”Xoẹt!” – người mẹ cầm chiếc kéo lớn tự chĩa vào cổ mình. Cô con gái hốt hoảng: “Má, má làm gì vậy?”
Người mẹ nói: “Nếu như con không muốn má chết, thì ngay bây giờ con đi vô thay đồ cưới đi. Còn nếu như con hủy hôn thì con hãy đợi chôn má đi cho rồi!”
Dứt lời, bà làm động tác đâm kéo vào cổ. Cô con gái lao vào giữ tay mẹ: “Má, con xin má, con không muốn lấy chồng đâu!”
”Mày muốn má mày không dám bước chân ra đường nhìn mặt ai hay sao? Mày muốn làng trên xóm dưới cười má mày mới vừa lòng hả? Má xin con đó, hãy làm theo lời má đi, má làm tất cả cũng chỉ muốn cho con sống sung sướng thôi mà.”
Đó là cảnh cao trào trong một bộ phim truyền hình Việt Nam, khi người mẹ bắt con gái phải cưới người đàn ông nhà giàu mà cô không hề yêu. Cô gái rất phản đối quyết định này, thế nên người mẹ đã mang tính mạng mình ra đe dọa, dùng lòng hiếu thuận và tình mẫu tử để ép con nghe lời. Thực chất, đây là một chiến lược thao túng cảm xúc.
Nhà trị liệu Susan Forward đã đưa ra thuật ngữ “thao túng cảm xúc” (hay “tống tiền tình cảmtống tiền cảm xúc”) trong cuốn sách cùng tên: Emotional Blackmail: When the People in Your Life Use Fear, Obligation, and Guilt to Manipulate You (tạm dịch: Tống tiền tình cảm: Khi những người trong cuộc sống của bạn sử dụng nỗi sợ hãi, nghĩa vụ và tội lỗi để thao túng bạn). Hành vi tống tiền về tình cảm là một sự “thao túng dẫn đến hậu quả”. Kẻ thao túng khéo léo sử dụng những điểm yếu trong cảm xúc của đối phương để điều khiển và kiểm soát, ép họ phải miễn cưỡng hành động theo ý muốn của kẻ thao túng.
Trong đời sống thường nhật, chúng ta cũng dễ dàng gặp những đối thoại thế này:
“Nếu anhem không thực hiện điều này, chúng ta sẽ chia tay!”
“Nếu bạn không làm như tôi muốn, tức là bạn không coi tôi ra gì!”
“Tao có còn là mẹ mày nữa không hả? Tại sao tao nói mà mày không nghe? Từ nay mày không cần gọi tao là mẹ nữa, để tao chết đi cho mày vừa lòng.”
“Những vấn đề của tôi là do bạn gây ra, bạn phải chịu trách nhiệm với cuộc đời tôi.”
“Nếu anh thật sự yêu em thì anh sẽ không khiến em đau lòng mà làm theo lời em nói.”
“Có ba loại bất hiếu, bất hiếu lớn nhất là không sinh con nối dõi. Vì vậy, hãy sớm kết hôn và sinh con đẻ cái đi.”
“Nếu em yêu anh thì em phải nghe lời anh.”
“Nếu bạn thực sự quan tâm đến tôi thì bạn sẽ biết vì sao tôi không vui. Nếu bạn thực sự yêu tôi thì sẽ làm mọi điều khiến tôi hài lòng.”
“Tôi rất yêu quý bạn nên đừng làm tôi thất vọng, kẻo tôi sẽ không dành tình cảm cho bạn nữa.”
“Giữa tôi và điều kia, bạn coi thứ gì quan trọng hơn? Chọn một trong hai đi!”
“Nếu bạn thực sự yêu tôi thì...”
Có lẽ chúng ta không còn xa lạ với những câu khẩu hiệu khoác chiếc áo “tình yêu” như thế. Sự yêu thương lẽ ra phải mang lại cảm giác dễ chịu, quan tâm và nhẹ nhàng, nhưng trong nhiều trường hợp, nó bỗng trở thành thứ gông cùm để trói buộc và gây áp lực lên người nhận. Chúng ta dễ dàng từ chối những đòi hỏi từ người lạ, nhưng một khi chúng xuất phát từ những người mà ta yêu và tuyên bố yêu ta, thì phần lớn trường hợp chúng ta chỉ có thể bất lực, thỏa hiệp và miễn cưỡng chấp nhận.
