"Chúng ta nên đi đâu trước đây, Paul?" bác sĩ Winstock hỏi khi họ đặt chân lên bến tàu.

"Cháu không rõ, thưa bác; cháu nghĩ mình sẽ thấy thích thú ở bất cứ nơi nào chúng ta đến. Đây là một thành phố lớn phải không bác?"

"Dân số nơi này nay chưa bằng một nửa so với thời kỳ thịnh vượng nhất. Người ta kể rằng vào thời hoàng đế Charles V, đôi khi có tới hai nghìn rưỡi chiếc tàu cùng lúc đậu trên sông. Khi ấy, thành phố có tới hai trăm nghìn dân, đồng thời là trung tâm thương mại giàu có và phát triển bậc nhất châu Âu. Cháu thấy đấy, dãy bến cảng dài này mang lại không gian neo đậu vô cùng rộng rãi. Thậm chí người ta bảo tên của thành phố bắt nguồn từ một cụm từ tiếng Flemish là 'aen't werf', nghĩa là trên bến hoặc trên cầu tàu."

"Ông Motley lại kể một câu chuyện khác về tên gọi này. Ông ấy bảo người dân cho rằng thành phố có từ rất lâu đời, và có một gã khổng lồ tên là Antigonus đã đến chiếm cứ khúc sông ở đây để lập ra một kiểu trạm thu thuế. Hắn đòi phân nửa số hàng hóa của những ai đi ngược dòng sông. Hắn thường chặt đứt bàn tay phải của những kẻ mưu toan buôn lậu rồi quẳng xuống sông. Cứ thế, Hand[Pg 129] werpen, hay việc ném tay, đã trở thành tên của vùng đất này," người chỉ huy trẻ tuổi giải thích.

"Bác cho là câu chuyện đó từ xưa đến nay vẫn đúng như vậy. Nhưng rốt cuộc chúng ta sẽ đi đâu đây?" bác sĩ hỏi.

"Cháu muốn đến gần cái nhà thờ lớn kia hơn một chút," Paul đáp.

"Đó thực sự là công trình nổi tiếng nhất ở Antwerp, và chúng ta sẽ đi bộ đến đó; bác nghĩ chúng ta sẽ có dịp ngắm những bức tranh trong nhà thờ vốn phải mua vé mới được xem. Nhà thờ này trước đây mở cửa đến một giờ chiều và hoàn toàn miễn phí cho công chúng, nhưng các bức rèm được che rất cẩn thận trước những tuyệt tác nghệ thuật ấy; sau giờ đó, khách tham quan phải trả một quan tiền mới được vào chiêm ngưỡng tranh. Chắc là bây giờ quy định ấy vẫn đang được áp dụng."

Chỉ đi bộ một lát là họ đã đến Place Verte, một công viên nhỏ có rào chắn với bức tượng khổng lồ của Rubens ở chính giữa.

"Mọi thứ ở Antwerp đều gắn liền với Rubens," bác sĩ nói. "Người dân ở đây vẫn tôn sùng ông, và gần như kính cẩn tưởng nhớ đến ông."

"Tại sao họ lại phải làm thế chứ? Ông ấy suy cho cùng cũng chỉ là một họa sĩ vĩ đại thôi mà - phải không bác?" Paul nói thêm.

"Ông ấy còn hơn thế nữa: ông rất nổi tiếng với tư cách là một nhà chính trị và nhà ngoại giao. Ông từng làm đại sứ tại Anh, Hà Lan và nhiều quốc gia khác. Danh tiếng của một nghệ sĩ cùng với tầm ảnh hưởng của ông đối với các bậc vua chúa ở nhiều nước đã khiến người dân dành cho ông sự quan tâm sâu sắc. Ông sống trong một dinh thự láng lệ, bởi khoản thu nhập khổng lồ kiếm được từ cây cọ vẽ đã giúp ông duy trì một[Pg 130] cuộc sống vương giả. Ông có rất nhiều học trò, và có thời kỳ họ đã vẽ không ít phần trong các bức tranh của ông. Ông nhận đơn đặt hàng từ tất cả các triều đình châu Âu, và trong rất nhiều tác phẩm, ông chỉ có thể phác thảo bố cục rồi dặm bút những nét hoàn thiện cuối cùng. Ông là người rất siêng năng và vẽ nhanh, điều bắt buộc phải thế mới tạo ra được ngần ấy tác phẩm."

"Thế thì ông ấy đã lừa bịp khách hàng của mình rồi còn gì - phải không bác?"

