Sau chiến tranh, quân đội phải vét mọi nguồn để có đủ người cho lực lượng đồn trú tại Đức. Cho đến thời điểm đó thì quân đội đã hoãn tuyển nhiều người vì các lý do khác trước, rồi mới đến sức khỏe (tôi được hoãn vì đang làm việc cho dự án bom nguyên tử), nhưng bây giờ họ thay đổi ngược lại và yêu cầu mọi người kiểm tra sức khỏe trước tiên.

Mùa hè ấy, tôi làm việc cho Hans Bethe tại công ty General Electric[1] ở Schenectady[2], New York, và tôi nhớ là đã phải đi một đoạn đường khá xa – tôi nghĩ là đến Albany[3] – để kiểm tra sức khỏe.

Tôi đi đến trạm quân dịch, và nhận được rất nhiều giấy tờ phải khai. Rồi tôi bắt đầu đi một vòng đến tất cả các lều bạt khác nhau. Họ kiểm tra thị lực ở một nơi, thính giác ở một nơi khác, lấy mẫu máu lại ở một nơi khác nữa, và vân vân.

Dù sao, cuối cùng tôi đến lều số mười ba: bác sĩ tâm thần. Ở đó, bạn ngồi chờ trên một trong những cái ghế dài. Trong khi chờ đợi, tôi có thể nhìn thấy những gì đang diễn ra. Có ba bác sĩ tâm thần, mỗi người ngồi sau một cái bàn, còn “Bị cáo” ngồi đối diện vị bác sĩ mang các biển hiệu của mình và trả lời những câu hỏi khác nhau.

Thời ấy có nhiều bộ phim về các bác sĩ tâm thần. Chẳng hạn, có bộ phim Spellbound (Đê mê) trong đó một người phụ nữ, vốn là một nghệ sĩ dương cầm nổi tiếng, bị kẹt hai bàn tay ở một vị trí khó xử, và cô ấy không thể cử động chúng được. Gia đình cô gọi một bác sĩ tâm thần đến để trợ giúp. Bác sĩ đi lên tầng vào phòng cô gái, và bạn thấy đấy, cửa phòng đóng lại, trong khi ở dưới nhà cả gia đình đang bàn tán xem điều gì sẽ xảy ra. Rồi cô ấy đi ra khỏi phòng, hai bàn tay vẫn mắc kẹt ở vị trí khó chịu ấy, đột ngột bước xuống cầu thang, đến chỗ cây dương cầm và ngồi xuống, đưa hai bàn tay lên bàn phím, và bất thình lình – dum diddle dum diddle dum, dum, dum – cô ấy lại có thể chơi đàn được. Tôi không thể chịu được cái kiều nhảm nhí như thế. Tôi đã cho rằng bác sĩ tâm thần chỉ là bọn lừa đảo, và tôi sẽ chẳng có liên quan gì với họ hết. Đó là tâm trạng của tôi khi đến lượt phải nói chuyện với bác sĩ tâm thần.

Tôi ngồi xuống bàn, và một bác sĩ tâm thần bắt đầu nhìn vào hồ sơ của tôi. “Xin chào, Dick!” anh ta nói với giọng vui vẻ. “Anh làm việc ở đâu?”

Tôi nghĩ: “Cha này nghĩ hắn là ai mà dám gọi tên thân mật của mình như vậy?” Tôi trả lời lạnh lùng: “Schenectady.”

“Anh làm việc cho ai vậy, Dick?” tay bác sĩ nói, một lần nữa mỉm cười.

“General Electric.”

“Anh có thích công việc của mình không, Dick?” anh ta tiếp tục, vẫn với nụ cười tươi trên khuôn mặt.

“Bình thường.” Tôi đơn giản là không muốn có gì liên quan đến anh ta cả.

Ba câu hỏi dễ chịu, và rồi câu thứ tư thì khác hoàn toàn. “Anh có nghĩ mọi người đang bàn tán về anh không?” anh ta hỏi bằng một giọng trầm và nghiêm trang.

Tôi thay đổi nét mặt và đáp: “Chắc rồi! Khi tôi về nhà, mẹ tôi thường kể lại bà đã nói với những người bạn của mình về tôi như thế nào.” Anh ta không quan tâm đến lời giải thích này; thay vì, viết gì đó vào hồ sơ của tôi.

