Vào những năm đầu của tuổi năm mươi, tôi đã nhất thời bị nhiễm cái căn bệnh tuổi trung niên: Tôi thường nói chuyện về những vấn đề triết học của khoa học: khoa học đáp ứng nhu cầu hiểu biết như thế nào, nó cho bạn một thế giới quan mới như thế nào, nó cho con người khả năng giải quyết công việc như thế nào, nó cho con người sức mạnh như thế nào - và vấn đề đặt ra là, với sự phát triển gần đây của bom nguyên tử, thì liệu việc cho con người nhiều sức mạnh như thế có phải là một ý hay? Tôi cũng nghĩ về quan hệ giữa khoa học và tôn giáo, và đó là khoảng thời gian tôi được mời tham dự một hội nghị ở New York dành để thảo luận “Đạo lý của bình đẳng”.

Đã từng có một hội nghị của những người lớn tuổi hơn, tổ chức đâu đó ở Long Island, và năm nay người ta quyết định mời một số người trẻ hơn tham dự và thảo luận những tài liệu tình thế mà họ đã đề ra trong hội nghị kia.

Trước khi tôi đến đó, họ gửi đi một danh sách “Các cuốn sách mà quý vị có thể thích đọc, và xin hãy gửi cho chúng tôi những cuốn sách mà quý vị muốn người khác đọc, chúng tôi sẽ giữ chúng trong thư viện để mọi người có thể đọc được”.

Thế là, đây rồi một danh sách những cuốn sách rất lạ. Tôi bắt đầu từ trang thứ nhất: tôi chưa từng đọc bất kỳ cuốn nào trong đó, và tôi cảm thấy rất bất tiện – Tôi thật khó mà ăn nhập. Tôi nhìn vào trang thứ hai: Tôi cũng chưa đọc cuốn nào trong đó. Sau khi đọc toàn bộ danh sách, tôi nhận ra là tôi chưa đọc bất kỳ cuốn nào trong đó. Chắc tôi là một thằng đần, một kẻ mù chữ! Trong danh sách đó có những cuốn hay, như Về tự do của Thomas Jefferson, hay cái gì đó đại loại như thế, và cũng chỉ có một vài tác giả tôi đã từng đọc. Có một cuốn của Heisenberg, một cuốn của Schrödinger, và một cuốn của Einstein, nhưng là những cuốn kiểu như Einstein, Những năm gần đây của tôi, và Schrödinger, Sự sống là gì – không phải những cuốn mà tôi đã đọc. Vì thế tôi có cảm giác mình không thể hiểu được, và không nên hiện diện trong hội nghị này. Có thể tôi chỉ ngồi im lặng và lắng nghe.

Tôi đến cuộc gặp gỡ giới thiệu lớn đầu tiên, và một người đứng lên giải thích rằng chúng tôi có hai vấn đề cần thảo luận. Vấn đề thứ nhất hơi mơ hồ một chút - một điều gì đó về đạo lý và bình đẳng, nhưng tôi không hiểu vấn đề đó chính xác là gì. Còn vấn đề thứ hai là: “Bằng nỗ lực của mình chúng ta sẽ minh chứng một cách thức để có thể có được sự đối thoại giữa những người ở các lĩnh vực khác nhau”. Có một luật sư quốc tế, một nhà sử học, một thầy tu dòng Tên, một giáo sĩ Do Thái, một nhà khoa học (tôi), và những người khác.

Được, ngay lập tức tâm thức logic của tôi diễn ra như thế này: Tôi không cần để ý đến vấn đề thứ hai, vì nếu điều đó xảy ra thì nó cứ xảy ra; còn nếu nó không xảy ra thì nó cứ không xảy ra - chúng tôi chẳng cần phải chứng minh rằng chúng tôi có thể có đối thoại, và cũng chẳng cần phải thảo luận rằng chúng tôi có thể có đối thoại, nếu chúng tôi chẳng có bất kỳ cuộc đối thoại nào để mà đề cập đến!

Vì vậy quan trọng là vấn đề thứ nhất, cái vấn đề mà tôi không hiểu.

