Sau khi chồng mất, chỉ còn có Súc Súc là người thân, nhưng muốn gần gũi với con bé cũng không dễ dàng. Người vú em thứ nhất muốn độc chiếm lấy con bé, không cho ai xen vào một câu. Ví dụ thỉnh thoảng tôi vô tình nói một tiếng, hôm nay không có gió, mặc cho nó ba cái áo bông có quá nhiều không, vú em liền lập tức lôi lời của mẹ chồng ra để áp chế tôi, nói là bà nội đã dặn rồi, đứa trẻ còn non nớt lắm, không chịu nổi lạnh, tôi nghe xong chỉ đành lặng thinh. Thứ hai, mẹ chồng dường như gánh vác toàn bộ trách nhiệm chăm sóc, tôi thấy ngượng nên không tiện góp ý, kiểu như trẻ đang bú mẹ không nên vì yêu chiều mà cho ăn quà vặt các thứ, vì làm thế này chẳng khác nào tỏ ra không tin tưởng bà, không khỏi khiến người ta thấy chạnh lòng. Thứ ba, Hạnh Anh dường như lúc nào cũng không tha cho tôi, ngày thường đã không ngớt lời mỉa mai "con gái quý giá của chị" này nọ, huống hồ là thấy tôi thật sự quan tâm đến đứa bé, chẳng phải là làm cô ta cười rụng răng sao — nghĩ đến Hạnh Anh, tôi thật sự thấy cái gì cũng không dễ chịu, ngày tháng ở trong nhà này thật sự không sống nổi nữa.
Thế là tôi đi tìm một người thân, hỏi ông xem có thể giúp tôi tìm việc gì đó không. Ông nói: "Cơ quan thì không đáng, hay là tạm thời đi dạy học ở trường tiểu học đi." Thế là ông viết một tấm danh thiếp giới thiệu tôi đi gặp Cục trưởng Cục Giáo dục huyện.
Cục Giáo dục huyện nằm ở phố Phủ Tiền, cách nhà người thân này khá xa, tôi đành thuê một chiếc xe kéo đi. Ngồi trên xe, lòng tôi hồi hộp, lần đầu tiên trong đời đi gặp quan, không biết có đáng sợ lắm không. Lúc gặp mặt nên nói thế nào? Có phải nhất định phải nói vài câu tự hạ thấp mình để cầu xin nâng đỡ, hay là cứ mặc sức bốc phét về ông ta một phen, thể hiện mình là chuyên gia giáo dục, vì nhiệt tình phục vụ xã hội nên mới đến tìm vị trí.
Ý nghĩ còn chưa dứt, xe đã dừng lại trước cửa Cục Giáo dục. Thật là đáng thất vọng, tôi cứ tưởng nha môn chắc phải oai nghiêm lắm, ai ngờ chỉ là vài gian nhà cấp bốn thấp lè tè, trên tường sơn mấy câu khẩu hiệu cực kỳ quê mùa bằng chữ trắng trên nền xanh, cửa ra vào treo một tấm biển gỗ hình chữ nhật, tấm gỗ đã bẩn lắm rồi, hòa lẫn với chữ đen, nhưng vẫn có thể nhìn ra là Cục Giáo dục.
Khó khăn lắm mới mò được đến phòng thường trực, người gác cổng đang ngủ gật. Tôi nói mình muốn gặp Cục trưởng Hoa, mắt ông ta mở to, nhìn tôi như thể không tin, rồi lộ vẻ khinh bỉ nói: "Nói rõ ràng chút đi, cô rốt cuộc là tìm ai?" Tôi bị ông ta dọa cho, cứ như thể chính mình vừa làm chuyện gì sai trái vậy, ấp úng không biết phải trả lời thế nào cho phải. Tôi nói: "Họ Hoa, tôi tìm Hoa..."
"Hoa? Ở đây người họ Hoa nhiều lắm!" Mặt ông ta ngửa lên, lỗ mũi hừ lạnh một tiếng: "Tôi cũng họ Hoa, còn có thư ký Hoa, lục sự Hoa, người chép thuê Hoa, Hoa..." Tôi nghe mà không nhịn được cười, tôi nói: "Tôi tìm Cục trưởng Hoa của Cục Giáo dục." Nói xong, trong lòng đắc ý, mặt cũng không khỏi ngẩng lên.