"Các trợ lý của ông chỉ làm những phần việc nặng nhọc, trong khi Rubens chịu trách nhiệm lên ý tưởng và hoàn thiện bức tranh. Những nhà điêu khắc nổi tiếng cũng đâu có tự mình làm hết mọi công việc chân tay vất vả để đẽo gọt nên một bức tượng. Đi bất cứ đâu ở Antwerp, cháu cũng sẽ nghe nhắc đến Rubens. Cháu sẽ tìm thấy các tác phẩm của ông ở mọi phòng tranh, sẽ viếng thăm ngôi nhà của ông ở phố Rue Rubens, sẽ được ngắm những bức tranh của ông trong mọi nhà thờ, và sẽ nhìn thấy lăng mộ của ông tại nhà thờ St. Jacques."

"Họ bị ám ảnh nặng bởi Rubens mất rồi, đúng như cách chúng ta hay nói ở nhà," Paul bật cười.

"Đúng vậy, và họ bị nặng lắm đấy. Từ vị trí này, cháu có thể ngắm toàn cảnh Nhà thờ lớn," bác sĩ nói thêm khi họ dừng lại gần bức tượng Rubens, nơi họ có thể nhìn thấy tòa nhà vượt qua cả những tán cây.

"Ngọn tháp chuông trông thật đẹp mắt. Đó là một công trình chạm trổ tinh xảo và đẹp đẽ nhất mà cháu từng thấy."

"Bác cứ nghĩ là nó sẽ bị gió thổi bay mất chứ."

"Nó được đai chặt bằng một bộ khung sắt, và những phiến đá được giữ lấy bằng các chốt đồng."

"Nó cao bao nhiêu vậy bác?" Paul hỏi khi ngước nhìn ngọn tháp cao vút.

"Đến đây thì cháu làm khó bác rồi đấy, Paul! Bác không biết chính xác đâu. Trong[Pg 131] cuốn cẩm nang du lịch của Murray, chiều cao của nó được ghi là bốn trăm linh ba thước Anh. Người đàn ông ở trên tháp kia thì bảo là bốn trăm sáu mươi sáu thước. Các tài liệu khác lại cho là chưa tới bốn trăm thước. Hướng dẫn viên của bác thì cả quyết rằng nó cao một trăm bốn mươi bảy mét theo hệ đo lường của Pháp; nhưng nếu quy đổi ra thước Anh thì sẽ là bốn trăm tám mươi ba thước. Riêng bác thì nghĩ cuốn Murray đúng hơn," bác sĩ Winstock đáp lời khi họ đi bộ sang phía nhà thờ.

"Cái gì thế này hả bác?" Paul hỏi, chỉ tay vào một mái vòm bằng sắt theo phong cách Gothic rất đẹp nằm gần chân tháp chuông nhà thờ.

"Đó là một cái giếng cần cẩu. Đó là tác phẩm thủ công của Quentin Matsys."

"Cháu không biết ông ấy là ai."

"Ông ấy vốn là một thợ rèn cho đến năm hai mươi tuổi, rồi đem lòng yêu con gái của một họa sĩ. Chuyện kể rằng người cha nhất quyết không gả con gái cho bất kỳ ai không phải là nghệ sĩ, thế là anh thợ rèn đành bỏ đe búa để chuyển sang cầm cọ vẽ. Ông có sẵn thiên bẩm về nghệ thuật và chẳng mấy chốc đã vẽ giỏi hơn cả các bậc thầy của mình. Ông đã cưới được người đẹp và tạo dựng được danh tiếng lớn trong lĩnh vực nghệ thuật mới này. Bức tranh Những kẻ keo kiệt mà cháu từng thấy tại Lâu đài Windsor chính là do ông thực hiện."

Họ mua hai tấm vé và bước vào trong nhà thờ. Không gian bên trong thật hoành tráng và uy nghi; nhưng điểm thu hút chính là những bức tranh giờ đây đã được mở màn che, và có một nhóm nhỏ khán giả đang đứng ngắm nhìn. Một vài họa sĩ đang chép lại những bức tranh đó. Ở gian trạm phía nam treo kiệt tác của Rubens, bức Thập giá hạ quy xuống.[Pg 132]

Paul không tự nhận mình là một nhà sành sỏi về hội họa, cậu chẳng thể hiểu nổi cũng chẳng tha thiết gì với thứ văn chương bay bổng mà cậu đọc được trong sách viết về chúng, hay cái giọng điệu "khoác lác" mà những kẻ ra vẻ ta đây thường dùng để ca tụng; thế nhưng khi đứng trước bức tranh cổ kính vĩ đại ấy, cậu đã thực sự bị chinh phục và lặng đi. Nó để lại một ấn tượng sâu sắc trong tâm trí và con tim cậu, để rồi lần đầu tiên trong đời, cậu cảm nhận được vẻ đẹp siêu việt của nghệ thuật. Hình hài của Chúa Cúc dường như rất chân thật, bởi phần đầu rủ xuống của Chúa Cứu Thế cùng các thớ cơ chùng xuống trên thân thể trông đau đớn đến mức quặn thắt. Cậu học trò trẻ đứng ngắm bức tranh lâu và chăm chú biết bao, vừa quan sát tổng thể vừa săm soi từng chi tiết nhỏ.