Tôi đã định giơ tay và nói: “Xin ông vui lòng giải thích rõ hơn vấn đề đó,” nhưng rồi tôi nghĩ: “Không được, mình là một thằng đần; tốt hơn là mình cứ lắng nghe. Mình chưa nên sinh sự vội.”

Người ta đề nghị phân nhóm của chúng tôi thảo luận về “Đạo lý của sự bình đẳng trong giáo dục”. Trong các cuộc họp của phân nhóm, thầy tu dòng Tên luôn nói về “Sự phân tán của tri thức”. Ông ta thường nói: “Rắc rối thực sự trong đạo lý của sự bình đẳng trong giáo dục là sự phân tán tri thức.” Vị tu sĩ này nhìn trở lại thế kỷ mười ba khi các nhà thờ thiên chúa giáo đảm nhiệm việc giáo dục, toàn bộ thế giới khi ấy thật là đơn giản. Đã có Chúa, và mọi thứ đều do Chúa tạo ra; thế giới được tổ chức hoàn hảo. Còn ngày nay, thật không dễ để hiểu được mọi thứ. Vì thế tri thức trở nên bị phân tán. Tôi cảm thấy rằng “Sự phân tán của tri thức” không có liên quan gì với “Nó”, mà “Nó” thì chưa bao giờ được định nghĩa rõ ràng, thành thử tôi chẳng có cách nào để chứng minh điều đó.

Cuối cùng tôi hỏi: “Thế sự rắc rối về đạo lý liên quan đến sự phân tán tri thức là gì?” ông ta chỉ đáp lại tôi bằng những đám lớn hỏa mù, và tôi đã nói “Tôi không hiểu,” trong khi tất cả những người khác lại nói rằng họ đã hiểu, và họ gắng giải thích điều đó cho tôi, nhưng họ không thể giải thích được.

Thế là những người khác trong nhóm bảo tôi viết ra vì sao tôi nghĩ sự phân tán tri thức không phải là một rắc rối về đạo lý. Tôi về phòng mình ở khu tập thể và viết ra một cách cẩn thận, cẩn thận hết mức, rằng theo tôi nghĩ thì chủ đề “Đạo lý của sự bình đẳng trong giáo dục” có thể là gì. Tôi đã đưa ra ví dụ về các loại vấn đề mà tôi nghĩ là chúng tôi có thể trao đổi. Chẳng hạn, bạn đang gia tăng những chênh lệch trong giáo dục. Nếu có người giỏi về lĩnh vực nào đó, bạn cố gắng phát huy khả năng của anh ta, việc này tạo ra chênh lệch, hay bất bình đẳng. Vì thế, nếu giáo dục làm tăng sự bất bình đẳng, thì liệu có còn là đạo lý không? Rồi, sau khi đưa thêm một số ví dụ khác, tôi đi đến nhận định là trong khi “Sự phân tán của tri thức” là một rắc rối bởi vì sự phức tạp của thế giới làm cho việc học khó khăn hơn, thì với định nghĩa của tôi về phạm vi của chủ đề, tôi không nhìn thấy bằng cách nào mà sự phân tán tri thức lại có bất kỳ liên quan nào đó với bất kì cái gì tương tự như cái có thể coi là đạo đức của sự bình đẳng trong giáo dục.

Hôm sau, tôi mang bài viết của mình đến cuộc họp, và một người nói: “Vâng, ông Feynman đã mang đến một số câu hỏi rất thú vị mà chúng ta nên thảo luận, và chúng ta sẽ gác chúng lại cho những buổi thảo luận sau.” Họ hoàn toàn bỏ qua điểm mấu chốt. Tôi đang gắng xác định rõ vấn đề, rồi chỉ ra tại sao “Phân tán tri thức” không có liên quan gì đến nó cả. Nguyên nhân của việc chẳng ai đi đến đâu ở hội nghị này là, họ đã không định nghĩa rõ ràng chủ đề “Đạo lý của sự bình đẳng trong giáo dục” nên không ai biết chính xác họ cần thảo luận cái gì.

