Không Phải Sói Nhưng Cũng Đừng Là Cừu

Định dạng khác: 📖 Chữ 🎧 Audio
Lượt đọc: 402 | 0 Đánh giá: 0/10 Sao
★★★★★★★★★★
★★★★★★★★★★
« Lùi Tiến »
Hoa Ngọc Và Rắn Rết
1. Những Kẻ Thích Nói Xấu

❊ ❊ ❊

Ngày xưa, có một cô gái hiền lành, tốt bụng. Cha mẹ đều mất sớm nên cô phải đi ở cho hai mẹ con nhà nọ. Mẹ con chủ nhà rất độc ác, chua ngoa. Họ chửi mắng cô gái đi ở tồi tệ, mặc dù cô chăm chỉ làm việc, thật thà, chất phác.

Một hôm, ra bờ suối để múc nước gánh về, cô gái gặp một cụ già rách rưới xin ngụm nước. Cô thấy thương cụ quá nên vội rửa sạch thùng rồi chạy ra ngoài xa múc nước trong, hai tay dâng thùng nước cho bà cụ uống.

Uống xong, cụ già bảo:

”Con tốt bụng lắm. Con thật đáng khen. Ta sẽ ban phép lành cho con. Từ nay con mở miệng nói thì ra hoa, ra ngọc.”

Cô gái cúi đầu cảm ơn bà cụ, lúc nhìn lên thì bà cụ đã biến mất. Cô gái vội gánh nước trở về. Đến nhà, mẹ con chủ nhà quát mắng. Cô gái chắp tay van xin:

”Con xin bà tha lỗi cho con!”

Vừa nói dứt lời thì hai đóa hoa thơm ngát và hai viên ngọc lấp lánh từ trong miệng cô bay ra.

Mẹ con chủ nhà vô cùng kinh ngạc. Khi nghe cô kể lại sự việc, mụ chủ vội giục con gái ra suối lấy nước. Cô ta mang bình đi. Đến nơi, bỗng một em bé rách rưới, bẩn thỉu đến xin nước uống. Cô ta bĩu môi nói rằng:

”Cái con bé dơ bẩn này! Dễ tao đến đây múc nước cho mày uống à? Muốn uống thì tự xuống suối mà uống!”

Em bé lúc đó bỗng biến thành một bà tiên. Người bà tỏa ánh sáng lấp lánh. Bà tiên bảo rằng:

”Ngươi xấu bụng, đáng bị trừng phạt. Từ nay, hễ ngươi mở miệng nói thì sẽ nhả ra rắn, ra cóc.”

Nói rồi bà tiên biến mất, cô ả quay về nhà. Thấy con gái về, mụ mẹ săn đón hỏi han từ cổng vào:

”Thế nào hả con? Có gặp bà tiên không”

Cô ta đáp:

”Mẹ ạ!”

Vừa mở miệng thì rắn rết từ trong miệng cô ta bò ra đầy nhà, làm mọi người sợ hết hồn. Về sau hai mẹ con xấu hổ quá, phải đưa nhau vào sống ở trong rừng.

Đây là câu chuyện cổ dân gian châu Âu có tên Miệng nói ra hoa ra ngọc mà trẻ em thường được nghe trong chương trình tiểu học. Không chỉ mang hàm ý giáo dục lòng nhân hậu, câu chuyện còn hàm chứa một thông điệp so sánh đầy ẩn ý: “Miệng nói ra hoa ra ngọc” chỉ những người nói lời hay ý đẹp, còn “miệng nói ra rắn rết” để chỉ những người nói năng cay độc, tàn ác. Lời nói của kẻ ác cũng giống như nọc độc gây tổn thương, đau đớn và có thể hại cả mạng người. Không chỉ truyện cổ châu Âu, cũng có rất nhiều các điển tích châu Á nói về những lời lẽ gièm pha, chẳng hạn như:

Tích xưa kể lại, trong một buổi nhàn hạ, Vua Đường Thái Tông[1] hỏi chuyện vị quan cận thần là Hứa Kính Tôn rằng:

”Trẫm thấy khanh phẩm cách cũng không phải là phường sơ bạc. Sao lại có nhiều tiếng thị phi chê ghét như thế?”