Người ta kể rằng Rubens đã vẽ bức tranh này để trả tiền mua mảnh đất mà ông dùng làm nền móng dựng lên ngôi nhà của mình ở Antwerp. Ở gian trạm phía bắc của Nhà thờ lớn treo bức tranh đi kèm với nó, bức Việc nâng Thánh giá; dẫu cũng rất hoành tráng nhưng tiếng tăm của nó lại kém xa kiệt tác kia.

Paul đi dạo quanh nhà thờ để ngắm nghía những bức tranh và tác phẩm nghệ thuật khác; rồi sau khi trả người giữ tháp một đồng quan, họ bắt đầu hành trình dài leo lên ngọn tháp và những dàn chuông.

"Những nhà thờ này và tranh ảnh ở đây quả thực vô cùng tuyệt mỹ," Paul nói khi họ dừng lại bên một khung cửa sổ để lấy lại sức. "Ở đất nước chúng ta không có những thứ này. Chẳng có nổi một ngôi nhà thờ nào ở bên ấy có thể sánh được với bất kỳ nhà thờ lớn nào ở đây, chưa kể đến những bức họa nổi tiếng như chúng ta vừa mới chiêm ngưỡng."

"Điều đó rất đúng; và bác lấy làm biết ơn vì người dân nước mình biết cách sử dụng tiền bạc một cách hữu ích hơn. Ở Bỉ này, cũng như ở phần lớn các quốc gia châu Âu khác, nghèo đói chính là[Pg 133] lời nguyền đối với người dân. Họ không nhận được thành quả xứng đáng với sức lao động của mình. Chính phủ và giáo hội chiếm phần lớn lao thu nhập của họ, và cứ thế đè bẹp họ xuống. Nhà thờ lớn này được khởi công vào năm 1352 và hoàn thành vào năm 1411, dẫu rằng lẽ ra còn một ngọn tháp nữa sẽ được xây dựng thêm. Gần sáu mươi năm đã trôi qua trong quá trình xây cất, và chắc chắn nó ngốn đến hàng triệu đô-la. Dĩ nhiên là người dân phải gánh chịu tiền chi phí rồi. Phần lớn khoản tiền khổng lồ ấy nay đang nằm chết trơ trọi ở đây, bởi nó chỉ là một công trình mang tính trang trí mà thôi. Quả thật nó làm thỏa mãn thị hiếu của mọi người; nhưng chúng ta hoàn toàn có thể thờ phụng Chúa một cách trang nghiêm trong một công trình ít tốn kém hơn. Nếu số vốn bị chôn vùi trong ngôi nhà thờ này được đầu tư vào các trường học, cao đẳng và những cơ sở giáo dục khác, thì đó mới thực sự là phúc đức cho đất nước. Những gì người ta chi tiêu ở châu Âu để xây dựng những công trình tôn giáo nguy nga này và để nuôi dưỡng xiêm y nhung lụa hoàng gia, thì ở đất nước chúng ta lại được dành cho các trường học công lập; và quốc gia gặt hái được thành quả từ đó trong từng năm tồn tại của mình."

"Chính xác là thế rồi," Paul quả quyết đáp; "và từ nay nếu có bất kỳ người nước ngoài nào chê bai nước mình thiếu những nhà thờ lớn tốn kém, cháu sẽ nhắc họ nhìn vào hệ thống trường học của chúng ta."

"Nói hay lắm; cháu đúng là một người Mỹ chính gốc từ trong máu," bác sĩ mỉm cười.

"Nhưng cháu không thấy có lý do gì mà chúng ta lại không thể có được những họa sĩ vĩ đại ở Hợp chủng quốc Hoa Kỳ giống như ở châu Âu cả," Paul nói thêm.

"Bác lại thấy có lý do đấy. Có lẽ quốc gia chúng ta cũng có dư dả tài năng hội họa lắm chứ, nhưng người ta nhận ra rằng làm nghề đó không kiếm được nhiều tiền bằng việc khai thác tiềm năng của một đất nước mới khai hoang. Khi nào ở nước Mỹ[Pg 134] xuất hiện khả năng đạt được sự giàu có và danh vọng như Rubens từng giành được, chúng ta sẽ thành công trong nghệ thuật chẳng kém gì châu Âu; bởi Washington Allston, Benjamin West cùng những người khác đã chứng minh được năng lực của dân tộc ta ở lĩnh vực này. Sự khích lệ mà người nghệ sĩ nhận được mới là thứ làm nên con người. Ở nước mình không có nhiều người sẵn sàng chi ra mười, năm mươi hay một trăm nghìn đô-la để mua một bức tranh. Rất nhiều tiền bị chôn chân vào một bức họa như thế là nguồn vốn chết đối với một dân tộc năng động, những người cần từng cắc từng xu để phát triển các ngành nông nghiệp, thương mại và công nghiệp."