Có một nhà xã hội học đã viết một bài để tất cả chúng tôi đọc – ông ta đã viết bài đó từ trước. Tôi bắt đầu đọc cái thứ bỏ đi ấy, và mắt tôi hoa hết cả lên: tôi chẳng thể biết đầu đuôi ra sao nữa! Tôi nghĩ, đó là do tôi đã không đọc một cuốn nào trong danh sách ấy. Tôi có cái cảm giác bất an của việc “Mình không đủ trình độ” này cho đến khi, cuối cùng, tôi tự nhủ: “Mình sẽ nghỉ thôi, và thử đọc một câu thật chậm, thì ra tôi có thể hiểu được nó ngụ ý cái quái gì”.

Thế là tôi dừng lại - ở một chỗ ngẫu nhiên - và đọc câu tiếp theo thật cẩn thận. Tôi không thể nhớ chính xác, nhưng nó rất gần với câu này: “Một thành viên riêng lẻ của cộng đồng xã hội thường nhận được thông tin của nó qua các kênh thị giác và tượng trưng”. Tôi đã đọc đi đọc lại câu đó và đã hiểu. Bạn biết nó ngụ ý gì không? “Người ta đọc”.

Rồi tôi chuyển sang câu tiếp theo và nhận ra là tôi cũng có thể hiểu nó. Khi đó thì nó trở nên một thứ vô nghĩa: “Đôi khi người ta đọc, đôi khi người ta nghe radio”, và đại loại thế, nhưng đã được viết một cách lạ lùng đến mức tôi không thể hiểu ra ngay, và cuối cùng, khi tôi đã giải mã được, thì nó lại hoàn toàn trống rỗng.

Trong cuộc hội thảo ấy có duy nhất một chuyện dễ chịu và vui vui. Mỗi từ mà mọi người phát ra trong phiên họp toàn thể của hội nghị đều quan trọng đến mức họ có hẳn một người đánh máy tốc ký ở đó để ghi lại tất cả những thứ vớ vẩn ấy. Đâu đó vào ngày thứ hai của hội nghị, người đánh máy tốc ký đến gặp tôi và nói: “Ông làm nghề gì vậy? Chắc không phải là giáo sư.”

“Tôi là giáo sư,” tôi đáp.

“Giáo sư về gì?”

“Về Vật lý – khoa học.”

“Ồ! Chắc hẳn Đó là nguyên do,” anh ấy nói.

“Nguyên do của cái gì?”

Anh ấy trả lời: “Ông thấy đấy, là người đánh máy, tôi phải gõ tất cả những gì được phát ra ở đây. Khi những người khác nói, tôi ghi lại những điều họ nói, nhưng tôi chẳng hiểu họ đang nói gì. Nhưng mỗi khi ông đứng lên để hỏi một câu hoặc để nói điều gì đó, tôi hiểu được chính xác điều ông muốn nói – câu hỏi là gì và ông đang nói gì. Thế nên tôi đã nghĩ ông không thể là một giáo sư!”

Có một bữa tối đặc biệt ở đâu đó, vị trưởng ban thần học, một người đàn ông rất dễ chịu, rất Do Thái, đã trình bày bài phát biểu. Đó là một bài phát biểu hay và ông ấy cũng là một diễn giả giỏi, cho nên mặc dù lúc này đây, khi tôi đang kể lại câu chuyện, bài phát biểu ấy nghe có vẻ điên rồ, nhưng lúc đó ý tưởng chính của ông ta nghe hoàn toàn hiển nhiên và đúng đắn. Ông ta nói về những chênh lệch lớn về phúc lợi ở các quốc gia khác nhau, chúng gây ra sự ghen tỵ, rồi sự ghen tỵ dẫn đến mâu thuẫn. Giờ đây chúng ta có vũ khí nguyên tử, chiến tranh đủ kiểu và chúng ta bị huỷ diệt. Thế nên lối ra đúng đắn là nỗ lực vì hòa bình bằng cách bảo đảm không có sự chênh lệch lớn giữa các vùng miền. Và vì chúng ta quá thừa thãi ở Mỹ, chúng ta nên hiến tặng gần hết mọi thứ cho các quốc gia khác, cho đến khi tất cả là ngang bằng. Mọi người đều lắng nghe bài phát biểu ấy, và tất cả chúng tôi đều tràn ngập cảm giác sẵn sàng hy sinh, tất cả đều nghĩ là chúng tôi phải làm như thế. Nhưng trên đường về nhà tôi đã lấy lại trạng thái tư duy bình thường.