"Có danh thiếp không?" ông ta hỏi. Tôi trả lời có, rồi đưa danh thiếp của người thân cho ông ta. Chẳng bao lâu sau, ông ta mời tôi vào. Tôi theo ông ta đi qua một con đường lát đá cao thấp không bằng phẳng, ở giữa có vũng bùn, không trồng hoa, cũng chẳng thấy lấy một cọng cỏ khô. Bậc thang đá cũng nghiêng ngả, không cẩn thận là trượt chân ngay, trong lòng tôi lẩm bẩm, cái loại nhà cửa thế này, dù ông ta có nhường ghế cục trưởng cho tôi, tôi cũng chẳng buồn đến làm việc đâu! Làm sao có thể sánh được với một sợi tơ của khuôn viên trường Đại học C, con đường xi măng rộng rãi ngay ngắn, đi qua một thảm cỏ xanh mướt, cứ cho là vào mùa đông khắc nghiệt đi, màu sắc như ngọc lục bảo tuy tạm thời ẩn đi, nhưng giữa cảnh khô héo tiêu điều, lại thường có thể trải ra một tấm thảm tuyết trắng xóa mênh mông vô tận, bạc nén cũng không đủ để ví với độ sáng bóng của nó, kim cương cũng không đủ để so với vẻ trắng ngần, đặt mình trong thế giới trong trẻo tinh khiết như thế này, mới có thể làm nổi bật phong độ học giả thuần túy đôn hậu, mộc mạc như Ứng Kỳ Dân. Tôi không biết vị Cục trưởng Giáo dục họ Hoa này rốt cuộc là hạng người gì? Là bậc nho sĩ ôn hòa dễ gần, hay là kẻ có bộ dạng quan liêu nhỏ mọn đầy vẻ thần khí?
Tuy nhiên kết quả lại không phải là cả hai. Ngồi trước chiếc bàn viết to lớn cũ kỹ trong một căn phòng vuông vắn nhỏ hẹp, chỉ có một gã thanh niên lưng gù, mặt vàng như sáp, tướng mạo như chuột. Anh ta cũng mặc âu phục Tôn Trung Sơn, chỉ là so với bức di ảnh của Tôn Trung Sơn tiên sinh đối diện thì sợ rằng anh ta đến làm người giúp việc cho Tôn tiên sinh cũng không xứng, bởi vì anh ta mang một vẻ thần khí không ra làm sao, vô cùng đáng ghét.
Nhưng anh ta lại cứ muốn phô trương cái vẻ thần khí ấy một cách sống động hơn, không, phải nói là càng trở nên xấu xí hơn mới đúng. Anh ta nheo đôi mắt như chuột lại nhìn tôi, cố đè giọng nói: "Là cô Tô phải không? Ừm, sự nghiệp giáo dục đối với phụ nữ quả là rất phù hợp... Cô Tô trước kia tốt nghiệp đại học nào? Ừm... mới học được một năm... dường như... dường như bằng cấp có chút vấn đề. Cô Tô... ừm... tôi sẽ nghĩ cách giúp cô, nếu cô có thể chịu ủy khuất một chút... Sau khi quyết định xong tôi sẽ gửi thư đến phủ cho cô." Thế là tôi để lại địa chỉ rồi lui ra.
Tựa như vừa ăn phải thịt muối hôi, hay là con cá vàng đã thối bụng chảy nước đen ra vậy, tôi chỉ cảm thấy lồng ngực buồn nôn và vị dịch vị ngấy mỡ trào lên, rất muốn nôn, gắng gượng tự kiềm chế lại, một mặt liên tục buồn nôn. Tôi nghĩ, có nên nói chuyện này với bố mẹ chồng không, nếu muốn làm việc thì dù sao cũng phải hỏi ý kiến của họ, nếu không thì thà đừng nói, đỡ bị Hạnh Anh chế giễu.
Sự chế giễu của Hạnh Anh! Nghĩ đến cảnh cô nàng cổ vẹo ấy bĩu môi cười nhạt, tôi bèn thấy mùi thịt muối hôi cá thối kia cũng còn có thể chịu đựng được, chỉ cần có thể sớm đi tối về, ban ngày phần lớn thời gian không phải chạm mặt cô ta.