Có những cách “yêu thương” thật mệt mỏi và nặng nề làm sao!
Để đạt được mục tiêu mình muốn, người thao túng sẽ khiến đối tượng bị thao túng cảm thấy sợ hãi, tội lỗi và tự trách bản thân. Chẳng hạn như câu nói phổ biến nhất: “Nếu bạn không làm theo ý của tôi thì bạn không tốt với tôi, nên tôi sẽ chia tay bạn.”
Sự thao túng cảm xúc thường xảy ra trong các mối quan hệ thân tình, như giữa cha mẹ và con cái, vợ chồng, người yêu, bạn bè, đồng nghiệp... Càng gần gũi và thân thiết thì tác động của thao túng cảm xúc càng mạnh mẽ. Vì họ là người thân quen, biết rằng chúng ta trân trọng mối quan hệ của mình với họ, biết tính cách và điểm yếu của chúng ta, nên họ sử dụng những đòn tâm lý để tác động nhằm thao túng ta. Kẻ thao túng lẫn người bị thao túng cùng bị cuốn sâu vào vòng xoáy hỗn độn. Tuy nhiên, cả hai có thể không nhận ra mình đang thao túng hoặc bị thao túng, bởi quá trình này có thể đến rất tự nhiên. Một số người vô thức học được các chiến thuật thao túng cảm xúc (như dằn vặt, trách móc, đổ lỗi, đe dọa...) từ cha mẹ, anh chị em hoặc kinh nghiệm xã hội rồi áp dụng lên các mối quan hệ xung quanh mình. Vì họ đã lớn lên và quen bị dẫn dắt với các chiến thuật, họ không cảm thấy chúng có vấn đề gì.
Có nhiều người lớn thích xác định hành vi của mình là “Tôi đang làm điều tốt cho bạn, bạn cần biết ơn” và coi mọi ý kiến riêng của trẻ em là “cãi lại”. Họ khiến cho trẻ em thụ động học được thủ thuật này. Khi đứa trẻ thường xuyên bị những người xung quanh tác động bằng những lời như: “Chúng tôi rất yêu thương con, nên con phải cố gắng để xứng đáng”, “Nếu con không nghe lời, mẹ sẽ không yêu con nữa”, “Tôi đã rất kỳ vọng vào em, tại sao em lại khiến tôi thất vọng”, “Mày dốt thế không phải là con tao”... Trẻ sẽ học được một thứ logic rằng: phải khiến người khác hài lòng thì mới đổi được tình yêu, tình cảm là thứ có điều kiện. Lớn lên, nếu không nhận ra vấn đề thao túng, đứa trẻ ấy có thể vô tình áp dụng thói quen tống tiền cảm xúc, thậm chí coi tình cảm của mình là một sự ban ơn cho đối phương. Họ có thể rất yêu thích một ai đó và tự đặt ra những đòi hỏi đối với người mình thích. Đến khi phát sinh vấn đề không vừa ý về đối phương, dù là nhỏ nhất, họ liền đem tình cảm ra để oán trách. Kẻ xấu số kia sẽ phải nghe những câu nói đầy văn vẻ: “Tôi đã từng rất yêu quýngưỡng mộcảm mến bạn, nhưng hóa ra bạn không như tôi tưởng, tôi thấy vô cùng thất vọng về bạn. Chào bạn, tôi sẽ không thích bạn nữa.” Với thói quen cân đo đong đếm tình cảm, thích dằn vặt, luôn ham muốn điều khiển những người xung quanh, thật khó để họ duy trì được những mối quan hệ lành mạnh và hạnh phúc.