Rồi lại bằng một giọng trầm và nghiêm trang, anh ta nói: “Anh có nghĩ mọi người nhìn chằm chằm vào anh không?”

Tôi đang chuẩn bị đáp là không, thì anh ta bảo: “Chẳng hạn, anh có nghĩ là lúc này ai đó trong số các bạn trẻ ngồi đợi trên ghế kia đang nhìn chằm chằm vào anh không?”

Trong khi ngồi chờ gặp bác sĩ, tôi đã thấy có khoảng một tá thanh niên ngồi trên ghế chờ gặp ba ông bác sĩ, và họ chẳng có cái gì khác để nhìn cả, nên tôi lấy mười hai chia ba – làm thành mỗi nhóm bốn người – nhưng tôi thận trọng, nên nói: “Vâng, có lẽ hai trong số họ đang nhìn chúng ta”

Anh ấy nói: “Thế à, hãy quay lại nhìn xem” – còn anh ta thì thậm chí chẳng thèm tự mình nhìn nữa!

Tôi quay lại, và đúng thật, hai anh chàng đang nhìn, nên tôi chỉ vào họ và nói: “Đúng thế – anh chàng đó và một người khác ở chỗ kia đang nhìn chúng ta.” Tất nhiên khi tôi quay lại và chỉ trỏ như vậy thì những người khác bắt đầu nhìn chúng tôi, nên tôi nói: “Bây giờ anh đó, và thêm hai người nữa ở chỗ kia – và giờ thì tất cả bọn họ.” Tay bác sĩ vẫn không thèm nhìn lên để kiểm tra. Anh ta bận viết thêm vào hồ sơ của tôi.

Rồi anh ấy hỏi tiếp: “Anh đã bao giờ nghe thấy những âm thanh trong đầu mình không?”

“Rất hiếm khi,” và tôi đang chuẩn bị mô tả hai lần điều đó đã xảy ra như thế nào, thì anh ta lại nói: “Anh có tự nói chuyện với mình không?”

“Có, thi thoảng khi đang cạo râu, hay đang nghĩ; lâu lâu mới một lần.” Anh ấy tiếp tục viết thêm nữa.

“Tôi thấy là anh có một người vợ đã mất – anh có nói chuyện với cô ấy không?”

Câu hỏi này thực sự làm tôi khó chịu, nhưng tôi kìm mình lại và đáp: “Thỉnh thoảng, khi tôi đi lên núi và nghĩ về cô ấy.”

Viết thêm nữa. Rồi anh ta hỏi: “Có ai trong gia đình anh ở trong viện tâm thần không?”

“Có, tôi có một bà dì ở trong nhà thương điên.”

“Vì sao anh gọi nó là nhà thương điên?” anh ta hỏi một cách bực bội. “Sao anh không gọi nó là viện tâm thần.”

“Tôi nghĩ cũng thế cả thôi.”

“Anh nghĩ sự mất trí là cái gì?” anh ấy nói một cách bực tức.

“Đó là một căn bệnh lạ lùng và đặc thù của con người,” tôi thành thật đáp.

“Nó chẳng có gì lạ lùng và đặc thù hơn bệnh viêm ruột thừa cả!” anh ta bắt bẻ.

“Tôi không nghĩ như vậy. Với bệnh viêm ruột thừa, chúng ta hiểu rõ hơn các nguyên nhân, và cả điều gì đó về cơ chế bệnh của nó, trong khi đó, bệnh mất trí phức tạp và khó hiểu hơn nhiều.” Tôi không muốn đi vào cuộc tranh luận, điều tôi muốn nói là bệnh mất trí là đặc thù về sinh lý, còn anh ta lại nghĩ tôi muốn nói là nó đặc thù về xã hội.