Hứa Kính Tôn trả lời:

”Tâu Bệ hạ. Mưa mùa xuân tầm tã như dầu, người nông phu mừng cho ruộng đất được thấm nhuần, kẻ bộ hành lại ghét vì đường đi trơn trượt. Trăng mùa thu sáng vằng vặc như gương trên bầu trời đêm, hàng thi nhân vui mừng gặp dịp thưởng du ngâm vịnh, nhưng có những kẻ trộm cắp lại ghét vì ánh trăng quá sáng tỏ!

Trời đất kia vốn vô tư không thiên vị, mà cơn nắng mưa, sáng tối vẫn bị thế nhân trách hận ghét thương.

Còn như hạ thần đây, ‘Nhân bất thập toàn’ thì làm sao tránh khỏi tiếng chê bai chỉ trích?

Cho nên ngu thần trộm nghĩ, đối diện với tiếng thị phi trong thế gian thì cần bình tâm suy xét, đừng nên vội tin, nghe. Vua tin nghe lời thị phi thì quan thần bị hại. Cha mẹ tin nghe lời thị phi thì con cái bị ruồng bỏ. Vợ chồng tin nghe lời thị phi thì gia đình ly tán. Tiếng thị phi của thế gian có nọc độc còn hơn rắn rết, bén hơn gươm đao, giết người không thấy máu, quả là đáng sợ lắm thay!”

Vậy đấy, lời lẽ thị phi của thế gian là điều đã xuất hiện từ thời xa xưa, tồn tại trong mọi nền văn hóa của các quốc gia. Hầu như ai cũng đã từng bị nói xấu, và đương nhiên chúng ta chẳng hề thích những kẻ hay đàm tiếu chút nào. Thế nhưng, chính chúng ta cũng ít nhiều có thói buôn chuyện về người khác. Bạn có bao giờ tự hỏi tại sao có những người tìm thấy niềm vui trong việc buôn chuyện, nói xấu người khác không ngừng nghỉ?

Có câu nói “Khi hai người ở cùng nhau, sẽ có người buôn chuyện, chỉ cần hai nhánh cây gần nhau, con nhện sẽ chăng tơ”. Theo Tâm lý học Tiến hóa, buôn chuyện là một phần không thể thiếu trong cuộc sống của con người.

Robin Ian MacDonald Dunbar, nhà nghiên cứu Nhân chủng học và Tâm lý học Tiến hóa tại Đại học Liverpool, cho rằng những lời đồn đại của con người tương đương với sự chải chuốt trong giao tiếp xã hội của các loài linh trưởng khác. Các loài linh trưởng dành nhiều thời gian để chải chuốt cơ thể. Động vật linh trưởng chải chuốt lâu nhất là tinh tinh: chúng dành 20% thời gian cho việc này.

Ở một giai đoạn nhất định trong quá trình tiến hóa nguyên thủy của loài người, khi tập thể ngày càng mở rộng, các cá nhân cũng ngày càng cần chải chuốt cho nhiều người khác để duy trì mối quan hệ của họ trong nhóm xã hội. Thế nhưng, thời gian chải chuốt lẫn nhau càng nhiều, thời gian dành cho việc kiếm ăn càng ít. Ngôn ngữ của con người bắt đầu hình thành vào thời điểm này, dần thay thế cho việc chải chuốt đơn thuần. Mọi người có thể “chải chuốt lẫn nhau” bằng ngôn ngữ trong khi làm những việc khác.

Nicholas Emler, một nhà tâm lý học xã hội tại Trường Kinh tế và Khoa học Chính trị London, đã nghiên cứu về nội dung trong các cuộc trò chuyện của con người và đưa ra nhận xét: “80% đến 90% cuộc trò chuyện của chúng ta là về những người cụ thể và quen biết, hay nói cách khác, đó là những câu chuyện phiếm.” Các chủ đề phi cá nhân chỉ chiếm một phần nhỏ trong tổng số. Điều này không chỉ đúng với các cuộc trò chuyện thông thường, mà còn đúng với các bữa ăn trưa ở trường đại học và công ty. Bạn có thể nghĩ rằng các chính trị gia trên toàn cầu sẽ thảo luận và giải quyết các vấn đề thế giới trong bữa trưa, nhưng thực tế, 90% thời gian họ nói về những trận đấu golf của Bob[2], chiếc xe Porsche của Bill[3] và thư ký mới. Nếu cho rằng số liệu thống kê này quá phóng đại, hãy nghĩ đến những cuộc hội thoại mà bạn tình cờ nghe lỏm được. Bạn đã bao giờ nghe ai đó ở hàng ghế bên cạnh nói về Aristotle[4], thuyết Lượng tử hay Balzac[5] chưa?”