Cục trưởng Hoa giới thiệu tôi đến trường tiểu học Bồi Tài, hiệu trưởng trường này họ Tôn, người cũng khá đẹp trai. Sau khi nói rõ với bố mẹ chồng, ngày thứ ba tôi liền đến trường lên lớp, thầm nghĩ giáo viên tiểu học, cái danh từ nghe khó chịu thật! Hạnh Anh dường như đang thì thầm to nhỏ với vú em và bà Hoàng, bảo rằng người nhà người ta đọc đại học ra toàn là dạy trung học, chỉ có cô ta mới đáng đi quản mấy con khỉ nhỏ. Nhưng bà Hoàng lại nói lén với vú em rằng: Thiếu phu nhân nhà chúng ta thật sự là bụng đầy chữ có chỗ tốt, bây giờ làm "nữ tiên sinh" rồi, thật là oai, cũng đỡ phải chịu cái khí của cô nàng miệng nhọn này ở nhà.
Tôi đi làm, mặc chiếc áo bông lụa mỏng màu tím đỏ, cổ tay áo nhỏ, cổ cao cứng cáp tôn lên khuôn mặt thanh tú. Bên ngoài khoác chiếc áo choàng dài vải nỉ đen tuyền, cổ lông thú lật, vạt dưới hẹp, đi cùng giày cao gót, bản thân tự ngắm nghía trước gương một lượt, thật sự chẳng giống dáng vẻ của một giáo viên tiểu học chút nào. Thế là hồng nhan bạc mệnh cộng thêm tài cao không gặp thời, hai nỗi u uất cùng dồn lại, gom cả nỗi sầu bi của tài tử giai nhân thiên cổ vào đây.
Hiệu trưởng Tôn nói: "Nhờ cô hạ cố, thật sự vô cùng cảm kích, học sinh lớp năm lớp sáu xin nhờ cô phụ trách giảng dạy."
Tôi nói: "Tôi chỉ có thể đảm nhận vài môn, còn trách nhiệm giáo dục rèn luyện thì không gánh nổi, vì bản thân tôi cũng còn ham chơi, sao có thể vác mặt nghiêm nghị ra mà dạy dỗ người khác được?" Hiệu trưởng Tôn cười, nói ông còn có việc phải đi ra ngoài, ông không thường xuyên đến trường, việc học trong trường xin cứ để Tô tiên sinh và một nữ giáo viên họ Trần khác bàn bạc phân chia là được.
Trần tiên sinh là một tiểu thư ôn hòa, trẻ tuổi, xinh đẹp, lạc quan, nhưng đầu óc lại hơi đơn giản. Cô liên tục hỏi tôi tốt nghiệp ở đâu, tôi xấu hổ không dám nói từng học đại học, chỉ nói mình tốt nghiệp một trường nữ trung nào đó, nay vì ở nhà quá buồn chán nên tình nguyện đảm nhận một vài môn cho vui.
Cô liên tục xua tay nói: "Ở đây dạy học mà coi là chơi thì không dễ đâu, tổng cộng chỉ có hai giáo viên chúng ta thôi — hiệu trưởng Tôn là hữu danh vô thực, anh ta ngày thường không có việc gì nên không mấy khi đến trường — mỗi người trấn giữ một lớp học, người đi kẻ lại, không thể rời chân, nếu không học sinh sẽ làm loạn tung trời lên đấy." Cô còn nói, ở đây ngoài hai lớp học, một góc văn phòng ra thì những chỗ còn lại đều có người ở, những nhà này toàn là các mụ đàn bà đanh đá, nếu học sinh ồn ào quá mức, họ sẽ chạy ra can thiệp.
"Là nhà trường cho họ thuê phòng để ở à?" Tôi hỏi.
"Không, là trường đi thuê lại hai gian rưỡi của họ, hơn nữa tiền thuê còn không trả nổi, nên đành để mặc họ làm loạn. Người tiền nhiệm của tôi, ông Hồng trước khi đến đây, chính là vì không chịu nổi họ ồn ào nên mới phẫn uất mà bỏ đi." Cô nói với tôi.
