Cũng như bao người dễ nổi giận khác, cơn thịnh nộ của ông Hamblin không kéo dài lâu, dẫu ông vẫn cảm thấy mình bị đối xử bất công, bị hoài nghi và bị đánh giá thấp trầm trọng; và điều cuối cùng chính là tội lỗi lớn nhất trong tất cả. Sau khi luồng giận dữ bùng nổ ban đầu trước phán quyết cuối cùng của vị hiệu trưởng đã lắng xuống, ông bắt đầu có xu hướng khôn ngoan hơn. Ông Lowington đã phớt lờ ông, đó là một sai lầm lớn từ phía ông Lowington.

Ông Hamblin biết mình lớn tuổi hơn vị hiệu trưởng, và ông cảm thấy mình khôn ngoan hơn, chủ của ông đáng lẽ phải tham khảo ý kiến, tôn trọng quan điểm và nghe theo lời khuyên của ông. Vị học giả này đã không làm thế ở mức độ mà ông đòi hỏi; và Tàu Học viện là bên phải gánh chịu hậu quả chứ không phải bản thân ông. Nếu ông Lowington có thể chịu đựng được, thì ông cũng vậy, dẫu cho điều đó thật khó chịu. Nếu ông Hamblin có sự độc lập về tài chính, ông đã từ bỏ chức vụ của mình và tự mình đi thăm những vùng đất cổ kính; nhưng vì không đủ khả năng làm điều đó, ông quyết định nhẫn nhịn trước những cơn hứng thú thất thường của ông Lowington, và đem lại cho học viện những dịch vụ quý giá của mình.

Nếu các học viên biết về quyết định này, họ đã phản đối nó. Nhưng thực tế là họ đã phản đối theo cách riêng của mình. Vào tối thứ Bảy, sau khi các học viên trở về từ chuyến tham quan, trong lúc nhà thông thái đang đi dạo trên boong tàu để tập thể dục cần thiết, có ít nhất ba trò đùa tai quái đã được giở ra với ông. Thủy thủ đoàn đang kéo giăng các Mộc ngang, kéo căng các dây buồm, dây chằng và dây néo, đồng thời dọn dẹp boong tàu ngăn nắp cho ngày Chủ Nhật. Vị giáo sư đã bị ngã nhào vì vướng vào một đoạn dây thừng, một xô nước hất tung vào chân ông, và một phần chất bẩn trong thùng nước mỡ thừa đã bị đổ lên người ông từ đài quan sát chính. Không ai có vẻ nhìn thấy ông; các học viên dường như bị mù đối với vị học giả này. Đúng là những kẻ tinh ranh đã kéo dây, hất nước và lật đổ thùng mỡ đã bị tống giam ngay lập tức; nhưng điều này có vẻ không mang lại chút thoải mái nào cho nạn nhân.

Vào sáng Chủ Nhật, cần phải tống giam thêm ba người nữa; nhưng cả sáu người đều được thả vào buổi tối, bởi vì họ không thể ngủ được trong phòng giam. Ông Lowington cảm thấy khó chịu không kém gì vị giáo sư; và khi ông Fluxion bước lên tàu, ông đã có một cuộc trò chuyện dài với ông ấy về vấn đề này.

"Tôi từng là một thiếu niên, ông Lowington," vị phó hiệu trưởng nói; "và tôi xin nói thẳng rằng tôi sẽ không bao giờ dung thứ cho một người hướng dẫn như ông Hamblin. Ông ta chẳng có chút thông cảm nào với học viên. Ông ta kiêu ngạo, cứng nhắc và hách dịch. Ông ta độc đoán, hay cằn nhằn, hay cáu kỉnh và bạo ngược. Nói một cách ngắn gọn, tôi không trách bọn trẻ vì đã không thích ông ta."

"Tôi nhận thức được rằng ông ta không phải là người phù hợp. Trong trường hợp của Kendall, ông ta đã phản đối quyết định của tôi, và có gan nói với tôi rằng tôi thiếu phán đoán. Tôi đã thuê ông ta làm việc trong một năm. Tôi phải làm gì đây?" vị hiệu trưởng đáp.

"Tôi khó mà nói được; nhưng chúng ta sẽ còn gặp rắc rối chừng nào ông ta còn ở trong đội tàu. Chúng ta phải đối xử công bằng với bọn trẻ, nếu chúng ta muốn chúng làm tròn bổn phận của mình."

"Tôi đã giữ Duncan ở lại trên tàu và có lẽ tôi phải trừng phạt nó," ông Lowington nói thêm. "Nó đã âm mưu quậy phá, nhưng thực ra nó chưa làm gì cả."