"Đương nhiên là người ta sẽ theo đuổi cái nghề nào mang lại lợi nhuận cao nhất, có thể bằng tiền bạc hoặc bằng danh tiếng rồi."

"Chắc chắn là vậy, và số lượng các họa sĩ người Hà Lan và xứ Vlaanderen cho chúng ta thấy hội họa từ lâu đã là một bộ môn nghệ thuật được nâng niu ở các Tỉnh Vùng Thấp. Vandyck là một họa sĩ nổi tiếng khác của đất nước này. Ông sinh ra tại Antwerp và là học trò của Rubens. Có câu chuyện kể rằng bức Thập giá hạ quy xuống từng bị một học sinh bất cẩn làm rơi và hư hỏng nặng. Vandyck, khi ấy là học trò của bậc thầy vĩ đại người Vlaanderen, đã đứng ra dùng cọ để sửa chữa lại chỗ hỏng đó, và ông làm khéo đến mức Rubens phải tuyên bố tác phẩm ấy còn tuyệt vời hơn cả bản gốc của chính mình. Câu chuyện này hiện vẫn được lưu truyền rộng rãi trong các sách hướng dẫn du lịch, và được thốt ra từ miệng của những người dẫn đường khi họ chỉ cho khách xem những chỗ trên khuôn mặt Đức Mẹ và trên cánh tay của một trong những người phụ nữ tên Mary nơi cậu học trò đã dặm bút vào. Nhưng hoàn toàn chẳng có chút sự thật nào trong đó cả, bởi bức tranh đã được treo lên trong Nhà thờ lớn từ trước khi Vandyck bước chân vào xưởng vẽ của Rubens."[Pg 135] "Cháu đoán là những con người này rất thích thêu dệt những câu chuyện hay ho, dù cho nó có thật hay không đi nữa."

"Đúng thế; và cháu sẽ còn gặp một người đàn ông ở trên ngọn tháp này, người đinh ninh rằng tháp chuông của ông ta là ngọn tháp cao nhất trên thế giới," bác sĩ Winstock nói thêm.

Họ tiếp tục hành trình leo dốc dài dằng dặc cho đến khi tới khu vực của những chiếc chuông, nơi họ gặp người nhân viên gác chuông - người luôn lấy làm kiêu hãnh khi được phóng đại những điều kỳ diệu của dàn chuông và ngọn tháp. Ông ta có một căn hộ nhỏ được trang bị đầy đủ tiện nghi, nơi khách tham quan được mời vào và là nơi ông ta bán các loại đồ giải khát mà những người theo chủ nghĩa tuyệt đối kiêng cữ không tài nào nuốt nổi. Bác sĩ, vốn biết rõ tính hay khoe khoang của người này, đã khéo léo chuyển hướng sự chú ý của ông ta khỏi chủ đề ưa thích cho đến khi họ đã lấy lại đủ sức lực - không phải bằng rượu mạnh hay rượu mùi, mà nhờ việc nghỉ ngơi - để bắt đầu khám phá các tháp chuông.

Những quả chuông hợp thành dàn chuông được cố định trong các gác lửng, nơi chằng chịt dây thép, tay quay cùng nhiều cỗ máy khác dùng để vận hành chúng. Ở một góc có một dãy phím đàn giống như đàn organ, nơi một người có thể chơi bất kỳ giai điệu nào mình thích trên những chiếc chuông. Người giữ tháp có cả một câu chuyện để kể về từng quả chuông, trong đó rất nhiều quả do các vị vua, hoàng tử và lãnh chúa quyên tặng nên mang tên của chính họ. Ở một ngọn tháp khác có một quả chuông khổng lồ, mà vào dịp lễ rửa tội của nó - vì chuông nhà thờ ở các xứ sở Công giáo đều được làm lễ thánh hiến cẩn thận - Hoàng đế Charles V đã đứng làm cha đỡ đầu. Phải cần tới mười sáu người mới rung nổi nó; nhưng những hồi chuông vang dội của nó chỉ thức tỉnh người dân Antwerp vào những dịp trọng đại, chẳng hạn như khi nhà vua đến thăm.