Tôi im lặng không nói gì, đã đến thì phải thích nghi, chẳng lẽ mới vào cổng trường đã nói không dạy nữa, rồi lại về nhà làm thiếu phu nhân để Hạnh Anh chế giễu? Bất cứ khổ cực nào cũng đành nghiến răng chịu đựng một chút vậy, làm người chính là tranh một hơi thở. Tôi không tranh giành, sau này sẽ càng khổ hơn.
Trần tiên sinh bảo tôi dạy học sinh lớp một lớp hai cao tiểu, lớp học ở trên lầu, còn cô ở lớp học dưới. Cao một cao hai cộng lại chỉ có mười tám mười chín học sinh, có mấy đứa con gái. Tuổi tác nhìn qua đã xấp xỉ tôi rồi. Lớp học dưới lầu bao gồm các cấp sơ tiểu một, hai, ba, bốn, trong đó lớp một còn chia ra học kỳ xuân và học kỳ thu, khi Trần tiên sinh đang dạy giờ Quốc văn, chốc thì "Hoa, hoa nở.", chốc lại, "Tư Mã Quang thuở thiếu thời...", bận rộn không thôi, cái miệng một khắc cũng không được nghỉ. Tôi đứng trên lầu, vì số lượng người ít, tuổi học sinh lại lớn hơn một chút, nên tương đối yên tĩnh. Tôi dạy rất nhanh, giảng xong liền bảo chúng tự đọc, không hiểu thì hỏi, một mặt nghiêng tai lắng nghe dưới lầu có động tĩnh gì không.
Trần tiên sinh nói với tôi: "Mọi người cũng cần đổi mới một chút, khi dạy tiết Kiến thức phổ thông, cô dạy trên lầu, tôi dạy dưới lầu thế nào?" Tôi gật đầu, trong lòng lo lắng mình căn bản không có bao nhiêu kiến thức phổ thông, lại phải bảo tôi dạy thế nào đây?
Tôi dạy kiến thức phổ thông cũng giống như cách dạy Quốc văn, tự đọc cho chúng nghe trước, rồi dạy chúng cách viết thế nào, sau đó là xong. Về thứ tự thì ưu tiên cấp thấp trước cấp cao, từ Xuân một, rồi Thu một, rồi lớp hai, rồi lớp ba, cho đến lớp bốn. Tôi thỏa thuận với chúng, khi tôi đang dạy lớp khác, các lớp chưa dạy đến phải tự đọc trước, chỗ nào không hiểu thì đợi khi dạy đến thì đặt câu hỏi; nhưng chúng không chịu làm theo lời tôi dặn, ồn ào nhốn nháo, cực kỳ hỗn loạn.
Tôi thật sự sợ nhìn thấy những khuôn mặt tròn xoe, trắng trẻo mũm mĩm này! Thỉnh thoảng bút mực khô, chúng lại ngậm vào miệng nhai, làm khóe miệng đứa nào cũng như vẽ râu, khuyên bảo không nghe, quát mắng cũng vô ích. Khi bạn giảng bài, nó không chịu nghe, cứ trân trân nhìn bạn cười ngây ngô; lát sau hỏi đến nó, thì lại ngơ ngác, hoặc trả lời khiến người ta cười đau cả bụng. Thỉnh thoảng tiếng cười đùa lớn quá, sẽ có một người đàn bà đầu tóc bù xù bế đứa con mũi dãi ròng ròng đứng ngoài cửa sổ lớp học nghe, một mặt gằn giọng kêu lên: "Tiên sinh cô nhìn Hồ Lệnh Đệ xem kìa, đang ngoáy đít đấy, lát nữa đôi tay này còn viết chữ chép sách nổi không hả?"