"Xin lỗi," Tiến sĩ Winstock nói khi ông mở cửa, nhưng rồi lùi lại khi thấy mình đã làm phiền một cuộc trò chuyện riêng tư.

"Mời vào, thưa bác sĩ; tôi muốn gặp anh," vị hiệu trưởng đáp.

Vị bác sĩ phẫu thuật được mời tham gia cuộc họp, và vụ việc được trình bày cho ông.

"Nhà giáo thời xưa đang nhanh chóng lỗi thời," vị bác sĩ nói. "Hệ thống giáo dục của chúng ta đang tiến bộ, và nó sẽ không còn dung thứ cho người thầy giáo vốn là một kẻ bạo chúa vặt vãnh như cách đây hai mươi năm nữa. Ông Hamblin là một nhà giáo theo trường phái cũ. Ý muốn của ông ta là luật pháp, điều đó đúng đến một mức độ nào đó. Người thầy phải là người phân xử đúng sai; nhưng thầy phải dịu dàng và tử tế, không được tạo ra những mâu thuẫn giả tạo giữa học trò và chính mình. Ông Hamblin không dịu dàng và tử tế. Ông ta thất thường, cứng đầu và hay nổi nóng."

"Tôi đồng ý với anh về ông Hamblin; nhưng tôi phải làm gì đây?"

"Sa thải ông ta," vị bác sĩ đáp gọn lỏn. "Bất kỳ giảng viên nào không thể hòa hợp với Paul Kendall mà cứ gây sự thì không xứng đáng với vị trí của mình. Các học viên trên tàu Josephine đã chơi khăm ông Hamblin hoàn toàn vì đồng cảm với thuyền trưởng của họ."

“Tôi đã ký hợp đồng với ông Hamblin một năm kể từ ngày 1 tháng 7.”

"Tôi sẽ trả đủ lương cho ông ta và để ông ta ra đi trong bình yên, nếu ông ta chịu."

"Chúng ta cần dịch vụ của ông ta với tư cách là một giảng viên."

"Về điểm đó, tôi xin tình nguyện đảm nhận khoa toán học. Tôi từng là gia sư môn đó ở đại học trong vài năm."

Ông Lowington cảm ơn vị bác sĩ vì lời đề nghị này; và tiếng chuông gọi làm lễ tôn giáo ở khoang lái đã chấm dứt cuộc gặp gỡ. Những cố vấn của vị hiệu trưởng đều nói lên chính suy nghĩ của ông; và điều duy nhất khiến ông lúng túng trong việc tống khứ vị giáo sư đáng ghét kia chính là hạnh kiểm tồi của các học viên đối với ông ta. Việc "chơi khăm" một giáo sư không được lòng mọi người là điều hoàn toàn sai trái; và ông Lowington không muốn hành động theo một sự ép buộc rõ mười mươi.

Các tiết học ở trường vẫn tiếp tục như thường lệ suốt buổi sáng thứ Hai. Sau bữa trưa, trong bộ đồng phục đẹp nhất, mang theo túi xách và chăn, các học viên được đưa vào bờ cho chuyến đi qua Hà Lan, dự kiến kéo dài ba hoặc bốn ngày. Buổi chiều đầu tiên sẽ dành để khám phá Rotterdam, và như thường lệ, Paul Kendall và Tiến sĩ Winstock đi cùng nhau.

"Đây là phố Hoogstraat," vị bác sĩ nói khi họ đến con phố chính của thành phố.

"Có phải nghĩa là Phố Heo không ạ?"

"Không hẳn thế," Tiến sĩ Winstock cười lớn. "Nó có nghĩa là Phố Cao. Nó nằm trên đỉnh của một con đê hoặc đập cũ, được xây dựng để ngăn dòng sông Maas tràn ngập vùng đất phía sau nó. Một trong những con kênh này được đào từ sông Rotte. Dòng suối này và con đập này đã đặt tên cho địa danh Rotterdam."

"Bức tượng đó là của ai vậy thưa bác sĩ?" Paul hỏi khi họ đến một chiếc cầu rộng bắc qua một con kênh lớn.

"Đó là bức tượng Erasmus, người sinh ra tại Rotterdam."

"Cháu chưa từng nghe nói về ông ấy."

"Ông ấy là một nhà thần học và học giả cổ điển nổi tiếng, người đã để lại dấu ấn trong các cuộc tranh luận biện chiến ở Đức và Thụy Sĩ vào thời kỳ Cải cách. Đây là Groote Markt, hay khu chợ của Rotterdam," Tiến sĩ Winstock nói thêm khi họ đã qua cầu.