Cho đến lúc này, cho dù đã không thân thiện với tay bác sĩ này, tôi vẫn luôn trung thực trong những điều mình đã nói. Tuy nhiên, khi anh ta bảo tôi đưa tay ra, tôi không thể kiềm chế được việc dùng cái trò bịp mà một anh chàng ở “Ngành hút máu” đã nói cho tôi biết. Tôi cho là chưa ai từng có cơ hội để làm trò này, còn tôi khi sắp chết chìm rồi, nên cứ thử nó. Thế là, tôi đưa hai tay ra với một bàn tay úp và bàn tay kia ngửa.

Tay bác sĩ không nhận ra. Anh ta bảo: “Lật ngược lại.”

Tôi lật ngược hai bàn tay: cái lúc trước ngửa thì giờ thành úp, còn cái lúc trước úp thì quay lên thành ngửa, và anh ấy vẫn không nhận ra, bởi vì anh ta luôn nhìn quá gần vào một bàn tay để xem nó có run không. Thế là trò này chẳng có tác dụng gì.

Cuối cùng, sau tất cả những câu hỏi như thế, anh ta thân thiện trở lại, cười tươi và nói: “Tôi thấy anh có bằng Tiến sĩ, Dick. Anh đã học ở đâu vậy?”

“MIT và Princeton. Còn anh đã học ở đâu!”

“Yale và London. Thế anh học ngành gì, Dick?”

“Vật lý. Còn anh đã học gì?”

“Y khoa.”

“Và thứ này là y học à?”

“Ừ, đúng vậy. Anh nghĩ nó là cái gì? Anh đi ra ngồi ở kia và đợi vài phút!”

Tôi lại ngồi xuống một cái ghế dài. Một trong những anh bạn đang ngồi đợi lặng lẽ đến chỗ tôi và nói: “Chà! Anh bạn đã ở trong đó những hai mươi lăm phút! Những người khác chỉ ở đó có năm phút thôi!”

“Ừ.”

“Này,” anh ta tiếp tục. “Bạn có muốn biết cách đánh lừa mấy tay bác sĩ tâm thần này không? Tất cả những gì bạn cần làm chỉ là cạy những cái móng tay như thế này này.”

“Thế sao cậu không cạy những cái móng tay của mình như thế?”

“À,” anh ta đáp: “Tớ muốn được vào quân đội!”

“Cậu muốn đánh lừa bác sĩ thâm thần à?” tôi nói. “Cậu chỉ cần nói với ông ta điều đó!”

Lát sau tôi được gọi đến một cái bàn khác để gặp một bác sĩ tâm thần khác. Trong khi tay bác sĩ trước còn trẻ và nhìn có vẻ ngây ngô, thì ông này tóc đã muối tiêu và trông rất đĩnh đạc – rõ ràng là một bác sĩ tâm thần đẳng cấp. Tôi hiểu là mọi chuyện sẽ được quyết định ngay bây giờ, nhưng cho dù điều gì xảy ra thì tôi cũng sẽ không tỏ ra thân thiện. Ông bác sĩ mới nhìn hồ sơ của tôi, nở một nụ cười tươi, và nói: “Xin chào, Dick. Tôi thấy anh đã làm việc ở Los Alamos trong thời gian chiến tranh.”

“Vâng.”

“Đã từng có một trường nam sinh ở đó, đúng không nhỉ?”

“Đúng thế.”

“Trường đó có rất nhiều tòa nhà phải không?”

“Chỉ có vài cái thôi.”

Ba câu hỏi – cùng một kỹ thuật – và câu hỏi tiếp theo thì hoàn toàn khác. “Anh nói là nghe thấy âm thanh trong đầu mình. Xin hãy vui lòng mô tả việc đó.”

“Điều đó rất hiếm khi xảy ra, khi tôi chú ý đến một người với giọng ngoại quốc. Khi lịm vào giấc ngủ, tôi có thể nghe được tiếng nói của anh ta rất rõ. Điều đó xảy ra lần đầu khi tôi còn là sinh viên ở MIT. Tôi có thể nghe được vị giáo sư nhiều tuổi Vallarta[4] nói ‘Dee-a dee-a electric field-a’. Và lần khác là ở Chicago, trong thời gian chiến tranh, khi giáo sư Teller đang giải thích với tôi quả bom hoạt động như thế nào. Vì tôi quan tâm đến mọi loại hiện tượng, nên đã tự hỏi làm thế nào mình có thể nghe những lời nói với giọng ngoại quốc này một cách chính xác đến như vậy, trong khi tôi không thể bắt chước chúng tốt đến thế… Chẳng lẽ những người khác lại không có chuyện tương tự, lâu lâu xảy ra một lần, hay sao?” ông bác sĩ đưa tay lên che mặt, nhưng qua những ngón tay của ông, tôi có thể nhìn thấy một cái cười mỉm (ông ấy không trả lời câu hỏi).