Bác sĩ Winstock và Paul nán lại giữa dàn chuông cho đến khi chúng tấu lên giai điệu báo giờ, rồi tiếp[Pg 136] tục hành trình tiến lên những tầng cao phía trên. Người trông coi ngọn tháp cho biết có tất cả sáu trăm mười sáu bậc thang từ dưới đất lên đến đỉnh, và chẳng ai muốn lặp lại chuyến leo trèo này lần thứ hai trong đời. Cầu thang xoắn ốc chạy sát những ô cửa theo phong cách Gothic của tháp, tạo cơ hội cho họ quan sát kỹ lưỡng từng đường nét chạm trổ tinh vi của công trình mà Hoàng đế Charles V từng bảo nên được đặt trong tủ kính, còn Napoleon thì ví với ren thêu vùng Mechlin.

Cuối cùng, trong tiếng thở hồng hộc, họ cũng lên tới điểm cao nhất của ngọn tháp và phóng tầm mắt nhìn xuống mái nhà thờ ở tít tận phía dưới. Những tòa nhà trong thành phố trông giống như những ngôi nhà làm bằng bài tây, còn một cỗ đội binh sĩ Bỉ đang diễu hành trên đường phố thì trông chẳng khác nào những chú lùn tí hon đang sinh sống trong đó. Ở phía xa xa, người ta có thể nhìn thấy những ngọn tháp của Ghent, Brussels, Mechlin và Flushing, dòng sông Scheldt uốn lượn, cùng vùng đất phẳng lặng kéo dài đến tận chân trời. Cảnh sắc tráng lệ cùng những hiểu biết thu nhận được đã đền đáp xứng đáng cho công sức leo trèo của họ, và Paul đã chọn Nhà thờ lớn làm đề tài cho hẳn một bức thư gửi tiểu thư Grace Arbuckle.

Đi xuống rõ ràng là nhẹ nhàng hơn lúc leo lên, và khi họ bước ra quảng trường Place Verte, bác sĩ tuyên bố ông phải ăn trưa trước khi đi bộ thêm bước nào nữa. Khách sạn Hotel de l'Europe nằm quay mặt ra công viên, và Paul rất háo hức muốn được ngắm nhìn quang cảnh bên trong đó. Họ bước vào qua một vòm cổng, vì ở mặt tiền đường không hề có cửa ra vào. Nơi đây có một khoảng sân rộng rãi, và chỉ có thể đi vào bên trong khách sạn thông qua lối đó. Về các mặt khác, cơ ngơi này cũng tương tự như những khách sạn ở Hợp chủng quốc Hoa Kỳ.[Pg 137]

Ở lục địa châu Âu cũng như ở nước Anh, chẳng có ai ngoài tầng lớp lao động chịu ăn sáng trước chín giờ cả, và giờ giấc thường dao động từ thời điểm đó cho đến tận trưa. Những năm gần đây, lề thói tại các khách sạn Mỹ đã dần tương đồng với các khách sạn châu Âu. Trong phòng ăn của khách sạn Hotel de l'Europe có rất nhiều bàn nhỏ và một hoặc hai chiếc bàn dài, những chiếc bàn dài này thường dùng cho bữa ăn theo hình thức table d'hôte được phục vụ vào lúc năm giờ. Một hóa đơn khách sạn được đính kèm dưới đây để bạn đọc hình dung rõ hơn về mức giá:—

Place Verte.

Hóa đơn của ông Smith,

Phòng số 40, A.

Fr. Cen.

Ngày 4 tháng 8. Nửa con gà và Xà lách, 3.00

Một phần Trà đầy đủ, 1.50

Tiền phòng, 2.50

Nến, .50

Tiền phục vụ, 1.00

Ngày 5.1 Bữa sáng và Bít-tết, 3.00

Một suất Bít-tết, Khoai tây, 1.50

——

13.00

Đã thanh toán,

J. W. Barber."

"Một phần Trà đầy đủ" thực chất chỉ gồm trà cùng bánh mì bơ, và vì một đồng quan tương đương khoảng hai mươi xu, nên giá của nó là ba mươi xu. Một xu lẻ (centime) bằng một phần trăm của đồng quan, và năm mươi xu lẻ là mười xu. Nếu vị khách gọi thêm một phần bít-tết khoai tây hay bất kỳ món ăn nào khác vào bữa ăn của mình, chi phí sẽ tăng lên gấp đôi. Phí "bougie" là[Pg 138] tiền nến, loại phí được tính ở khắp mọi nơi tại châu Âu, dao động từ một phần tư đồng quan cho đến một đồng quan. Du khách cũng phải tự trả tiền xà phòng của mình hoặc tự mang theo. Khi một tay du lịch "lão luyện" phải trả một đồng quan cho cây nến hoặc một cục xà phòng, hắn ta sẽ gói phần chưa dùng đến vào giấy rồi nhét vào va-li; và nếu ở điểm dừng chân tiếp theo, hắn thấy trong phòng có sẵn nến, hắn sẽ gọi nhân viên phục vụ mang đi và kiên quyết không chịu để bị tính tiền.