Đó là một quảng trường lớn, ở giữa có con kênh phình rộng thành một vũng nước để cho các thuyền chợ cập bến, chở thịt và rau củ từ vùng quê lên. Có rất nhiều xe chó kéo đi ra đi vào quảng trường này và đang nghỉ ngơi ở đó, khiến những thanh thiếu niên Mỹ vô cùng thích thú. Phương tiện ấy — một cỗ xe tay nhỏ hoặc xe chở hàng, đôi khi đủ lớn để chứa bốn thùng sữa bằng đồng đánh bóng, dung tích từ mười đến hai mươi gallon, và đôi khi chẳng lớn hơn chiếc xe nôi em bé — thường do một phụ nữ quản lý. Ở một số xe, chú chó được kéo cương theo cặp vào hai càng xe; nhưng ở những chiếc lớn hơn thì có sự phân công lao động giữa người đánh xe và đám thú vật. Người phụ nữ giữ càng xe, trong khi những chú chó, từ hai đến sáu con, được móc vào các bộ phận khác nhau của chiếc xe. Nếu chỉ có hai con, chúng thường lết trót dưới gầm xe, được buộc vào trục bánh xe; nếu nhiều hơn hai con, những con khác được buộc phía trước và hai bên cô ấy. Những chú chó đủ mọi chủng loại và kích cỡ, tỏ ra kiên nhẫn và được huấn luyện kỹ càng trong việc làm của mình. Trong một số trường hợp, trong khi người phụ nữ giữ càng xe, một người đàn ông lực lưỡng đi phía sau, tay cầm gậy, đóng vai trò là tổng quản lý của đội xe, bao gồm cả "vở" của anh ta!

"Có một đám đánh nhau kìa!" Paul hét lên khi họ tiến đến bờ kênh.

"Đó không phải là cảnh tượng hiếm thấy ở Hà Lan đâu," vị bác sĩ vừa cười vừa đáp.

Một trong những đội xe chó hạng nhất đã sơ ý tiến quá gần một đội xe khác đang nằm nghỉ ngơi sau những giờ làm việc mệt nhọc bên bờ kênh. Chắc hẳn sự khiêu khích nào đó của loài chó từ mấy con chó rảnh rỗi đã chọc giận đội xe đang đi tới, và bất chấp sự cho phép của người phụ nữ, những con chó kéo xe bèn bỏ hàng ngũ, trong giới hạn dây cương cho phép, rồi "lao vào" đám kia. Bọn chúng chồm dậy và đối đầu với kẻ tấn công nửa đường. Tất cả lũ chó tru lên, gầm gừ và sủa vang dội, chỉ trong khoảnh khắc, hai đội xe đã lăn lộn trên mặt đất, vướng víu trong dây dợ, ngoạm, cắn và đá nhau trong cơn cuồng nộ.

Người phụ nữ vồ lấy một chiếc gậy và nện túi bụi vào những kẻ hiếu chiến với sức mạnh đáng sợ; nhưng cuộc chiến vẫn tiếp diễn bất chấp sự can thiệp của cô, cho đến khi vài người phụ nữ khác xông vào kéo chiếc xe của lũ chó lười biếng, cả guốc lẫn xe, ra khỏi tầm với của đám kia. Người đánh xe, sau khi quất roi tơi bời vào bầy chó của mình, bèn gỡ rối dây dợ rồi tiếp tục lên đường. Paul phải dừng chân và cười vang liên tục trước những đội xe chó này, bởi lũ vật nuôi mang lại quá nhiều sắc thái tính cách khác nhau. Vài con tru lên hoặc sủa vang khi chúng lệt bệt bước đi; và nhiều con thể hiện mong muốn làm quen với các đội xe khác trên đường đi, làm cho người đánh xe vô cùng khó chịu, mắng nhiếc chúng bằng tiếng Hà Lan, đá và quất roi chúng.

Nhiều đàn ông, phụ nữ và trẻ em mang giày gỗ, mà Paul so sánh chúng với những chiếc thuyền kênh, cứ lộc cộc và lách cách bước đi trên đường phố giống như những vũ công khiêu vũ bằng guốc cừ khôi. Chiếc mũ vải Flanders được một số phụ nữ nông thôn đội cũng khiến Paul vô cùng thích thú. Từ hai bên đầu của người đội, gần mắt, nhô ra một món đồ trang trí bằng đồng có hình dạng lò xo xoắn ốc, nhưng mỗi vòng tròn nhỏ dần kích thước cho đến khi sợi dây kết thúc bằng một đầu nhọn giống như cái khoan xoắn.