Rồi ông bác sĩ kiểm tra vấn đề khác. “Anh bảo rằng anh nói chuyện với người vợ đã quá cố của mình. Vậy anh đã nói gì với cô ấy?”

Tôi trở nên bực bội. Tôi cho rằng điều đó không liên quan gì đến công việc trời đánh của ông ta, nên trả lời: “Tôi nói với cô ấy là tôi yêu cô ấy, nếu điều đó không có vấn đề gì với ông!”

Sau một số trao đổi căng thẳng nữa ông ta nói: “Anh có tin vào hiện tượng khác thường không?”

Tôi đáp: “Tôi không biết ‘hiện tượng khác thường’ là gì.”

“Cái gì cơ? Anh, một tiến sĩ vật lý, lại không biết những hiện tượng khác thường là gì à?”

“Đúng thế.”

“Nó là cái mà ngài Oliver Lodge[5] và trường phái của ông ta tin vào.”

Câu đó không chứa đựng nhiều manh mối, nhưng tôi biết nó là cái gì. “Ông muốn nói hiện tượng siêu tự nhiên.”

“Anh có thể gọi nó như vậy nếu muốn.”

“Được thôi, tôi sẽ gọi thế.”

“Anh có tin vào thần giao cách cảm không?”

“Không. Ông thì sao?”

“À, tôi thì luôn có một tinh thần cởi mở.”

“Cái gì? Ông, một bác sĩ tâm thần, lại luôn có một tinh thần cởi mở? Ha!” Câu chuyện đã diễn ra kiểu như thế trong một lúc lâu.

Rồi ở gần cuối cuộc chuyện ông ta nói: “Anh định giá cuộc sống là bao nhiêu?”

“Sáu mươi tư.”

“Tại sao anh nói là ‘sáu mươi tư’?”

“Thế theo ông làm thế nào để đo được giá trị của cuộc sống?”

“Không! Tôi muốn nói là vì sao anh nói ‘sáu mươi tư’, mà không ‘bảy mươi ba,’ chẳng hạn?”

“Nếu tôi có nói ‘bảy mươi ba’, thì ông cũng vẫn sẽ hỏi tôi câu hỏi đó thôi!” ông bác sĩ kết thúc bằng ba câu hỏi thân thiện, giống hệt như tay bác sĩ trước đã làm. Tôi nhận lại hồ sơ của mình và đi sang lều bên cạnh.

Trong khi xếp hàng chờ đợi, tôi nhìn vào hồ sơ trong đó tóm tắt tất cả các test mà tôi vừa trải nghiệm. Chỉ để đùa cho vui, tôi cho anh chàng ngồi cạnh xem hồ sơ của mình, và hỏi anh ta bằng giọng khá ngây ngô: “Này! Anh được xếp loại gì ở mục ‘Bệnh tâm thần’? Ồ! Anh được ‘n’. Tôi có ‘n’ ở tất cả các mục khác, nhưng lại được ‘D’ ở ‘Bệnh tâm thần’[6]. Điều đó có nghĩa gì nhỉ?” Tôi biết nó nghĩa gì: “N” là bình thường: “D” là không thỏa mãn

Cậu ấy vỗ nhẹ vào vai tôi và nói: “Anh bạn, ổn cả mà. Nó chẳng có nghĩa gì cả. Đừng lo lắng về điều đó!” Rồi cậu ta bước qua góc khác của căn phòng với vẻ sợ hãi: Đó là một người tâm thần nặng!

Tôi bắt đầu xem những giấy tờ mà các bác sĩ tâm thần đã viết, và nó trông khá là nghiêm! Bác sĩ đầu tiên viết: nghĩ mọi người bàn tán về mình. Nghĩ mọi người nhìn chằm chằm vào mình.