Bữa ăn table d'hôte có phần trang trọng hơn, và tại một số khách sạn lớn, người ta bày biện rất cầu kỳ cho bữa ăn này. Thực đơn thường khá đạm bạc nếu so với khách sạn Fifth Avenue ở New York, và mọi món ăn trong chương trình đều sẽ được dọn ra phục vụ thực khách. Giá cho bữa ăn này tại các cơ sở hạng sang bên ngoài Paris thường là bốn đồng quan, tương đương tám mươi xu.

Bác sĩ Winstock và Paul tìm một chỗ ngồi trong phòng ăn lớn (Salle à manger). Cậu học trò chủ yếu tò mò muốn biết họ ăn những gì và phục vụ ra sao, bởi cậu có một tâm hồn ham học hỏi và rất thích so sánh mọi thứ. Món ăn trưa phổ biến nhất gồm có thịt gà nguội và xà lách, món sau đơn giản chỉ là rau diếp trộn với dầu và giấm. Paul cảm thấy hơi hụt hẫng, bởi bữa trưa này chẳng khác là bao so với món ăn tương tự ở nhà. Ngay cả người phục vụ người Bỉ lịch thiệp trong bộ đồ đen trang nhã cũng nói tiếng Anh rất lưu loát, khiến phần "nửa con gà" hình như hơi phí phạm đối với cậu.

"Chúng ta nên đi đâu tiếp đây, Paul?" bác sĩ hỏi khi họ rời khỏi phòng ăn.

"Cháu xin tùy bác quyết định. Trông bác có vẻ quen thuộc với nơi này lắm rồi," Paul đáp.

"Chúng ta sẽ thuê một chiếc xe ngựa, và như thế có thể tham quan gọn gàng cả thành phố chỉ trong vài tiếng đồng hồ."[Pg 139]

Một chiếc xe mui trần một ngựa kéo được gọi tới, và một người dẫn đường - một dạng hướng dẫn viên kiêm thông dịch viên chuyên giúp du khách lo việc buôn bán hoặc tham quan các thắng cảnh của thành phố - đã tiến đến chào mời; nhưng bác sĩ Winstock, người đã quá rành rẽ nơi này, từ chối sự phục vụ của hắn.

"Người đàn ông đó là ai vậy bác?" Paul hỏi khi chiếc xe lăn bánh hướng về phố Rue des Sœurs Noires, nơi tọa lạc của Nhà thờ Đa-minh St. Paul.

"Đó là một hướng dẫn viên, thông dịch viên hay còn gọi là người hầu phòng thuê. Nhiều du khách coi những kẻ như vậy là bọn bịp bợm; nhưng phần bác, bác thấy họ rất hữu ích. Khi mới đến Antwerp lần đầu, bác đã thuê một người. Bác thấy anh ta thông minh, lịch sự, và theo những gì bác có thể đánh giá thì anh ta không hề có ý định lừa bịp mình hay để cho kẻ khác làm thế. Bác trả anh ta năm đồng quan một ngày, và bác chắc chắn anh ta đã giúp bác tiết kiệm được nhiều tiền hơn số đó, chưa kể còn đưa bác đến các điểm tham quan trong thành phố theo cách dễ dàng và thuận tiện nhất."

Cháu nghĩ những người như thế là vô cùng cần thiết, nhất là đối với những ai không biết ngôn ngữ bản địa."

"Ở Amsterdam và Rotterdam mà không có họ thì chắc bác đã lâm vào bước đường cùng rồi. Bác chưa bao giờ hiểu nổi vì sao họ lại mang tiếng xấu như vậy, chắc là do mấy ông khách Anh, vốn thường hay sợ bị lừa đảo và cứ hoảng hốt lên trước cả khi có nguy hiểm thực sự xảy ra."

Người đánh xe dừng lại trước Nhà thờ St. Paul, và hai thầy trò bước xuống. Bên trong nhà thờ không có gì đáng chú ý; nhưng ở bên ngoài, trong một khu vườn nhỏ, có một trong những khu vực trưng bày kỳ lạ và đặc biệt nhất mở cửa đón du khách. Nơi đây được gọi là[Pg 140] "Đồi Can-vê" (Calvary), là một mô hình tái hiện lại những gì gọi là "các chặng đường" trong cuộc đời Chúa Cúc. Một gò đất nhân tạo được đắp lên ở phía giáp với tòa nhà nhà thờ, được phủ bên ngoài bằng một loại giả núi đá mô phỏng Núi Can-vê. Rải rác ở các khu vực khác nhau là tượng của các vị thánh, thiên thần, các bậc tổ phụ và tiên.