Ở những khu vực cổ kính hơn của thành phố, du khách tìm thấy những tòa nhà gạch có bức tường ngả ra bên ngoài, sao cho phần hiên nhô ra mười tám inch so với phần móng, giống như cách nông dân ở New England thỉnh thoảng xây dựng những vựa bắp của họ.

Rotterdam có số lượng kênh rạch ngang ngửa đường phố, thường xuyên bị cắt ngang bởi những cây cầu quay. Một số chiếc là cấu trúc bằng sắt đẹp mắt, quay trên một trục thăng bằng để tạo lối đi ở mỗi bên khi mở ra. Những chiếc khác được nâng lên bằng khung thép nặng nề phía trên; và ở một số cây cầu chỉ có một khe hở rộng một hoặc hai feet để cho cột buồm của tàu bè đi qua.

Sau khi quan sát các con kênh và cầu cống ở khu vực này của thành phố, Paul và vị bác sĩ đi bộ đến nhà thờ St. Lawrence, nổi tiếng với chiếc đàn đại phong cầm khổng lồ cao chín mươi feet, chứa sáu nghìn rưỡi ống.

"Bây giờ, Paul, chúng ta sẽ bắt xe ngựa đi lên công viên, rồi từ đó ra nhà ga xe lửa," vị bác sĩ nói khi họ rời khỏi Groote Kerk.

"Người đàn ông kia đang ăn gì thế ạ?" Paul hỏi khi họ đi qua một trong những khu vực bẩn thỉu nhất của thành phố, nơi ngay bên bờ kênh, một người phụ nữ đang đứng sau chiếc bàn chất đầy một đống động vật thân mềm vừa được vớt lên từ bùn.

Vị khách hàng đang gỡ chúng ra khỏi vỏ, thỉnh thoảng lại nhấp một ngụm từ chiếc cốc.

"Đó là một loại vẹm; anh chưa bao giờ đủ can đảm để nếm thử chúng," vị bác sĩ cười lớn. "Gia vị nằm trong chiếc cốc thì phải. Cháu có muốn thử không?"

"Dạ thôi, cảm ơn bác; dạ dày cháu không được lót kẽm, và một món nhão nhoét ghê tởm thế này sẽ quá sức chịu đựng của nó đấy ạ. Những chiếc bánh kia trông ngon mắt hơn," Paul nói thêm, chỉ tay về phía một quầy hàng nơi một người đàn ông và một người phụ nữ đang làm bánh quế, hay bánh kếp mỏng, được thực khách thưởng thức trong một cái chòi nhỏ gọn gàng.

"Những chiếc bánh đó rất ngon," vị bác sĩ nói. "Chúng ta sẽ thử vài cái nhé. Cháu không bao giờ phải nghi ngờ sự sạch sẽ của những người phụ nữ Hà Lan này đâu."

Họ bước vào chòi và nhanh chóng được phục vụ vài chiếc bánh còn nóng hổi từ lò, phủ một lớp đường trắng mịn. Paul công nhận chúng rất ngon.

"Các tấm biển quảng cáo làm cháu thích thú không kém gì mọi thứ khác, và cháu đang học tiếng Hà Lan nhờ chúng đấy ạ," Paul nói khi họ tiếp tục hành trình.

"Vậy thì hãy đọc cái này đi," vị bác sĩ nói thêm, đưa cho cậu một chiếc túi giấy vàng mà ông nhặt được trên đường phố, trên đó có in quảng cáo của một chủ cửa hàng.

"Cháu đọc được một ít," Paul đáp; và người đọc có thể giúp cậu ấy một tay.

"Thuốc lá, thuốc hít, xì gà, cà phê — những thứ này quá rõ rồi. 'Wijk 5' nghĩa là gì ạ?"

"Đó là một khu vực hoặc phường của thành phố, giống như E.C. và W.C. ở Luân Đôn vậy."

Chiếc xe ngựa được gọi tới và họ đi đến công viên, nơi tuy nhiên không có điểm thu hút nào đặc biệt. Ngoại trừ các con kênh cùng phong tục tập quán của người dân, có rất ít thứ để xem ở Rotterdam. Trên đường đi, họ bắt gặp một đám tang có những chiếc xe ngựa kỳ lạ; và người đánh xe tang đội chiếc mũ rơm đen rộng vành hơn một thước, với những dải băng trắng lớn quấn quanh cổ.

