Khi làm việc ở Los Alamos và muốn nghỉ ngơi đôi chút, tôi thường đến thăm vợ tại một bệnh viện ở Albuquerque, cách đó vài giờ.
Một lần, đến thăm cô ấy nhưng không được vào ngay, nên tôi đã rẽ qua thư viện của bệnh viện để đọc gì đó.
Tôi đọc một bài báo trên Science về loài chó săn, và làm thế nào mà chúng đánh hơi tài như vậy. Các tác giả mô tả những thí nghiệm khác nhau mà họ đã làm – chó săn có thể nhận biết những đồ vật mà con người chạm vào, và vân vân – và tôi bắt đầu nghĩ: Thật rất ấn tượng về khả năng đánh hơi cực giỏi của chó săn, khả năng lần theo dấu vết con người, vân vân thế còn khả năng của chúng ta thì thực ra tốt đến mức nào?
Khi có thể vào thăm vợ, tôi gặp cô ấy và nói: “Chúng ta sẽ làm một thí nghiệm nhé. Em đã không đụng đến mấy cái chai Coke kia vài ngày nay rồi phải không? (Vợ tôi có một bịch sáu chai Coke đã uống hết được gom lại để chờ chuyển ra ngoài)”
“Vâng.”
Tôi mang bịch sáu chai đó lại chỗ cô ấy, không chạm vào chai nào, và nói: “Thế này. Bây giờ anh sẽ đi ra ngoài. Em lấy ra một chai, giữ nó trong tay khoảng hai phút, rồi để nó lại chỗ cũ nhé. Sau đó anh sẽ vào và thử nói xem đó là chai nào.”
Thế là tôi đi ra ngoài, còn cô ấy lấy ra một chai và giữ nó trong tay một lúc – cũng khá lâu đấy, vì tôi không phải là chó săn! Theo bài báo thì chó săn có thể nhận biết cho dù bạn chỉ chạm vào đồ vật thôi.
Rồi tôi quay vào, và quá dễ để nhận ra cái chai! Tôi thậm chí không cần phải ngửi cái đồ bỏ đi ấy, bởi vì, lẽ tất nhiên, nhiệt độ của nó không giống như của các chai khác. Và nó cũng quá rõ ràng bằng đường khứu giác. Ngay khi đưa nó lên gần mặt mình, bạn có thể ngửi thấy là nó ẩm và ấm hơn. Thế nên, thí nghiệm này không có giá trị vì nó quá hiển nhiên.
Sau đó, tôi nhìn lên giá sách và nói: “Những cuốn sách kia em đã không nhìn ngó gì đến trong một thời gian rồi phải không? Lần này, khi anh ra ngoài, em hãy lấy từ cái giá ấy một cuốn sách và chỉ mở nó ra thôi – chỉ mở thôi nhé – rồi gấp lại và trả nó về chỗ cũ.”
Thế là tôi lại đi ra ngoài. Vợ tôi lấy một cuốn sách, mở nó ra rồi gấp lại và trả nó về chỗ cũ. Tôi quay vào – và thật quá đơn giản! Dễ ợt. Bạn chỉ cần ngửi những cuốn sách. Hơi khó giải thích, vì chúng ta không quen với việc nói về những điều như thế này. Bạn đưa mỗi cuốn sách lên mũi và hít hít vài lần, thì bạn có thể nhận ra. Có khác biệt rất rõ. Cuốn sách đã dựng ở đó một thời gian thì có cái mùi gì kiểu khô khô, khó chịu. Nhưng khi tay bạn đã chạm vào thì nó âm ẩm và có mùi rất riêng.
Chúng tôi làm thêm một vài thí nghiệm nữa, và tôi đã khám phá ra rằng ừ thì loài chó săn thực sự rất có khả năng, nhưng con người cũng không phải là không có khả năng như bản thân họ vẫn nghĩ: vấn đề chỉ là cái mũi của con người ở quá cao so với mặt đất.
(Tôi thấy rằng, bằng cách ngửi các dấu chân của tôi, con chó của tôi có thể chỉ ra chính xác tôi đã vào nhà bằng con đường nào, nhất là khi tôi đi chân trần. Tôi đã thử làm việc đó: bò quanh tấm thảm bằng tay và đầu gối, hít hít, để xem liệu tôi có thể nhận ra sự khác biệt giữa chỗ tôi đã đi qua và chỗ tôi chưa đi đến, và ngộ ra là tôi không thể làm được. Vậy là, con chó giỏi hơn tôi nhiều.) nhiều năm sau, khi tôi đến Caltech lần đầu tiên, đã có một một bữa tiệc ở nhà giáo sư Bacher với sự tham dự của nhiều thành viên Caltech. Không biết do duyên cớ nào, nhưng tôi đã kể cho họ câu chuyện ngửi chai và sách của mình. Họ không tin một lời nào cả, cũng tự nhiên thôi, vì họ luôn nghĩ tôi là một thằng bốc phét. Tôi đã phải chứng minh điều đó.
Chúng tôi cẩn thận lấy tám hoặc chín cuốn sách ra khỏi giá mà không hề chạm tay trực tiếp vào chúng, rồi tôi đi ra ngoài. Ba người khác nhau sờ vào ba cuốn sách khác nhau: họ nhấc một cuốn lên, mở ra, gấp lại, và đặt về chỗ cũ.
Sau đó tôi quay vào, ngửi bàn tay của mọi người, và ngửi tất cả các cuốn sách – tôi không nhớ đã làm việc nào trước - và đã tìm đúng cả ba cuốn sách, mà chỉ sai mất một người.
Họ vẫn không tin tôi; họ nghĩ đó là một loại trò ảo thuật. Họ vẫn cố tìm xem tôi đã làm trò đó như thế nào. Loại trò này có một mẹo quen thuộc: bạn có một người làm tay trong và anh ta ra hiệu cho bạn biết đâu là cái gì. Họ gắng phát hiện xem kẻ nội gián đó là ai. Từ đó tôi thường nghĩ về một trò đoán quân bài khá hay: lấy một cỗ bài và bảo ai đó rút ra một quân rồi đặt nó trở lại, trong khi bạn đang ở một phòng khác. Bạn nói: “Bây giờ tôi sẽ nói với anh đó là quân bài nào, bởi vì tôi là một chú chó săn: tôi sẽ ngửi tất cả các quân bài này và sẽ chỉ ra quân bài mà anh đã rút ra.” Tất nhiên, với những lời ba hoa kiểu này, mọi người sẽ chẳng hề tin rằng đó chính là điều bạn thực sự đang làm.
Các bàn tay con người có mùi rất khác nhau - đó là lý do vì sao loài chó có thể nhận ra người; bạn nên thử xem! Tất cả các bàn tay đều có kiểu mùi âm ẩm, bàn tay người hút thuốc có mùi rất khác với người không hút thuốc, còn các quý bà thường có các loại mùi thơm khác nhau, và vân vân. Nếu ai đó có mấy đồng xu trong túi và đã cầm chúng thì bạn cũng có thể ngửi thấy điều đó.
