Hồi còn ở Cornell tôi thường quay về thăm nhà ở Far Rockaway.
Một lần, khi tôi đang ở nhà thì chuông điện thoại reo: một cuộc gọi đường dài, từ California. Ngày ấy, một cuộc gọi đường dài ngụ ý phải có điều gì đó cực kỳ quan trọng, nhất là cuộc gọi đường dài từ cái nơi tuyệt vời ấy, California, cách xa cả triệu dặm.
Người ở đầu dây bên kia nói: “Có phải giáo sư Feynman của Đại học Cornell đấy không?”
“Đúng rồi.”
“Tôi là ông-này-ông-nọ từ Công ty hàng không này kia.” Đó là một công ty hàng không lớn ở California, nhưng không may là tôi không còn nhớ được là công ty nào. Anh ta tiếp tục: “Chúng tôi đang có kế hoạch lập một phòng thí nghiệm nghiên cứu chế tạo máy bay phản lực chạy bằng năng lượng hạt nhân. Ngân sách hàng năm của phòng thí nghiệm sẽ là nhiều nhiều triệu đô la…” những con số rất lớn.
Tôi đáp: “Xin ngài đợi một lát. Tôi không biết vì sao ngài lại nói với tôi tất cả những điều này.”
“Cho phép tôi được nói với ngài,” người ở đầu kia nói; “Cho phép tôi giải thích rõ mọi việc. Xin hãy để tôi làm việc đó theo cách của mình.” Rồi anh ta tiếp tục thêm một chút, và cho biết trong phòng thí nghiệm sẽ có bao nhiêu người, rất-rất nhiều người ở trình độ này, rất-rất nhiều tiến sĩ ở trình độ kia…
“Thứ lỗi cho tôi, thưa ngài,” tôi nói: “Nhưng tôi nghĩ là ngài gọi nhầm người rồi.”
“Có phải tôi đang nói chuyện với Richard Feynman, Richard P. Feynman không?”
“Đúng rồi, nhưng ngài là…”
“Ngài có thể vui lòng cho phép tôi trình bày điều tôi cần phải nói, sau đó chúng ra sẽ thảo luận nó.”
“Đồng ý!” Tôi ngồi xuống và lim dim mắt lắng nghe tất cả câu chuyện này: toàn bộ chi tiết về dự án lớn ấy, cho dù tôi vẫn không có một ý tưởng nhỏ nhất nào về việc tại sao anh ta lại cho tôi toàn bộ thông tin này.
Cuối cùng, khi xong hết tất cả, anh ta nói: “Tôi trình bày với ngài về kế hoạch của chúng tôi vì chúng tôi muốn biết liệu ngài có muốn làm giám đốc của phòng thí nghiệm đó không.”
“Các ngài có thực sự chọn đúng người chưa?” Tôi hỏi. “Tôi là giáo sư vật lý lý thuyết. Tôi không phải là kỹ sư tên lửa, cũng không phải là kỹ sư hàng không, hay là ai đó đại loại như thế.”
“Chúng tôi chắc chắn là mình chọn đúng người.”
“Các ngài tìm thấy tên tôi ở đâu vậy? Sao các ngài lại quyết định gọi cho tôi?”
“Thưa ngài, tên ngài có ở bằng sáng chế về máy bay phản lực năng lượng hạt nhân.”
“À,” tôi đáp, tôi hiểu ra vì sao tên của tôi lại có ở bằng sáng chế đó, và tôi sẽ phải kể với các bạn câu chuyện ấy. Tôi trả lời anh ta: “Tôi rất xin lỗi, nhưng tôi muốn tiếp tục làm giáo sư ở Đại học Cornell.”
Chuyện xảy ra trong thời gian chiến tranh, ở Los Alamos có một anh chàng rất hay, tên là Captain Smith, phụ trách văn phòng bằng phát minh sáng chế của chính phủ. Smith gửi thông báo cho mọi người với nội dung đại loại là: “Chúng tôi ở văn phòng bằng phát minh sáng chế muốn cấp bằng cho tất cả các ý tưởng mà quí vị cống hiến cho chính phủ Mỹ và hiện đang được triển khai. Bất kỳ ý tưởng nào về năng lượng hạt nhân hay ứng dụng của nó mà quí vị nghĩ là mọi người biết về nó, hoặc mọi người không biết về nó: chỉ cần đến văn phòng của tôi và nói cho tôi biết ý tưởng đó”.
Tôi găp Smith ở bữa trưa, và khi chúng tôi đi bộ về khu kỹ thuật tôi hỏi anh ấy: “Cái thông báo anh gửi mọi người ấy: thật dở hơi bảo chúng tôi đến và kể với anh mọi ý tưởng.”