Ảo giác âm thanh khi ngủ.

Cái nhìn chằm chằm rất đặc thù.

(Tôi biết cái đó là gì – đó là khi tôi nói: “Và đây là y học à?”)

Bác sĩ thứ hai rõ ràng là quan trọng hơn, bởi vì chữ viết ngoáy của ông ta khó đọc hơn. Những điều ông ta viết thì đại loại như “Ảo giác âm thanh khi ngủ được khẳng định.”

Ông ta còn viết rất nhiều ghi chú mang tính kĩ thuật khác. Tôi xem qua và thấy chúng trông khá là tệ. Tôi nghĩ bằng cách nào đó mình sẽ phải làm rõ mọi chuyện với quân đội.

Ở cuối của toàn bộ cuộc kiểm tra sức khỏe, có một sĩ quan quân đội - người quyết định bạn được chọn hay bị loại. Chẳng hạn, nếu có một vấn đề nào đó với thính lực của bạn, thì anh ta phải quyết định xem liệu nó có nghiêm trọng đến mức để không cho bạn nhập ngũ hay không. Và bởi vì quân đội đang tổng vét để tuyển lính mới nên viên sĩ quan này không nghe ai cả. Anh ta cực lì. Chẳng hạn, người trước tôi có hai cái xương nhô ra phía sau cổ – một kiểu đốt sống cổ bị dịch chuyển, hay gì đó – và viên sĩ quan quân đội này đã đứng dậy và tự sờ vào chúng – anh ta phải chắc chắn chúng là thật!

Tôi nghĩ đây là nơi tôi sẽ làm rõ toàn bộ sự hiểu lầm này. Khi đến lượt mình, tôi đưa hồ sơ cho viên sĩ quan và sẵn sàng giải thích mọi thứ, nhưng viên sĩ quan chẳng thèm ngước mắt lên. Nhìn thấy “D” bên cạnh “Bệnh tâm thần”, anh ta ngay lập tức với lấy con dấu ‘bị loại’, không hỏi tôi câu nào, không nói bất kỳ điều gì, chỉ đóng lên hồ sơ của tôi “BỊ LOẠI” và đưa tôi tờ giấy 4-F[7] trong khi vẫn nhìn xuống cái bàn của mình.

Thế là tôi đi ra và lên xe buýt trở về Schenectady. Trong lúc đang ở trên buýt, tôi nghĩ về chuyện điên rồ đã xảy ra và bật cười - cười to – và tự bảo mình: “Lạy chúa! Nếu nhìn thấy mình bây giờ, thì chắn hẳn họ sẽ tin là họ đúng!”

Cuối cùng, khi về đến Schenectady, tôi tìm gặp Hans Bethe. Ông đang ngồi sau bàn làm việc, và hỏi tôi bằng giọng đùa cợt: “Thế nào, Dick, anh được nhận chứ?”

Tôi làm mặt dài và lắc đầu chậm rãi. “Không.”

Rồi đột nhiên ông ấy cảm thấy lo lắng, vì nghĩ rằng họ đã phát hiện ra vấn đề nghiêm trọng nào đó về sức khoẻ của tôi, nên ông nói với giọng băn khoăn: “Có vấn đề gì vậy, Dick?” Tôi đưa ngón tay lên trán. Ông nói: “Không chứ!”

“Vâng!” ông la lên: “Kh-ô-ô-ô-ô-ô-ng” và rồi cười lớn đến mức mái nhà của công ty General Electric gần như bay mất.

Tôi đã kể câu chuyện đó cho nhiều người, và trừ vài ngoại lệ còn tất cả đều cười lớn.

Khi tôi quay về New York, bố, mẹ, và em gái đón tôi ở sân bay. Trên đường về nhà, ngồi trong xe, tôi đã kể cho họ nghe toàn bộ câu chuyện. Kết thúc câu chuyện mẹ tôi hỏi: “Ừ, thế chúng ta nên làm gì, Mel[8]?”

Bố tôi nói: “Đừng có vớ vẩn, Lucille. Điều đó là vô lý!”

