đã. Mọi việc phải tính toán lại. Vừa qua có lẽ ta chưa lập được logic, chưa nắm cốt lõi của câu chuyện, nên giải pháp chưa có hiệu quả. Anh nghĩ lại rồi: toàn bộ câu chuyện hiện nay, kể cả tính mệnh của mẹ, đều phụ thuộc vào số phận của bố. Trong cơn ác mộng của mẹ, trong tiềm thức của mẹ, em có chú ý không, có hình ảnh con Bi. Con Bi là nó, nhưng cũng là ẩn dụ của số phận con người. Trên thực tế, nó cũng đã gắn bó với gia đình ta. Biết đâu đấy, có khi thế giới này được tổ chức trong một kết cấu chặt chẽ đầy vẻ huyền bí cũng nên. Vậy hãy gắng tìm hiểu.
Ném nửa điếu thuốc đang hút dở ra cửa sổ, anh tôi đứng dậy:
Thôi, hãy bắt đầu bằng các sự kiện thu nhận được. Rồi chắp nối, lập thành hệ thống để trả lời được câu hỏi: Bố ở đâu hiện thời? Số phận bố ra sao? Hãy đưa bố trở về trong trạng thái tinh thần lành mạnh! Đáy bể mò kim đây, nhưng không phải là bó tay!
Bố tôi hiện ở phương trời nào, sống với tâm trạng nào và hướng phát triển câu chuyện sẽ ra sao? Và cùng với bố tôi là con Bi, một sinh vật bạn bè của gia đình tôi, tiêu biểu cho sức mạnh của tập tính ở giới tự nhiên? Làm thế nào ngồi ở nhà mà lại có thể hình dung ra tất cả các tình tiết và đường dây đan cài, tiếp nối câu chuyện?
Đó là những ngày đáy bể mò kim. Suốt nửa tháng trời liền, hôm nào cũng từ tinh mơ tới nửa đêm, anh tôi đi đi về về, âm thầm cặm cụi tính toán, bí ẩn như một thám tử nhà nghề. Lắm khi anh vò đầu bứt tai. Lại có khi anh thần mặt ngẩn ngơ cả giờ liền. Và một lần nữa tôi nhận ra sức mạnh vô địch của bộ óc có tư duy khoa học, của trí xét đoán thông tuệ tuyệt vời của Séclôchôm(*) trong nhà vật lý trẻ tuổi chưa thành của anh tôi. Hóa ra có một cách gỡ được cả một đám chỉ rối tơ vò. Hóa ra, bằng những phương pháp luận suy và biện giải đúng đắn, con người có thể lập được một phác đồ chính xác, trên cái mớ hỗn độn mịt mùng các dữ kiện hư thực. Anh tôi đã đúng khi lần tìm đến các bạn tù của cha tôi, anh coi đây là điểm xuất phát của cuộc kiếm tìm. Quả nhiên, anh tôi biết được rằng: bố tôi ngay ở trong tù đã kết thân với anh bạn tù phóng viên trẻ tuổi và đã có chí hướng trở thành nhà thiện xạ ngay từ khi còn bị giam hãm. Đến gặp chú Trần Đạt, phóng viên tờ Người Lao Động, người đang điều tra vụ án cha tôi, để hỏi tên tuổi, tiểu sử người phóng viên mê săn bắn nọ, anh tôi còn lại được biết thêm rằng: chính là ông Mệnh, kẻ tình địch với cha tôi, đã cay cú trả hận cha tôi bằng bức điện mập mờ gieo nghi ngờ cho ngành chấp pháp, khiến cha tôi càng bị cột chặt vào vòng trọng tội. Anh cũng được chú Đạt thông báo: con tàu Hải Âu đã bị đánh tráo chứ không phải đã bị mất cắp và nó đã bị đắm trong một cuộc đi biển gặp bão tố gần đây.
Nhờ chú Đạt, anh Cần tôi đã tìm gặp được người phóng viên mê săn bắn nọ. Đêm ấy thật là bàng hoàng. Anh tôi trở về nhà, người ướt rượt vì đi trong mưa, trong một trạng thái nửa mê hoảng, nửa siêu thoát, đến trước mẹ tôi và tôi, ôm mặt ngửa lên trời, nức nở:
Mẹ ơi, thế là con Bi đã đến được với bố rồi!
Trời! mẹ tôi tưởng ngã quỵ ngay xuống đất! Có cái gì đó ở ngoài vòng những quy tắc và hiểu biết thông thường đã xảy ra. Có một lực lượng siêu nhiên nào đó đã đưa bàn tay ra xếp sắp, sâu chuỗi các chi tiết và dẫn dắt câu chuyện? Tôi rùng mình. Nhưng tôi hiểu, tính duy lý trong lập luận của anh tôi đã chiến thắng. Chứng cớ là anh phóng viên bạn bố còn tường thuật tỉ mỉ cả cuộc đi săn vịt giời của anh ấy cùng bố và Bi. Chứng cớ là anh phóng viên còn tả Bi: mặt sư tử, đuôi bông lau cuộn tròn, có quý tướng là bốn cái móng đeo, đôi tai kép, cái lưỡi đốm. Từ việc này có thể lần ngược lên các sự kiện, có thể khẳng định rằng sau khi ra tù, bố đã lên Phố O và chính là ở đây, Bi đã tìm được bố. Từ đây, lần tiếp các tình huống tiếp theo thì rõ ràng là theo lời hẹn, bố cùng Bi đã xuống tàu đi đông bắc để săn thú rừng cùng anh phóng viên. Nhưng gặp trắc trở nào đó, nên sai ngày hẹn, anh phóng viên đã trở về cơ quan nhận công tác. Vậy là hiện thời, bố và Bi đang có mặt ở đông bắc.
Trời ơi! Mẹ tôi thốt một tiếng kêu nghẹn. Nước mắt bà trào ra khỏi hốc mắt. Đó là nước mắt sầu tủi. Nước mắt đó chảy đi thì bà vợi nhẹ lòng dạ. Và mặt bà có cảm giác sau khi đã bóc đi một lớp màng u mê xam xám, đã hưng hửng màu hoa hồng của ý thức. Bi đã đến với bố tôi! Sự việc sao mà trọng đại và nhiễm vẻ huyền hoặc siêu thường! Mẹ tôi lập chập đứng dậy, bà bước lên cái ghế đẩu để thắp hương trên bàn thờ. Hình như bà đã bắt đầu bước vào một quá trình tự giải thoát để ra khỏi các ám ảnh cô đơn, bị ruồng bỏ. Bi là cái cầu nối, là mối giao lưu giữa mẹ tôi và bố tôi. Trong hương khói bay tỏa thơm nức căn buồng, anh tôi mặt bỗng trầm xuống, bần thần rất lạ. Lát sau, mẹ tôi vào buồng ngủ. Anh gọi tôi lại, rầu rầu và bối rối:
Anh nghĩ: khúc bi tráng gia đình ta sắp kết thúc. Sao anh lo thế. Hừ, chúng mình chẳng giúp gì được bố cả. Hay là Toản ở nhà, anh đi đông bắc? Không được! Không được! Quái lạ, sao hồi ấy mình lại đá con Bi nhỉ? Chẳng lẽ vì mình tuổi tuất. Đồ tồi!