Kể với giáo viên, có vài chuyện thật sự khiến giáo viên cũng chẳng làm gì được. Ví dụ như Trương Cát Nhân đè Triệu Thu Anh, Lâm Quảng Sinh nói bố của Lục Vũ Toàn là thợ mộc, Tào Bảo Trân mượn đầu bút đá của em họ không trả, hay lại là Hồ Lệnh Đệ hoặc mấy đứa trẻ khác lúc rảnh rỗi lại tự ngoáy đít mình, thật sự là kể không xuể, nghe không hết. Giữa đó dĩ nhiên có nhiều chuyện cười, nhưng tôi lại chưa bao giờ thấy nó buồn cười, những phiền toái vặt vãnh vụn vặt thật sự còn không bằng đau khổ hay sầu muộn, nó đè nặng lên tấm màn tâm hồn tựa như lớp vải voan hồng phấn của con người, từng tầng từng tầng bụi bặm bay lên, phủi cũng không sạch, đào cũng không ra, dáng vẻ như đã dính chặt và khảm sâu vào trong đó vậy. Trái tim nặng nề quá! Tôi chỉ cảm thấy u uất, không thở nổi, hai mắt nhìn lên trời.
Nhìn lên trời, tôi thực ra cũng chẳng có ý nghĩ gì, muốn bay cũng không bay lên được. Sống trên trái đất, tồn tại ở cõi nhân gian, dường như tôi không có lấy một chỗ dung thân thực sự phù hợp. Có lẽ thế giới này quá chật hẹp, chen chúc đến mức muốn ép tôi ra ngoài mới cam lòng — thế giới này dường như vừa vặn thừa ra một mình tôi vậy, ví như nói nhé, Hiền và Thụy Tiên vốn đang hòa thuận, tôi đến, liền trở thành người thừa. Bố mẹ chồng cùng Hạnh Anh các thứ sống cùng một chỗ hẳn cũng rất yên tĩnh nhỉ, có tôi vào, liền có người không chịu buông tha. Súc Súc có vú em nuôi nấng, có ông bà nội chăm sóc, cũng không cần đến tôi; thậm chí cả Kỳ Dân, anh ấy thích đọc sách, anh ấy thích làm việc, nếu lại còn yêu tôi, cũng chỉ tăng thêm phiền phức.
Tôi sẽ đi đâu về đâu đây? Mỗi sáng tám giờ dậy, tự nhiên là đến trường tiểu học dạy học, nhưng người trong nhà hầu hết đều chưa ngủ dậy, tôi cũng không tiện cứ khăng khăng bắt bà Hoàng phải nấu cháo cho mình ăn, cứ như làm ra vẻ dạy học quan trọng lắm vậy, người ta lại chẳng hiếm lạ gì số lương hai mươi đồng một tháng này của bạn, nếu nói mua gì đó ăn trên đường, lại sợ đụng mặt học sinh không hay ho, chỉ đành bụng đói chịu đựng từng bước trong lớp học. Một tiết Quốc văn, một tiết tiếng Anh, một tiết Toán, một tiết Kiến thức phổ thông, làm tôi phiền lòng đến mức chỉ muốn tìm cái chết. Tan học tiểu học sinh không chịu yên lặng, thỉnh thoảng ném đồ vào bể nước nhà người ta này, đẩy ngã đứa con mũi dãi của người ta này, nói một câu không mấy hay ho này, thế là những mụ đàn bà đanh đá bị xâm phạm kia liền đứng ngoài chửi bới, tự nhiên là kêu to chói tai, không muốn nghe cũng không được, bọn họ chửi: "Loại tiên sinh này mù mắt cả rồi à? Không nhìn thấy lũ khỉ con này đang quậy phá tan tành nhà người ta hay sao! Lát nữa hiệu trưởng Tôn đến tôi nhất định sẽ mách ông ta, dù sao đàn ông vẫn còn biết lý lẽ, phi! Coi chừng đập nát bát cơm của lũ chúng bay, có bản lĩnh thì đã chẳng đến cái loại trường học này." Càng chửi càng hăng, tôi nghe đến ngẩn người. Trần tiên sinh chỉ muốn xông ra văn phòng sống mái với họ, thấy tôi không giúp, đành phải gọi vài học sinh lớn đến bảo chúng đi can thiệp, đặc biệt là hai nữ học sinh trạc tuổi tôi trong lớp học trên lầu, bọn chúng nói năng dứt khoát rành mạch, đã áp chế được tiếng chửi bới của mấy mụ đàn bà đanh đá kia.