Tống tiền cảm xúc là một công cụ thao túng mạnh mẽ. Khi kẻ thao túng sử dụng nỗi sợ hãi (Fear), nghĩa vụ (Obligation) và cảm giác tội lỗi (Guilt), chúng sẽ khiến nạn nhân rơi vào màn sương mù (FOG). Xin đừng coi thường, thao túng cảm xúc cũng như bạo hành thể xác, đều có thể gây ra những tổn thương sâu sắc về tinh thần. Kẻ thao túng không quan tâm đến cảm xúc thực, cũng như nhu cầu và suy nghĩ cá nhân của người bị thao túng; họ chỉ muốn đập nát ý kiến cá nhân, đẩy mạnh những cảm xúc sợ hãi và dằn vặt của đối phương để đạt được kết quả có lợi cho mình mà thôi. Hãy cùng phân tích lần lượt từng vấn đề nêu trên:
1. Sợ hãi (Fear)
Ai cũng có những nỗi sợ hãi và bất an của riêng mình, một trong số chúng là sợ bị mất đi những mối quan hệ – cụ thể thì đây chính là “nỗi sợ bị bỏ rơi”. Susan Forward gọi nỗi sợ bị chia cắt và bỏ rơi là “nỗi sợ căn bản nhất”, bởi nó đã ăn sâu vào tâm lý của mỗi người. Càng gần gũi và coi trọng ai đó, chúng ta càng thoải mái để lộ những điểm yếu (và có thể cả sự phụ thuộc) của mình với đối phương. Điều này giúp cho những kẻ tống tiền cảm xúc cố ý hoặc vô ý sử dụng nỗi sợ hãi ấy để đe dọa chúng ta.
Ví dụ:
“Nếu em không ngoan ngoãn nghe lời anh, thì anh nghĩ rằng em không phù hợp để làm một người vợ tốt, chúng ta không thể kết hôn và sống với nhau lâu dài được đâu.”
Lời nói này gửi tới cô gái một thông điệp: “Tôi biết là cô yêu và muốn cưới tôi, từ nay cô phải nghe lời tôi, nếu không tôi sẽ bỏ cô.”
Một khi nỗi sợ bị bỏ rơi được kích hoạt, chúng ta thường rơi vào trạng thái sợ hãi, lo lắng, tưởng tượng ra một viễn cảnh tồi tệ mà trong đó mình đau lòng và khốn khổ thế nào khi đối phương rời đi. Chúng ta trân trọng mối quan hệ này. Chúng ta yêu quý họ, muốn níu giữ họ ở bên, muốn có được tình cảm và sự tin tưởng của họ. Vì vậy chúng ta thỏa hiệp và nhún nhường, đáp ứng theo yêu cầu của họ.
2. Nghĩa vụ (Obligation)
Nghĩa vụ là việc bắt buộc phải làm đối với xã hội, đối với người khác mà pháp luật hay đạo đức quy định (Hồ Ngọc Đức, Dự án Từ điển tiếng Việt miễn phí). Nghĩa vụ xuất phát từ ý thức bẩm sinh về trách nhiệm cộng đồng. Chúng ta có bản năng về nghĩa vụ đối với những người xung quanh. Tuy nhiên, khi ý thức bản năng của chúng ta về nghĩa vụ bị ai đó lợi dụng, họ có thể dùng nó để điều khiển hành vi của chúng ta.
Những kẻ thao túng cảm xúc rất giỏi trong việc biến những yêu cầu vô lý của họ thành “nghĩa vụ” của chúng ta, bằng cách nhấn mạnh rằng họ đã hy sinh và khổ sở nhiều như thế nào để khiến chúng ta cảm thấy mắc nợ.
Chẳng hạn: “Con không được thi ngành A, phải thi ngành B theo truyền thống gia đình. Bố mẹ đã vất vả nuôi con thế nào? Con phải đền đáp công lao sinh thành, phải làm cho bố mẹ nở mày nở mặt, nếu con không nghe theo sắp đặt thì thật bất hiếu! Bố mẹ nuôi dạy con lớn để con cãi lại à?”
3. Cảm giác tội lỗi (Guilt)
Tội lỗi xuất phát từ cùng một nguồn gốc với nghĩa vụ. Hầu hết đều cảm thấy tội lỗi khi làm điều gì đó mà mình nghĩ rằng điều đó làm tổn thương người khác hoặc làm người khác thất vọng.