Hôm sau một người trong nhóm tôi nói: “Tôi nghĩ bài phát biểu tối qua rất hay. Tất cả chúng ta nên ủng hộ và nên lấy nó làm bản tóm tắt của hội nghị.”

Tôi bắt đầu nói là ý tưởng về việc phân chia mọi thứ một cách đều đặn dựa trên một lý thuyết cho rằng có chỉ một lượng X của cải trên thế giới này, rằng bằng cách nào đó ban đầu chúng ta đã lấy nó từ những nước nghèo hơn, và do đó chúng ta nên trả nó lại cho họ. Nhưng lý thuyết đó không tính đến nguyên nhân thực của những chênh lệch giữa các quốc gia - đó là sự phát triển các kỹ thuật mới để gia tăng lương thực, phát triển máy móc để sản xuất thực phẩm và làm nhiều thứ khác nữa, và thực tế là tất cả những quá trình phát triển này đòi hỏi có sự tập trung vốn. Không phải của cải, mà năng lực làm ra của cải mới là điều quan trọng. Nhưng rồi tôi nhận ra là những người này không ở trong lĩnh vực khoa học; họ không hiểu điều đó. Họ không hiểu công nghệ; họ không hiểu thời đại mình.

Hội nghị đó đã làm tôi căng thẳng đến mức một cô gái tôi quen ở New York đã phải trấn an tôi. “Xem này,” cô ấy nói: “Anh đang giật giật đấy! Anh quá gàn! Hãy thoải mái đi, và đừng quá nghiêm trọng như thế. Hãy lui lại một phút và nhìn xem nó là cái gì.” Vì vậy, tôi đã nghĩ về hội nghị ấy, nó dở hơi như thế nào, và nó cũng không đến nỗi tệ lắm. Nhưng nếu ai đó lại mời tôi tham dự một hội nghị kiểu như thế nữa, thì tôi sẽ từ chối ngay tức thì. Ý tôi là zero! Không! Tuyệt đối không! Thế mà, giờ đây, tôi vẫn còn nhận được lời mời tham gia các hội nghị kiểu như vậy.

Đến lúc đánh giá hội nghị về mọi mặt, những người khác đã nói về việc họ đã thu hoạch được nhiều như thế nào, hội nghị thành công ra sao, và vân vân. Khi họ hỏi, tôi đã nói: “Hội nghị này còn dở hơn cả một phép thử Rorschach[1]: Có một vết mực vô nghĩa, và những người khác hỏi bạn về điều bạn nghĩ là bạn nhìn thấy, nhưng khi bạn nói với họ, thì họ lại bắt đầu tranh cãi với bạn!.”

Thậm chí còn tệ hơn, ở cuối hội nghị họ tổ chức một hội thảo khác, nhưng lần này công chúng có thể tham dự, và người phụ trách nhóm của tôi còn có gan nói rằng vì chúng tôi đã giải quyết được rất nhiều vấn đề, và sẽ chẳng có thời gian đâu cho công chúng thảo luận, nên chúng tôi sẽ nói ngay cho công chúng biết tất cả những điều mà chúng tôi đã giải quyết. Tôi mất hết bình tĩnh: tôi không nghĩ là chúng tôi đã giải quyết được cái quái gì!