Đúng năm giờ, tất cả các học viên đã tập trung tại nhà ga Hollandsche Spoorweg, hay Đường sắt Hà Lan; và trong vòng hai mươi phút, đoàn tàu đã đưa họ đến Delft, cảng mà từ đó con tàu Speedwell đã giương buồm cùng một phần những người Hành hương Thanh giáo ở New England. Tên của thị trấn bắt nguồn từ chữ "delven", nghĩa là đào bới. Nơi đây có hai mươi nghìn dân, và trước kia nổi tiếng với nghề thủ công gốm sứ được gọi là đồ gốm Delft theo tên địa danh này.

Đoàn đến thẳng Prinsenhof, nay là doanh trại, tòa nhà nơi Thân vương xứ Orange bị ám sát. Nơi xảy ra vụ mưu sát đã được chỉ cho họ xem. Một tấm bia khắc chữ trên tường ghi lại sự kiện đó. Từ đây, họ đi tiếp sang Nhà thờ Cổ nằm gần như đối diện, có một tháp chuông bị nghiêng, và chiêm ngưỡng lăng mộ của Van Tromp, vị đô đốc vĩ đại người Hà Lan, anh hùng của ba mươi hai trận hải chiến. Trong Nhà thờ Mới là đài tưởng niệm Thân vương xứ Orange. Bức tượng của ông nằm bên trên; và dưới chân vị vĩ nhân có tạc hình một chú chó nhỏ. Bản khắc chữ đã được ông Mapps dịch lại, và chi tiết nhắc đến chú chó đã tạo cơ hội cho vị giáo sư kể một câu chuyện.

"Trong lúc vị thân vương đang ngủ trong trại gần Mechlin, người Tây Ban Nha đã mưu sát ông," ông kể, "và có lẽ đã thành công nếu không nhờ chú chó nhỏ này. Khi những kẻ sát nhân tiến đến lều, chú chó đã phát hiện ra chúng, nhảy lên giường chủ, sủa vang dữ dội và cào cấu quần áo bằng chân và răng. Vị thân vương giật mình tỉnh giấc và kịp thời trốn thoát. Khi chủ nhân của nó bị sát hại mười hai năm sau đó, chú chó này đã héo mòn rồi chết."

"Có lẽ nó chết vì tuổi già," một học viên gợi ý.

"Câu chuyện kể rằng nó đã tuyệt thực vì đau buồn. Ta không thể đảm bảo tính xác thực của chuyện đó; nhưng nó là một chú chó ngoan và xứng đáng được nhắc đến trên ngôi mộ này. Nhà thờ này chứa các hầm mộ mai táng của hoàng gia Hà Lan hiện tại."

Đến sáu giờ, đoàn tàu khởi hành đi The Hague và đến nơi trong vòng mười lăm phút. Trên đường đi, ngọn tháp nhà thờ ở Ryswick, nơi ký kết hiệp ước năm 1697 được nhắc đến trong mọi sách giáo khoa lịch sử, đã được chỉ cho các học viên xem. Nơi lưu trú tại thành phố đã được đặt sẵn cho toàn đoàn và họ nghỉ lại đây qua đêm.

The Hague, hay theo cách gọi của người Hà Lan là S'Gravenhage và tiếng Pháp là La Haye, là thủ đô và có dân số tám mươi mốt nghìn người. Dù từng là nơi ở của các thống đốc xứ trong quá khứ, nơi đây vốn chỉ là một ngôi làng nhỏ, và những nét nổi bật của nó có nguồn gốc hiện đại. Barneveldt đã bị hành quyết và anh em nhà De Witts bị sát hại tại đây. Phòng tranh và Bảo tàng đã được mở cửa riêng cho các thiếu niên Mỹ. Các tác phẩm nghệ thuật được lướt qua một cách vội vã, và các học viên chuyển sang Phòng Kỳ trân dị bảo, nơi có một bộ sưu tập khổng lồ, bao gồm vô số trang phục, dụng cụ và mô hình minh họa đời sống ở Nhật Bản và Trung Quốc.

Trong số các di relics lịch sử có bộ giáp do các đô đốc De Ruiter và Van Tromp mặc; bức chân dung và thanh kiếm của Van Speyk, người đã cho nổ tung chiến thuyền của mình trên sông Scheldt; một phần chiếc giường của Sa hoàng Peter Đại đế, nơi ông từng ngủ trong lúc làm công việc đóng tàu; chiếc áo sơ mi và áo ghi-lê cuối cùng mà William III của Anh từng mặc; bộ trang phục mà Thân vương xứ Orange mặc lúc bị ám sát; khẩu súng lục của kẻ sát nhân cùng hai viên đạn; mô hình căn lều của Peter tại Zaandam, hay Sardam, và nhiều hiện vật thú vị khác dường như đưa quá khứ xa xôi hiện lên trước mắt người chiêm ngưỡng.