Trên đỉnh gò đất là cảnh tượng đóng đinh câu rút, với hình nộm Chúa Cứu Thế trên cây thập giá. Dưới chân gò là ngôi mộ, được khẳng định là bản sao hoàn hảo của Ngôi mộ Thánh tại Jerusalem, dẫu cho những du khách từng tận mắt chứng kiến lại bảo nó chẳng có điểm nào giống với nguyên bản cả. Bên trong ngôi mộ, đặt trên một chiếc kệ gỗ là hình nộm Chúa Giê-su chịu đóng đinh, được đại diện bằng một bức tượng mặc trang phục bằng lụa và muslin!

Gần ngôi mộ là khung cảnh Luyện ngục được trưng bày bằng các tác phẩm điêu khắc bằng gỗ. Bố cục của cảnh trí này trông giống như một chiếc lồng thú trong rạp xiếc, có các thanh chắn ở mặt trước để ngăn không cho những kẻ bất hạnh bị giam giữ tạm thời ở đó trốn thoát. Bên trong cái chuồng ấy là những bức tượng người bằng gỗ được chạm trổ và sơn vẽ đủ màu, đang quằn quại giữa những ngọn lửa liếm láp tung tóe, với gương mặt lộ rõ vẻ đau đớn cùng cực. Chắc hẳn ý đồ của những kẻ sáng tạo ra khu trưng bày kinh hãi này là nhằm khắc sâu vào tâm trí người xem sự thống khổ của những kẻ tội nhân không chịu hối cải. Thật khó lòng tin rằng hiệu ứng đó lại có thể tác động được lên tâm trí của những người bình thường. Cảnh tượng này không những cực kỳ kém thẩm mỹ mà còn gây phản cảm một cách trầm trọng, chưa muốn nói là báng bổ thần linh.[Pg 141]

Đó cũng chính là suy nghĩ của Paul Kendall, người suýt không che giấu nổi sự ghê tởm của mình; và chỉ mười phút ở nơi đó đã vắt kiệt sự kiên nhẫn của cậu. Cậu giữ im lặng, chìm đắm trong cảm giác bất bình sâu sắc cho đến khi lại được ngồi vào trong chiếc xe hơi (voiture). Điểm tham quan tiếp theo là các khu vực cảng và vũng tàu, nằm cách St. Paul's một quãng ngắn đi xe. Họ chỉ đi ngang qua bến cảng chứ không dừng lại, vì có thể quan sát toàn bộ công trình ngay từ trên xe.

"Đó là trụ sở của Liên minh Hanse," bác sĩ nói, chỉ tay vào một tòa nhà cổ kính to lớn.

"Liên minh Hanse là gì vậy bác?" Paul hỏi, cậu thậm chí chưa từng nghe đến cái tên đó bao giờ.

"Đó là một liên minh thương mại giữa một số thành phố ở Đức nhằm bảo vệ và phát triển hoạt động mậu dịch của họ. Nó khởi nguồn từ thế kỷ thứ mười ba với mục đích ngăn chặn nạn cướp biển và đắm tàu, đồng thời khuyến khích thương mại cũng như mọi ngành công nghiệp khác. Liên minh này đã thiết lập các nhà kho hoặc nhà xưởng lớn tại nhiều vùng khác nhau ở châu Âu, và trở thành một hiệp hội vô cùng hùng mạnh, đến mức nó có thể sai khiến chính sách của các vị vua trị vì, thậm chí còn tuyên chiến và gây chiến với nhiều cường quốc châu Âu. Vào thế kỷ thứ mười bốn, Liên minh từng đánh bại vua Na Uy và Thụy Điển. Họ phế truất vua Thụy Điển và trao vương miện của ông ta cho người khác, rồi sau khi tuyên chiến với Đan Mạch, họ đã cử một hạm đội gồm hai trăm năm mươi chiếc tàu cùng hàng ngàn binh lính để tham chiến. Trên thực tế, hiệp hội này từng chuẩn bị chiến tranh với cả nước Anh, khiến vua Edward IV phải đưa ra những nhượng bộ quan trọng để tránh một cuộc xung đột.[Pg 142] Dĩ nhiên các bậc vua chúa luôn ganh ghét với quyền lực và tầm ảnh hưởng của nó, nên cuối cùng liên minh này cũng tan rã; thế nhưng nó đã đặt nền móng cho chính sách thương mại của các quốc gia sau này. Liên minh lụi tàn vào năm 1630; nhưng Hamburg, Lubeck và Bremen đã thành lập một liên minh mới dưới tên gọi Các Thành phố Hanse; và Frankfurt bên sông Main sau đó cũng gia nhập vào.

"Cháu từng nghe nói đến các Thành phố Hanse," Paul nói thêm; "nhưng trước nay chưa từng hiểu thuật ngữ đó nghĩa là gì."