Cuối cùng, khi chúng tôi thảo luận vấn đề phải chăng chúng tôi đã phát triển được một cách để có được đối thoại giữa những người thuộc các chuyên ngành khác nhau – “Vấn đề” cơ bản thứ hai của chúng tôi – thì tôi đã nói rằng tôi đã nhận thấy một điều thú vị. Mỗi người trong chúng tôi đều đã nói về cái mà chúng tôi xem là “Đạo đức của sự bình đẳng”, theo quan điểm riêng của mình, không hề để ý đến quan điểm của người khác. Chẳng hạn, nhà sử học cho rằng cách thức để hiểu các vấn đề đạo lý là quan sát xem chúng đã tiến hóa như thế nào và đã phát triển ra sao về mặt lịch sử. Vị luật sư quốc tế đề xuất rằng cách thức làm việc đó là kiểm tra xem trong thực tế người ta hành xử như thế nào trong các tình huống khác nhau và họ dàn xếp mọi việc ra sao. Vị giáo sĩ thì luôn viện dẫn đến “Sự phân tán của tri thức”; còn tôi, với tư cách một nhà khoa học, đã đề nghị rằng chúng tôi nên phân tách vấn đề đó theo cách tương tự như các kỹ thuật thực nghiệm của Galileo; và vân vân. “Vì vậy, theo tôi,” tôi nói: “Chúng ta chẳng có đối thoại nào cả. Thay vì, chúng ta chẳng có gì ngoài sự hỗn loạn!”

Tất nhiên là tôi đã bị tấn công từ mọi phía: “Anh không nghĩ là trật tự có thể sinh ra từ hỗn loạn đấy chứ?”

“Ừ, mà, như một nguyên lý tổng quát, hoặc…” Tôi không hiểu phải làm gì với một câu hỏi kiểu như “Trật tự có thể sinh ra từ hỗn loạn hay không?” Có, không, thì đã sao nào?

Trong hội nghị đó có rất nhiều kẻ ngu đần – những kẻ ngu đần vênh vang – và những kẻ ngu đần vênh vang làm tôi phát điên. Những người ngu đần bình thường thì không sao; bạn có thể khuyên bảo họ và gắng giúp họ khá lên. Nhưng những kẻ ngu đần vênh vang – những kẻ ngu đần nhưng lại che đậy điều đó rất kĩ và làm cho mọi người nghĩ rằng họ giỏi giang như thế nào bằng mọi mánh khoé đánh lạc hướng – ĐÓ LÀ THỨ MÀ TÔI KHÔNG THỂ CHỊU NỔI! Một người ngu đần bình thường không phải là một kẻ giả mạo; một người ngu đần trung thực thì không có vấn đề gì. Nhưng một kẻ ngu đần thiếu trung thực thì thật đáng ghê sợ! Và đó là cái thứ mà tôi có được ở hội nghị này, một mớ những kẻ ngu đần vênh vang, và tôi cực kỳ khó chịu. Tôi sẽ không quàng lấy cái khó chịu kiểu như vậy nữa, vì thế tôi không tham dự thêm bất kì hội nghị liên ngành nào.

Một chú thích: Trong thời gian hội nghị, tôi nghỉ ở Trường dòng Thần học Do Thái, là nơi học của những giáo sĩ Do thái trẻ – tôi nghĩ họ thuộc dòng chính thống. Vì có gốc gác Do Thái, nên tôi đã biết một số điều mà họ nói với tôi về cuốn Talmud[2], dù tôi chưa bao giờ nhìn thấy cuốn Talmud cả. Cuốn đó rất thú vị. Sách gồm những trang khổ lớn. Hình vuông nhỏ nằm ở góc của mỗi trang sách là Talmud gốc. Khoảng giấy hình chữ L quanh hình vuông ấy là dành cho các chú giải do nhiều người viết. Cuốn Talmud đã được phát triển, mọi điều trong sách đã được thảo luận đi thảo luận lại, hết sức cẩn thận, theo kiểu lập luận thời trung cổ. Tôi nghĩ là những chú giải đã được chốt lại ở khoảng thế kỷ mười ba – hoặc mười bốn – hay mười lăm – không có một chú giải đương thời nào. Talmud là một cuốn sách tuyệt vời, một tổng hợp quan trọng kì vĩ của mọi vấn đề: những vấn đề tầm thường, và những vấn đề hóc búa – chẳng hạn, những vấn đề của thầy giáo, và dạy như thế nào – rồi lại một số vấn đề tầm thường nữa, và vân vân. Sinh viên nói với tôi rằng cuốn Talmud chưa bao giờ được dịch ra ngôn ngữ khác, điều mà theo tôi là không bình thường, vì cuốn sách này rất có giá trị.