Sáng sớm hôm sau, các học viên tự do đi dạo khắp thành phố, háo hức ngắm nhìn những con đường đẹp đẽ của nơi này, nổi bật nhất là Voorhout, hai bên rợp bóng cây và các tòa nhà lộng lẫy. Sau bữa sáng, chuyến tàu đưa họ tiếp tục đến Leyden. Trên đường đi, theo đề nghị của ông Fluxion, chuyến tàu đặc biệt này đã dừng lại và các học viên được phép dành nửa giờ để khám phá một số khu vườn xinh đẹp vốn mọc rất nhiều ở vùng phụ cận này. Rất nhiều khu vườn thuộc về các điền trang nông thôn của những nhà giàu có và tuyệt mỹ chẳng khác gì xứ sở thần tiên.

Nhưng điều khiến Paul thích thú hơn cả những khu vườn của giới giàu sang, chính là cơ hội được ghé thăm ngôi nhà và khu vườn của một người dân bình dị hơn. Ông Fluxion đã xin phép và được đồng ý ngay lập tức.

"Các em không cần phải cởi giày ở đây như khi vào một số nơi ở Hà Lan trước khi bước vào nhà; nhưng các em phải lau thật kỹ đấy," vị phó hiệu trưởng nói. "Tội lỗi lớn nhất đối với một người nội trợ Hà Lan là mang bụi bẩn vào nhà của họ."

Paul cẩn thận kiểm tra để chắc chắn không một hạt bụi nào vướng vào chân mình rồi mới bước vào căn nhà tranh. Ngôi nhà được bài trí đơn giản; nhưng mọi thứ đều sạch sẽ, trắng trẻo và ngăn nắp hệt như thể căn phòng nằm bên trong ngăn kéo tủ trên cùng vậy. Tiến sĩ Winstock chợt nêu lên nhận xét rằng những người chồng Hà Lan hẳn là những kẻ khốn khổ nhất trên đời, bởi việc phải chịu đựng sự ngăn nắp đến mức đau đớn ấy chẳng mấy dễ chịu gì.

Chủ nhân của ngôi nhà có khoảng nửa mẫu đất làm khu vườn của mình. Vườn được thiết kế với những lối đi uốn lượn và những luống hoa tạo hình kỳ công, ngập tràn các loài hoa rực rỡ sắc màu. Nơi đây có cả một cái ao và một con kênh thu nhỏ; bởi vì một người Hà Lan sẽ cảm thấy thiếu thốn nếu không có cảnh quan sông nước, dù chỉ là phiên bản mô hình. Ở cuối khu vườn, hướng ra cái ao, có một ngôi nhà mùa hè nhỏ nhắn kỳ quặc, đủ chỗ cho gia chủ và gia đình sinh hoạt. Tại đây, vào một buổi chiều hè, ông có thể hút tẩu, uống trà, cà phê hoặc bia, trong khi vợ đan vá còn lũ trẻ vui đùa ngoài cửa.

"Dòng chữ khắc trên nhà là gì vậy ạ?" Paul hỏi khi họ tiến đến gần công trình.

"Mijn genegenheid is voldam," ông Fluxion đáp.

"Chính xác! Cháu hiểu rồi, và đó cũng là tâm tư của cháu," Paul cười lớn; "nhưng tất cả những chữ đó nghĩa là gì ạ?"

"'Ước nguyện của tôi đã được thỏa mãn,'" vị phó hiệu trưởng đáp.

"Ông ấy là một người hạnh phúc nếu đúng là như vậy," vị bác sĩ nói thêm.

"Rất nhiều người Hà Lan gắn những câu châm ngôn tình cảm như thế lên nhà kính trong vườn của họ," ông Fluxion tiếp lời. "Tôi từng thấy một câu ở đâu đó mang đậm chất tiếng lóng của người Yankee — 'Niet zoo kwaalijk'."

"Cháu dám cá đó là tiếng lóng đấy ạ," Paul chen vào.

"Nó có nghĩa là, 'Không tệ lắm đâu.'"

"Ồ, xét cho cùng thì cũng không tệ lắm nhỉ," vị bác sĩ nói thêm, ngoái đầu nhìn lại "zomerhuis" khi họ bước ra về, không quên gửi lời cảm ơn chân thành đến chủ nhà vì đặc ân đã dành cho họ.