Cảm giác tội lỗi thường được kẻ thao túng cảm xúc sử dụng cùng với “tinh thần trách nhiệm”. Họ tác động vào đạo đức và mong muốn “trở thành người tốt” của ta, khiến ta cảm thấy tội lỗi quá mức bằng cách áp đặt lên ta những trách nhiệm không thuộc về mình. Họ có thể đào bới quá khứ, kể lại những lần mà chúng ta khiến họ thất vọng để tiếp tục dằn vặt, nhiếc móc. Ai mà trót khiến kẻ tống tiền cảm xúc thấy thất vọng thì sẽ giống như phải mang một món nợ vĩnh viễn không bao giờ được xóa bỏ.
Ví dụ như tập hợp những câu nói kinh điển dưới đây:
“Bạn phải chịu trách nhiệm cho cuộc đời tôi!”
“Nếu bạn không nghe theo yêu cầu của tôi, tôi sẽ chết cho bạn xem!”
“Tôi đã gặp phải bao nhiêu chuyện khổ sở thiệt thòi thế này, tôi còn bị bệnh nữa, vậy mà bạn vẫn quyết chia tay tôi? Bạn thật tàn nhẫn!”
“Bạn hãy chứng minh rằng bạn xứng đáng với tình cảm của tôi, nếu không tôi sẽ rất thất vọng về bạn!”
Họ thiết lập nên một thứ logic kỳ lạ: nếu bạn không đáp ứng yêu cầu của họ thì bạn sẽ trở thành kẻ xấu khiến họ bị tổn thương, mọi tổn hại của họ sau này đều do bạn gây ra.
Điều này tận dụng triệt để “cảm giác tội lỗi” của ta. Vì lương tâm và đạo đức, chúng ta không thể cho phép hành động của mình làm tổn thương người khác.
Những kẻ tống tiền cảm xúc không chỉ đi theo một chiến lược đơn thuần, họ thường sử dụng đan xen nỗi sợ hãi, nghĩa vụ và cảm giác tội lỗi để khóa chặt mục tiêu, khiến kẻ bị thao túng không thể vùng vẫy. Thao túng cảm xúc có thể tạo ra cảm giác sợ hãi và vô vọng, đồng thời khiến người bị thao túng buộc phải làm và nói những điều khiển họ thấy không thoải mái. Trên thực tế, nhiều nạn nhân đã phải sống trong những mối quan hệ mang tính ngược đãi, bóc lột, đau đớn, kiệt quệ về thể xác và tinh thần.
Tất nhiên, những yếu tố quyết định sự thành công của một vụ tống tiền cảm xúc luôn đến từ hai phía: sức mạnh của kẻ thao túng và sự yếu đuối của người bị thao túng. Những kẻ tống tiền cảm xúc thường tự cho mình là trung tâm, tự thấy bản thân đúng đắn, đòi hỏi cao, dễ kích động, thích trút giận và không thể chịu đựng được sự thất vọng. Ở chiều ngược lại, nạn nhân của tổng tiền cảm xúc thường có tâm hồn nhạy cảm và mong manh, trọng danh dự, sợ xung đột, thiếu tự tin và hay tự trách bản thân.
Tống tiền cảm xúc thường làm tổn hại lớn đến lòng tự trọng của nạn nhân, ảnh hưởng tới nhận thức và làm cho tâm lý nạn nhân dễ bị tổn thương bởi những lời công kích, lên án. Nạn nhân càng tổn thương thì càng dễ lựa chọn thỏa hiệp, càng thỏa hiệp thì càng bị phụ thuộc vào kẻ thao túng. Hơn nữa, sau nhiều lần chấp nhận thỏa hiệp, cảm giác thất bại lặp đi lặp lại có thể khiến nạn nhân bị ảnh hưởng bởi hiệu ứng bất lực tập nhiễm: Khi con người cảm thấy mình không có khả năng thay đổi những gì xảy ra, họ có xu hướng chấp nhận buông xuôi, không còn ý chí kháng cự.
Vậy làm thế nào để thoát khỏi làn sương mù của sự tổng tiền cảm xúc?