Chuyện chỉ là vậy, nhưng sau này, cô em gái nói với tôi rằng, khi chúng tôi về đến nhà và khi chỉ có bố mẹ với nhau, bố tôi đã nói: “Này, Lucille, em không nên nói bất kỳ điều gì trước mặt con. Thế, giờ chúng ta nên làm gì?”

Lúc đó mẹ tôi đã trấn tĩnh lại, và bà đã nói: “Đừng có vớ vẩn, mel!” một người khác đã lo lắng về câu chuyện đó. Trong bữa tối ở cuộc gặp gỡ của hội Vật lý Mỹ, giáo sư Slater, thầy cũ của tôi ở MIT, đã nói: “Này, Feynman! Hãy kể chúng tôi nghe về chuyện tuyển quân mà tôi đã nghe đồn.”

Tôi kể lại toàn bộ câu chuyện cho tất cả các nhà vật lý - tôi chẳng biết ai trong số họ ngoài Slater - và tất cả họ đều cười suốt. Nhưng, cuối cùng một người nói: “Mà, có thể ông bác sĩ tâm thần ấy có một ý gì đó.”

Tôi phản ứng lại một cách gay gắt, “Thế nghề của ngài là gì vậy, thưa ngài?” Tất nhiên, đó là câu hỏi ngớ ngẩn bởi vì tất cả chúng tôi đều là những nhà vật lý ở một cuộc gặp gỡ chuyên ngành. Nhưng tôi đã ngạc nhiên vì một nhà vật lý mà lại nói như vậy.

Ông ta đáp: “À, ừ, thực sự đây không phải là chỗ của tôi, mà tôi đến đây làm khách của cậu em trai - một nhà vật lý. Còn tôi là bác sĩ tâm thần.” Tôi đã làm ông ta phải lộ mặt ngay ra.

Sau một thời gian, tôi bắt đầu lo lắng. Đây là anh chàng đã được hoãn quân dịch trong suốt thời gian chiến tranh bởi vì anh ta làm việc cho dự án bom và ban tuyển quân nhận được những lá thư nói rằng anh ta rất quan trọng, còn bây giờ anh ta nhận được “D” ở mục “Bệnh tâm thần” – hóa ra anh ấy là một kẻ gàn dở! Rõ ràng anh ta không phải kẻ gàn dở; anh ấy chỉ cố làm cho chúng ta tin rằng anh ta là một kẻ gàn dở – chúng ta sẽ tóm anh ấy!

Tình trạng ấy không có lợi cho tôi, nên tôi phải tìm lối thoát. Sau vài ngày, tôi đã tìm ra giải pháp. Tôi viết một lá thư cho ban tuyển quân với nội dung đại loại như thế này:

Quý ngài kính mến:

R. P. Feynman

Kết quả: “Hoãn quân dịch. 4F. Lý do sức khỏe”

❀ ❀ ❀

[1] Một tập đoàn lớn của Mỹ, hoạt động trong nhiều lĩnh vực, và có trụ sở chính ở thành phố Fairfield, bang Connecticut, Hoa Kỳ. (ND)

[2] Một thành phố ở phía bắc của tiểu bang New York. (ND)

[3] Một thành phố cách Schenectady khoảng 40km. (ND)

[4] Manuel Sandoval Vallarta (1899-1977) là nhà vật lý người Mexico, là giáo sư vật lý ở MIT trong thời kỳ Feynman đang học ở đó, và cũng là đồng tác giả bài báo khoa học đầu tiên của Feynman về tia vũ trụ mà liên quan đến vấn đề này Feynman cũng có một câu chuyện rất thú vị về thứ tự tên tác giả trong bài báo. (ND)

[5] Oliver Joseph Lodge (1851-1940) là nhà vật lý người Anh có đóng góp trong việc phát minh ra điện tín không dây và đã được phong tước hiệp sĩ. Ông cũng có quan tâm đến các hiện tượng tâm linh.

[6] N: normal; D: Deficient. (ND)

[7] Một ký hiệu trong hệ thống phân loại nam giới khi khám sức khỏe nghĩa vụ quân sự của Mỹ. 4-F là loại không đủ sức khỏe để phục vụ trong quân đội.

[8] Cách gọi thân mật tên bố của Feynman, Melville Feynman. (ND)