Tiếng còi tàu khàn đặc, có vẻ như đang bị cảm cúm, réo gọi các học viên tập hợp lại và đoàn tàu tiếp tục bánh lăn.

"Đây là sông Rhine," vị bác sĩ nói khi họ đi qua một cây cầu.

"Sông Rhine ư!" Paul kêu lên, chồm người khỏi ghế. "Sao nó chẳng có gì đặc biệt thế này!"

"Đúng vậy; nhưng em phải nhớ rằng đây là dòng sông Rhine cổ — phần đã bị đào xới, bị tước đoạt lượng nước bởi các nhánh Yssel, Leck và Waal. Sông Rhine ở Đức lại là một câu chuyện hoàn toàn khác. Cửa sông Rhine nằm cách Leyden tám dặm về phía hạ lưu. Nó từng bị lấp kín suốt một ngàn năm."

"Thế nước của nó đi đâu ạ? Chắc chắn nó phải chảy đi đâu đó chứ," Paul hỏi.

"Chúng tự phân chia vào các dòng suối nhỏ khác, tìm đường ra đại dương, hoặc ngấm vào các cồn cát. Cửa sông đã được khai thông vào năm 1809 bởi một kỹ sư dưới sự chỉ đạo của Louis Napoleon, Vua Hà Lan. Nhưng mực nước đại dương lúc triều cường lại cao hơn sông, và để ngăn nước biển tràn ngược vào đất liền làm xáo trộn hệ thống đê điều, những cánh cửa cống khổng lồ đã được lắp đặt tại các máng xả xây dựng riêng cho mục đích đó. Khi thủy triều lên, những cánh cửa này được đóng lại. Khi triều xuống, chúng mở ra để nước thoát ra ngoài. Quả thực, điều này đúng với tất cả các con kênh vốn được trang bị cửa cống ở mỗi đầu, giống như một ụ tàu. Các con đê ở cửa sông Rhine là những công trình vĩ đại; và vì nền móng toàn là cát, chúng được xây trên các cọc cừ đóng sâu, mặt ngoài kè đá. Đây là Leyden rồi."

"Ở đây có gì thế ạ?" Paul hỏi khi họ bước xuống xe.

"Nơi này có các thắng cảnh tương tự như Delft, lại có cả một trường đại học nổi tiếng; nhưng nó nổi tiếng hơn cả vì cuộc vây hãm của người Tây Ban Nha vào năm 1574. Chắc chắn ông Mapps sẽ lại hào hứng kể chiến công này cho mà xem."

Tất nhiên, vị giáo sư địa lý và lịch sử không thể bỏ lỡ cơ hội tuyệt vời như vậy, và tại tòa thị chính Stadhuis — nơi bức tranh vẽ Peter Vanderwerf, vị thị trưởng đã dũng cảm bảo vệ thị trấn trong cuộc vây hãm đáng nhớ, được chỉ cho xem — ông đã lập tức chớp lấy thời cơ.

"Thành phố đã cầm cự được bốn tháng," ông bắt đầu câu chuyện sau khi dẫn nhập, "thì tình cảnh tồi tệ nhất ập đến. Thân vương xứ Orange đã hứa giúp đỡ người dân bằng cách cung cấp lương thực; nhưng cuộc phong tỏa thị trấn của quân Tây Ban Nha quá ngặt nghèo đến mức không thể thực hiện được. Họ bị dồn đến bờ vực chết đói. Chó, mèo, chuột, ngựa bị ăn ngấu nghiến. Sáu nghìn người dân đã chết vì dịch bệnh đi kèm nạn đói, và lực lượng gần như không đủ để chôn cất người chết. Dù bị người dân ép buộc và đe dọa, vị thị trưởng kiên định vẫn từ chối đầu hàng thị trấn. Cuối cùng, một cặp chim bồ câu đưa thư bay vào thành phố, mang theo tin tức rằng thân vương đã cắt đê và cử Đô đốc Boiset đến giải cứu khi nước dâng cao đẩy quân Tây Ban Nha lùi xa. Nhưng nước dâng không đủ cao để đô đốc có thể tiếp cận, và người dân đã cầu nguyện Thiên Chúa cứu giúp. Sự trợ giúp cuối cùng cũng đến. Một cơn bão lớn đã thổi nước tràn sâu vào dòng sông đến tận tường thành Leyden. Boiset cùng tám trăm tráng sĩ xứ Zealand hung hãn đã chiến đấu mở đường xuyên qua đám lính Tây Ban Nha đang trú ẩn trên cây, trên thuyền hoặc ở bất kỳ nơi nào cao hơn mặt nước mà chúng tìm thấy, và tiến được vào trong thị trấn. Một nghìn tên địch đã chết đuối. Leyden được cứu, và người dân vẫn kỷ niệm ngày giải phóng ấy cho đến tận ngày nay.