Một hôm, hai hoặc ba giáo sĩ Do Thái trẻ đến gặp tôi và nói: “Chúng tôi nhận ra là chúng tôi không thể học để trở thành giáo sĩ Do Thái trong thế giới hiện đại mà thiếu hiểu biết cần thiết về khoa học, vì vậy, chúng tôi muốn hỏi ông một số vấn đề.”

Tất nhiên là có hàng ngàn nơi để tìm hiểu về khoa học, và Đại học Columbia ở ngay gần đấy, nhưng tôi muốn biết họ đang quan tâm đến những loại vấn đề nào.

Họ nói: “Vâng, ví dụ như, điện có phải là lửa không?”

“Không,” tôi đáp: “Nhưng… Có vấn đề gì thế?” họ bày tỏ: “Trong sách Talmud có nói là anh không được tạo ra lửa vào ngày thứ Bảy, vì thế câu hỏi của chúng tôi là, liệu chúng ta có thể dùng các thiết bị điện vào các ngày thứ Bảy không?”

Tôi bị sốc. Họ chẳng quan tâm gì đến khoa học cả! Cách duy nhất khoa học ảnh hưởng đến cuộc sống của họ là nhờ đó họ có thể hiểu tốt hơn cuốn Talmud! Họ không quan tâm đến thế giới bên ngoài, đến các hiện tượng tự nhiên; họ chỉ quan tâm đến việc giải quyết một vấn đề nào đó đã được đề ra trong Talmud.

Rồi một hôm – tôi đoán đó là ngày thứ Bảy – tôi muốn đi lên bằng thang máy, và có một anh chàng đang đứng ở gần đó. Khi thang máy đến, tôi bước vào và anh ta cũng bước theo. Tôi hỏi: “Tầng mấy?” và tôi đã chuẩn bị đưa tay ra để bấm nút.

“Không, không!,” anh ta nói, “tôi sẽ bấm nút cho ông.”

“Sao cơ?”

“Đúng vậy! Đàn ông ở đây không thể bấm nút vào thứ Bảy, nên tôi phải làm việc đó cho họ. Ông thấy đấy, tôi không phải là người Do Thái, nên tôi có thể bấm nút mà không sao cả. Tôi đứng cạnh thang máy, họ bảo tôi tầng mấy, và tôi sẽ bấm nút cho họ.”

Chà, việc này thực sự làm tôi bất an, nên tôi quyết định cài bẫy bọn sinh viên trong một thảo luận về logic. Tôi đã được nuôi dạy trong một gia đình Do Thái, nên tôi biết dùng cái kiểu logic xoi mói vụn vặt, và tôi nghĩ: “Vui đấy!”

Kế hoạch là như thế này: Tôi sẽ bắt đầu bằng việc hỏi: “Liệu quan điểm của người Do Thái có phải là quan điểm mà bất kỳ người nào cũng có thể có hay không? Bởi vì nếu không phải như vậy, thì chắc nó không thể là cái thực sự có ích cho nhân loại… Ha, ha, ha.” Và khi đó bọn chúng sẽ phải trả lời: “Có chứ, quan điểm của người Do Thái có lợi cho bất kỳ người nào.”

Sau đó tôi sẽ lái chúng lòng vòng thêm một chút bằng cách hỏi: “Liệu có phù hợp đạo lý khi một người thuê người khác làm việc gì đó, mà nếu chính anh ta làm thì là phi đạo lý? Chẳng hạn, liệu các anh có thuê một người đi ăn cướp cho mình không?” Và tôi tiếp tục đưa bọn họ vào luồng, rất chậm và rất thận trọng, cho đến khi tôi làm họ… Sập bẫy.

Và bạn biết điều gì đã xảy ra không? Đó là những giáo sinh Do Thái, phải không? Họ giỏi gấp mười tôi! Ngay khi thấy tôi có thể đẩy họ xuống hố, họ đã vặn, xoay, vặn – tôi không thể nhớ bằng cách nào – và họ đã thoát. Tôi tưởng là mình đã có được một ý tưởng độc đáo – xì! Nó đã được thảo luận trong Talmud từ lâu lắm rồi! Thế là, bọn họ đã qua mặt tôi một cách dễ dàng - họ đã thoát một cách ngoạn mục.