Buổi chiều luôn là tiết thủ công âm nhạc, cao tiểu và sơ tiểu cùng học trong một lớp, tôi và Trần cũng chia nhau làm việc, tức là một người dạy, một người quản. Tôi nói với cô: "Tôi tình nguyện quản." Bởi vì tuy tôi không giỏi âm nhạc, nhưng bạn học hệ âm nhạc ở Đại học C thân thiết với tôi rất nhiều, tiếng đàn piano, violin đã nghe quen rồi, thật sự không thể ngồi ấn đàn phong cầm nhỏ rồi ép cổ họng ra mà hát "Ngư Quang Khúc", "Đại Lộ Ca", hay là "Thỏ Trắng Nhỏ" các loại được. Trần lại là một cô gái nhiệt tình vui vẻ, cô hát rất phấn khích, hết lần này đến lần khác, học sinh tiểu học hát theo; đây là khoảnh khắc trật tự nhất trong ngày, không cần tôi quản, có thể lặng lẽ đứng bên cửa sổ lớp học nhìn bầu trời u ám.
Trời thì u ám, lòng tôi còn u ám hơn. Khó khăn lắm mới ra vào ngôi trường đầy đọa này, lại phải quay về ngôi nhà không tình yêu. Bước vào cửa nhà, tôi lập tức giả vờ biểu hiện nét mặt vui vẻ mãn nguyện, bởi vì tôi muốn cho Hạnh Anh thấy: Đây là công việc cao thượng, có ý nghĩa, được người đời tôn trọng, cô ta không làm được, tôi đã làm được, và còn đạt được sự viên mãn và vui vẻ.
Khi tiền lương tháng đầu tiên của tôi được phát, tôi rất muốn mua thứ gì đó cho Súc Súc, nhưng không thể. Tổng cộng chỉ có hai mươi đồng thôi, mua cho bố chồng một tá tất lụa, mẹ chồng một bộ vải may áo, Hạnh Anh bốn chiếc khăn tay lụa, hai hộp phấn, đến cả bà Hoàng, vú em đều có phần, con gái của mình thì đành bỏ qua. Nếu tôi mua món đồ chơi nào đó cho Súc Súc, mua tốt một chút, bố mẹ chồng sẽ nói là phí phạm, Hạnh Anh có lẽ sẽ bĩu môi nói: "Phí phạm mới là người ta cam lòng làm, tặng đồ cho chúng tôi, chỉ có thể coi là lấy lệ." Thế là tôi hy sinh Súc Súc, không có phần của nó, người ta mới cảm thấy tôi biết đại nghĩa, đại nghĩa diệt thân!
Bố mẹ chồng thì vẫn còn thích tôi, Hạnh Anh trong lòng càng khó chịu hơn. Cô ta mấy lần nói với bố mẹ mình, nghe nói hiệu trưởng Tôn trường Bồi Tài đẹp trai lắm đấy; bố mẹ cô ta tuy không nói gì, nhưng trong lòng cũng có chút gợn sóng.
Kỳ nghỉ xuân qua đi, trường chúng tôi lại xảy ra một chuyện lớn nhỏ không đồng nhất. Nguyên nhân là do cô Trần có lần đánh vào lòng bàn tay một học sinh nào đó, đánh hơi mạnh một chút, mẹ của nó liền đến gào thét. Cô ta mở miệng là đòi kéo Trần tiên sinh ra đường để tố cáo với cảnh sát, Trần tiên sinh khóc như mưa, quyết định từ chức không làm nữa; hiệu trưởng Tôn nhất thời không tìm được người thích hợp, đành phải đích thân đến trường thay tiết, trong trường chỉ còn lại tôi và anh ta, thế là Hạnh Anh biết được lại có chuyện để nói.
Một hôm, mẹ chồng nói với tôi, trời nóng rồi, con hãy xin nghỉ đi, quần áo không mặc nữa cũng phải đem phơi nắng đi. Còn bao nhiêu mũ nón giày tất của Súc Súc nữa, thu dọn lại thật là phiền phức, và cuối cùng tôi đã bị cảm nắng đổ bệnh dưới ánh mặt trời.
Cuộc sống giáo viên tiểu học hơn ba tháng trời, đến đây là kết thúc.