Để thưởng cho sự dũng cảm và lòng kiên trì lì lợm của họ, vị thân vương đã cho họ lựa chọn giữa việc thành lập một trường đại học hoặc được miễn giảm một phần thuế. Họ đã chọn vế trước, và Đại học Leyden ra đời từ đó."

Sau một vòng dạo bước vội vã đến vài địa danh thú vị trong thị trấn, hành trình tiếp tục, và trong vòng hai mươi phút, đoàn đã đặt chân đến Haarlem. Tại Groote Kerk thuộc St. Bavon, họ lắng nghe tiếng đàn của một cây đại phong cầm vĩ đại khác, bao gồm cả tiếng chuông mô phỏng và âm thanh giọng người vox humana — hay "nux vomica" theo cách gọi ngoan cố của một số học viên. Haarlem nổi tiếng với hoa lục bình và hoa tulip, niềm đam mê vốn bắt nguồn từ cơn sốt hoa tulip cuồng nhiệt cách đây hai trăm năm, thời điểm mà từng củ giống của những loài hoa này được bán với giá bốn nghìn florin, thậm chí còn cao hơn thế nữa. Chúng không chỉ được trồng trong vườn mà còn trên những cánh đồng rộng tới hàng trăm mẫu; bởi vì chúng là một mặt hàng thương mại vô cùng quan trọng, cung cấp giống cho các khu vườn khắp châu Âu từ vùng phụ cận này.

Haarlem đã kháng cự quân Tây Ban Nha với sự mạnh mẽ và quyết tâm không kém gì Leyden, dẫu với kết quả ít may mắn hơn; và ông Mapps rất hào hứng kể câu chuyện đầy kịch tính ấy. Thị trấn đã cầm cự cho đến khi nạn đói là điều không thể tránh khỏi, lúc bấy giờ các dũng sĩ bảo vệ mới quyết định tập hợp thành một khối xung quanh phụ nữ và trẻ em của họ để chiến đấu mở đường máu qua vòng vây kẻ thù. Nghe được kế hoạch này, quân Tây Ban Nha beg cử người mang cờ trắng đến đàm phán, hứa ban ân xá và tự do nếu thị trấn cùng năm mươi bảy vị bô lão giao nộp thành. Số lượng các nhân vật chủ chốt này đã tình nguyện hiến thân làm vật tế thần, và các điều kiện đã được chấp nhận; nhưng tên Công tước xứ Alva khát máu, sau khi sát hại trước năm mươi bảy vị bô lão đó, đã tiến hành một cuộc thảm sát bừa bãi đối với toàn thể người dân, khiến hai nghìn người thiệt mạng. Khi bọn đao phủ đã mỏi tay vì chém giết, các nạn nhân bị trói thành từng cặp rồi ném xuống hồ Haarlem. Bốn năm sau, thị trấn lại rơi vào tay người Hà Lan.

Sau khi vị giáo sư kết thúc câu chuyện về cuộc vây hãm Haarlem, cả đoàn đi dọc theo sông Spaarne đến hệ thống máy móc dùng để hút cạn vùng đất trũng từng bị hồ nước che phủ. Vùng đất này, ba trăm năm trước, từng là đất liền khô ráo; nhưng một trận lụt đã dâng nó cho quyền lực của biển cả. Khoảng hai mươi lăm năm trước, Quốc hội Hà Lan đã tiến hành tháo cạn nó bằng cách đào một hệ thống đê và kênh kép bao quanh toàn bộ khu vực, chu vi ba mươi ba dặm và rộng bốn mươi lăm nghìn mẫu Anh. Ba hệ thống máy bơm khổng lồ chạy bằng hơi nước đã được dựng lên, và nhiệm vụ tơi nước với độ sâu trung bình mười ba feet chính thức bắt đầu. Sau bốn năm bơm hút, hồ nước đã cạn khô và đất đai được bán với giá khoảng tám mươi lăm đô la một mẫu Anh. Hệ thống máy móc vẫn tiếp tục cần thiết để duy trì mực nước ở mức thấp. Một động cơ vận hành mười một máy bơm, với cột nước nâng mười ba feet, xả ra sáu mươi ba tấn nước trong một nhịp đẩy.

Các du khách bước lên tàu, và chỉ trong vài phút, họ đã được chở qua các con đường đắp cao để đến Amsterdam, kịp cho bữa tối lúc hai giờ.