Tiến sĩ Susan Foward đưa ra lời khuyên: “Khi đã xác định rằng mình đang bị tống tiền về mặt tình cảm, bạn cần phải thực hiện mô hình SOS: Dừng lại (Stop), Quan sát (Observe) và Lập chiến lược (Strategize).”
- Dừng lại (Stop): Dừng lại và dành thời gian để suy nghĩ cách xử lý yêu cầu của đối phương. Tạm tránh xa áp lực và xung đột. Điều này giúp bạn có thể giữ bình tĩnh để xoa dịu nỗi sợ hãi của chính mình, giữ hòa khí hoặc giảm bớt cảm giác tội lỗi, từ đó kiểm soát được tình hình hơn. Khi đã bình tĩnh và thoát khỏi tâm trạng rối bời, bạn sẽ dần có cái nhìn sáng suốt.
- Quan sát (Observe): Chuyển từ phản ứng cảm xúc sang vai trò của người quan sát để phân tích vấn đề, cân nhắc một cách khách quan.
- Lập chiến lược (Strategize): Suy nghĩ rõ ràng những điều bạn muốn trong lòng rồi lên kế hoạch đàm phán với đối phương. Ngoài ra, chúng ta phải thay đổi chế độ phản ứng cảm xúc, tìm ra những điểm mấu chốt có thể khơi gợi các phản ứng cảm xúc bất lợi như sợ hãi, trách nhiệm, cảm giác tội lỗi, rồi giải quyết nó. Đừng ngại tìm đến các chuyên gia tham vấn để được hỗ trợ trong quá trình tự cởi trói và chữa lành cho bản thân.
Tiến sĩ Jaine Carter, một chuyên gia về các mối quan hệ, tác giả của cuốn sách He Works She Works (tạm dịch: Điều anh ấy làm, điều cô ấy làm) chia sẻ: “Những kẻ tống tiền tình cảm thực hiện thao túng vì nó có tác dụng và đem lại lợi ích cho họ. Bạn cần tỉnh táo xác định những gì đang xảy ra trong mối quan hệ, sau đó thực hiện các bước để hành động thao túng của họ không hiệu quả.”
Trên thực tế, nếu bình tĩnh và thoát khỏi những cảm xúc hỗn loạn, chúng ta có thể thấy rằng đối phương chỉ đang đe dọa và cố gắng điều khiển ta. Chúng ta nên có những cuộc nói chuyện nghiêm túc rằng những lời đe dọa, đổ lỗi và trách móc từ phía họ khiến ta cảm thấy mệt mỏi thế nào, rồi thỏa thuận về cách ứng xử sao cho công bằng và hòa hợp giữa đôi bên.
Đối với người lớn tuổi trong gia đình, tư duy của họ thuộc thế hệ cũ nên có thể rất bảo thủ. Bạn cần “mưa dầm thấm lâu”, thuyết phục họ từng chút một đi kèm với những nỗ lực tự khẳng định bản thân, chứng minh cho họ thấy thực lực của bạn.
Nếu như người yêu hoặc bạn bè có thói quen liên tục đổ lỗi, đe dọa bỏ rơi, dọa chia tay và không hề thay đổi cách giao tiếp sau khi bạn đã góp ý, thì có vẻ như họ đang coi trọng lợi ích và cảm xúc riêng của họ hơn mối quan hệ này.
Đừng sợ, ngay cả khi họ thực sự rời đi, bạn vẫn sẽ nhận được sự yêu thương từ người khác. Không có thứ tình yêu lành mạnh nào lại khiến người nhận cảm thấy nặng nề, tuyệt vọng, khổ sở. Càng không có thứ tình cảm tự nhiên và chân thành nào được thiết lập dựa trên việc bắt đối phương phải chứng minh mình xứng đáng được nhận nó, bởi tình cảm đâu phải một thứ giải thưởng? Những người thực sự yêu bạn sẽ không “tống tiền” bạn.
Đôi khi, ta quên mất một thực tế quan trọng: Mối quan hệ lành mạnh giữa các cá nhân không khiến ta mệt mỏi, khổ sở. Những mối quan hệ tốt sẽ tăng cường năng lượng tích cực của chúng ta, khiến ta luôn cảm thấy tin tưởng và hạnh phúc.