Cuối cùng, tôi đã thử thuyết phục những sinh viên này rằng tia lửa điện làm họ bất an khi họ ấn nút thang máy không phải là lửa. Tôi nói: “Điện không phải là lửa. Nó không phải là một quá trình hóa học, giống như lửa.”

“Ồ?” bọn họ ngạc nhiên.

“Tất nhiên là có điện giữa các nguyên tử ở trong lửa.”

“A ha!” bọn họ tiếp tục.

“Và có ở tất cả các hiện tượng khác xảy ra trong vũ trụ.”

Tôi thậm chí đề xuất một giải pháp thực tế để loại bỏ tia lửa điện ấy. “Nếu cái ấy làm phiền các cậu thì các cậu có thể mắc qua công tắc một cái tụ điện, khi đó dòng điện sẽ đóng và mở mà chẳng có tia lửa điện nào - ở bất kỳ đâu”. Nhưng vì lý do nào đó họ cũng không thích ý tưởng ấy.

Đó thực sự là nỗi thất vọng. Họ đang ở đây, chầm chậm tiếp cận cuộc sống, chỉ để hiểu tốt hơn cuốn Talmud. Hãy tưởng tượng xem! Ở thời hiện đại như thế này, những anh chàng đang học để đi vào xã hội và làm gì đó – trở thành một giáo sĩ – và cách duy nhất làm họ quan tâm đến khoa học là bởi lẽ những vấn đề xa xưa, cổ hủ thời trung cổ của họ đang bị xáo trộn ít nhiều bởi những hiện tượng mới.

Một chuyện khác nữa đã xảy ra trong thời gian đó cũng đáng được kể ra ở đây. Một trong những vấn đề mà đám sinh viên giáo sĩ và tôi thảo luận dài dài là vì sao trong các lĩnh vực hàn lâm, như vật lý lý thuyết, tỷ lệ bọn trẻ Do Thái lại cao hơn so với tỷ lệ dân số nói chung. Bọn sinh viên giáo sĩ cho rằng nguyên cơ là ở chỗ người Do Thái có truyền thống coi trọng học hành: họ tôn trọng các giáo sĩ của mình, đó là những người thầy thực thụ, và họ coi trọng giáo dục. Truyền thống này luôn luôn được lưu truyền trong các gia đình Do Thái, thế nên một đứa trẻ là sinh viên giỏi cũng được trân trọng như, nếu không nói là hơn, khi nó là một cầu thủ bóng đá cừ.

Cũng chính chiều hôm ấy, một chuyện đã nhắc cho tôi thấy lý giải đó là đúng đắn như thế nào. Tôi được mời đến nhà một sinh viên giáo sĩ. Cậu ta giới thiệu tôi với mẹ mình, bà vừa trở về từ Washington DC. Bà ấy vỗ hai tay, hết sức hạnh phúc, và nói: “Ôi! Một ngày trọn vẹn của tôi! Hôm nay tôi đã gặp một vị tướng, và một giáo sư!”

Tôi biết là không có nhiều người nghĩ rằng việc gặp một giáo sư cũng quan trọng và hân hạnh như gặp một vị tướng. Thế nên, tôi hiểu là hẳn phải có cái gì đó trong những điều mà các giáo sĩ trẻ đã nói với tôi.

❀ ❀ ❀

[1] Phép thử tâm lý mang tên nhà tâm lý học Thụy Sĩ Hermann Rorschach (1884-1922) trong đó sự nhận thức qua hình ảnh của chủ thể khi nhìn vào mười thẻ bao gồm các vết mực đen trắng và màu trên nền giấy trắng được ghi lại và phân tích bằng những lý giải tâm lý học, các thuật toán khoa học phức tạp, hoặc là cả hai.

[2] Cuốn sách ghi những luật lệ và truyền thống trong các vấn đề tôn giáo và xã hội của đạo Do Thái. (ND)