Chúng tôi tranh luận đi tranh luận lại về vấn đề đó - vừa lúc đứng ngay trong văn phòng anh ấy – và tôi nói: “Có rất nhiều ý tưởng về năng lượng hạt nhân, những ý tưởng quá rõ ràng, có lẽ tôi phải ở đây cả ngày để kể với anh về chúng.”
“Chẳng hạn như cái gì?”
“Quá đơn giản!” tôi trả lời. “Ví dụ: lò phản ứng hạt nhân… Ở dưới nước.. Nước chảy vào… Hơi nước bay ra ở phía kia… Pshshsht – đó là một cái tàu ngầm. Hay là: lò phản ứng hạt nhân… Không khí đến đổ vào phía trước… Được đốt nóng bởi phản ứng hạt nhân… Bay ra phía sau… Boom! Xuyên qua không trung – đó là một chiếc máy bay. Hoặc là: lò phản ứng hạt nhân…bạn có hyđrô bay qua thứ ấy… Zoom! – Đó là một quả tên lửa. Hoặc nữa: lò phản ứng hạt nhân… Chỉ thay uranium thường bằng uranium đã được làm giàu cùng với oxit beryllium ở nhiệt độ cao để làm tăng hiệu suất… Đó là một nhà máy điện. Có cả triệu ý tưởng!” Tôi nói và đi ra ngoài.
Không có gì xảy ra cả.
Khoảng ba tháng sau, Smith mời tôi đến văn phòng và nói: “Feynman này, tàu ngầm đã bị đăng ký mất rồi. Nhưng ba cái còn lại là của anh.” Thế nên, khi những người của công ty hàng không ở California lên kế hoạch lập phòng thí nghiệm và cố tìm xem ai là chuyên gia về cái tên lửa đẩy chưa thấy đâu này, thì chẳng có manh mối nào cả. Họ xem ai đã nhận bằng sáng chế về vấn đề đó!
Dù sao, Smith đã bảo tôi ký vào mấy giấy tờ về ba ý tưởng mà tôi đã gửi đến chính phủ để đăng ký phát minh. Giờ, đến vấn đề pháp lí ngớ ngẩn, khi bạn hiến một bằng sáng chế cho chính phủ thì các giấy tờ bạn ký sẽ không hợp lệ trừ khi có một sự trao đổi nào đó. Vì thế, những giấy tờ tôi ký nói rằng: “Với tổng cộng một đô la, tôi, Richard P. Feynman, hiến ý tưởng này cho chính phủ…” Tôi ký giấy tờ đó.
“Một đô của tôi đâu?”
“Đó chỉ là hình thức thôi,” anh ấy đáp. “Chúng tôi không có quỹ nào để chi một đô la cả.”
“Anh đã sắp xếp mọi thứ để tôi ký vì một đô la,” tôi tiếp tục. “Tôi muốn một đô của mình!”
“Việc này thật ngớ ngẩn,” Smith phản đối.
“Không, không hề ngớ ngẩn,” tôi nói. “Nó là một hồ sơ hợp pháp. Anh yêu cầu tôi ký, và tôi là một người trung thực. Nếu tôi ký cái gì đó nói rằng tôi được nhận một đô thì tôi phải nhận được một đô.
Chẳng có gì là lừa gạt ở đây cả”.
“Được rồi, được rồi!” cậu ta nói vẻ bực bội. “Tôi sẽ đưa anh một đô, lấy từ túi của tôi!”
“Được thôi.”
Tôi nhận một đô và hình dung mình sẽ làm gì với nó. Tôi đi xuống cửa hàng tạp phẩm và mua mấy thứ vừa hết một đô – cũng kha khá đấy – bánh qui và kẹo, loại kẹo sô-cô-la bên trong deo dẻo ấy, cả một đống.
Tôi quay về phòng lý thuyết và đãi mọi người: “Mọi người đâu, tôi được nhận giải thưởng! Bánh qui đây! Tôi nhận giải thưởng! Một đô cho bằng sáng chế của tôi. Tôi được một đô về bằng sáng chế của mình!”
Tất cả những ai sở hữu một trong những bằng sáng chế như thế – rất nhiều người đã gửi chúng cho văn phòng cấp bằng sáng chế – tất cả đều đến gặp Captain Smith: họ muốn một đô của mình!
Anh ấy lại xì tiền túi của mình ra, nhưng rồi cũng sớm nhận ra rằng đó sẽ là một sự chảy máu tiền! Anh ấy đã phát điên lên và cố tạo một quĩ để có thể lấy những đồng đô mà những ông tướng này đòi bằng được. Tôi không biết anh ta đã lập quỹ ấy như thế nào.