"Các khu cảng và vũng tàu ở đây chủ yếu là công trình của Napoleon. Nhà chinh vương vĩ đại từng có ý định biến Antwerp thành cảng biển hàng đầu ở phương bắc. Cửa sông Thames cách cửa sông Scheldt chưa đầy một trăm dặm, và ông thừa biết rằng với một căn cứ hải quân sánh ngang bất kỳ căn cứ nào thuộc quyền sở hữu của nước Anh, ông có thể làm suy yếu hoặc phá hủy hoàn toàn nền thương mại của đối thủ lớn trong thời chiến. Ông đã chi tới mười triệu đô-la cho các khu cảng, vũng tàu và công sự này. Người Anh cảm thấy hoảng sợ, và vào năm 1809 đã phái đoàn viễn chinh Walcheren sang đây, giành được quyền kiểm soát hòn đảo đó nhưng rồi lại thất bại trước bệnh tật và cái chết, khi có tới bảy nghìn binh sĩ Anh bỏ mạng vì sốt rét rừng. Theo hiệp định hòa bình Paris năm 1814 sau trận Waterloo, người ta quy định các xưởng đóng tàu phải bị phá hủy, bởi chúng là mối đe dọa thường trực đối với các cường quốc hàng hải; tuy nhiên các vũng tàu này vẫn được giữ lại phục vụ cho mục đích thương mại. Vũng tàu lớn nhất có thể chứa tới ba mươi tư chiến hạm lớn."

Hai thầy trò tiếp tục hành trình qua một số con phố chính cho đến khi tới Nhà thờ St. Jacques, nơi có các trang trí lộng lẫy hơn cả Nhà thờ lớn, bao gồm các tác phẩm cẩm thạch tinh xảo,[Pg 143] gỗ chạm trổ và kính màu. Ngôi nhà thờ nguy nga này là nơi đặt các hầm mộ của những dòng họ quý tộc trong thành phố, trong đó có lăng mộ của Rubens được đánh dấu bằng một tấm bia cẩm thạch trắng khắc dòng chữ dài chìm vào sàn tu viện riêng của ông. Bức tranh Gia đình Thánh gia, dùng làm bệ thờ của nhà thờ, chính là tác phẩm do bậc thầy vĩ đại này vẽ nên. Vào năm 1793, khi đám đông bạo loạn bị kích động bởi ngọn lửa cuồng nộ của cuộc Cách mạng Pháp xông vào nhà thờ, cướp phá bệ thờ lẫn lăng mộ không tha thứ một ai, thì lăng mộ của Rubens lại thoát khỏi cảnh bị báng bổ nhờ sự tôn kính chung dành cho ông, dù không một ngôi mộ nào khác ở St. Jacques tránh được những bàn tay báng bổ ấy.

Ngôi nhà của Rubens, nằm trên con phố mang chính tên ông, đã được viếng thăm; họ cũng ngắm nhìn từ bên ngoài khu Bourse hay Sở giao dịch chứng khoán, Tòa thị chính Town Hall cùng các công trình công cộng khác. Thành lũy (Citadel), được xây dựng dưới sự chỉ đạo của Công tước xứ Alva tàn bạo nhằm trấn áp những người dân Antwerp nổi loạn, cũng là một điểm tham quan thu hút. Sau khi người Tây Ban Nha bị trục xuất vào năm 1577, người dân từ già trẻ gái trai, mọi tầng lớp giàu nghèo đều chung tay góp sức vào việc phá hủy nó; nhưng rồi nó nhanh chóng được xây dựng lại và đóng vai trò quan trọng trong các cuộc vây hít và nổi dậy sau này. Thành phố được bao bọc bởi một hệ thống công sự và hào nước liên tục, kéo dài từ một điểm trên sông phía hạ lưu lên tới tận thượng nguồn; và bên ngoài tuyến phòng thủ này là một loạt pháo đài độc lập nhằm ngăn chặn lực lượng thù địch tiến lại gần để pháo kích thành phố.

Khi chiếc xe ngựa chạy đến Quai Vandyck, phần lớn các học sinh đã quay trở lại và thuyền ghe đang[Pg 144] chờ sẵn. Họ ríu rít bàn tán không ngớt như những con chim ác là về những điều kỳ diệu mà họ vừa tận mắt chứng kiến. Khi thuyền trưởng Kendall bước lên boong, chiếc túi đựng thư được trao ngay cho anh, và lũ trẻ lập tức nhao lên háo hức đòi nhận thư từ gia đình gửi sang cũng như từ những nơi khác.

"Có thư gửi cho ông, thưa giáo sư Hamblin," thuyền trưởng vừa nói vừa trao cho vị giáo sư một phong bì cở lớn có dấu bưu điện đóng chữ "Anvers".

Vị học giả tỏ vẻ kinh ngạc và cầm bức thư bước thẳng về khoang riêng của mình.[Pg 145]