Theo Michael S. Gazzaniga, Giáo sư Tâm lý học tại Đại học California, chúng ta thường nghĩ chỉ có phụ nữ mới nói nhiều, nhưng trên thực tế, cả phụ nữ lẫn đàn ông đều thích nói chuyện phiếm. Tuy nhiên, khi có mặt phụ nữ, đàn ông dành ít thời gian để buôn chuyện hơn. Sự khác biệt lớn nhất giữa nam và nữ là chủ đề ưa thích của họ: Nam giới dành hai phần ba thời gian để nói về bản thân (như: “Con cá tôi câu được nặng tới 20kg”), trong khi phụ nữ lại thích nói về người khác hơn (như: “Lần cuối cùng gặp cô ấy, tôi thấy cô ấy đã tăng thêm 20kg”).

Các nhà khoa học nghiên cứu về giao tiếp cho rằng nói chuyện phiếm không chỉ là một hiện tượng giao tiếp thông thường, mà còn đem lại nhiều ích lợi: Nó là một phương pháp để chúng ta học cách sống trong xã hội. Nó thúc đẩy mối quan hệ giữa con người với nhau, thỏa mãn nhu cầu hòa nhập trong các nhóm, sàng lọc thông tin, xây dựng danh tiếng (cả tốt và xấu), duy trì và củng cố địa vị xã hội... Nói chuyện phiếm cũng cho phép mọi người bày tỏ ý kiến của họ, tìm kiếm lời khuyên, thể hiện sự tán thành hoặc không tán thành.

Tuy nhiên, ngôn ngữ cũng là một con dao hai lưỡi. Ưu điểm của ngôn ngữ trong xã hội nguyên thủy là con người có thể xây dựng mối quan hệ với nhiều người cùng một lúc, cũng có thể tiếp nhận và cung cấp thông tin trên một mạng lưới rộng lớn hơn. Nhược điểm của nó là con người dễ bị lừa gạt và sai lầm, vì theo sự tiến hóa, ngôn ngữ phát triển thêm một chiều hướng mới: tin đồn, những lời nói dối, nói xấu, những điều tiếng thị phi.

Với đặc thù công việc của mình, tôi có thời gian tiếp xúc khá nhiều vụ bôi nhọ, vu khống, bịa chuyện nhằm xúc phạm nhân phẩm của người khác. Có trường hợp người nọ bị đồng nghiệp bịa chuyện là “cặp với sếp để lên chức”, trường hợp khác thì cô gái bị người yêu cũ của bạn trai bịa chuyện “làm gái gọi, cặp kè tứ tung”, vụ khác nữa thì một cậu nhóc bị ai đó đồn là “nói xấu giáo viên” nên bị thầy cô ghét... Điểm chung của những vụ này là đều xuất phát từ những lời đồn thổi suy diễn ác ý, không rõ thực hư, nhưng tin đồn cứ thế lan truyền mà chẳng ai quan tâm đến nguồn gốc, ai cũng vui vẻ đưa chuyện, bàn tán và ngày càng tin vào nó.

Chỉ có những người bị đồn thổi là ngơ ngác, nghe chuyện xong cứ nghĩ đấy là nói về ai đó khác, vì toàn những điều xa lạ họ chưa từng làm bao giờ.

Thạc sĩ Tâm lý người Trung Quốc có biệt hiệu “Master Sword Saint Meow”, giảng viên môn Tâm lý học Ứng dụng, Giám đốc điều hành của Hiệp hội Tâm lý học Đại học Trung Quốc, đã đưa ra nhận định của mình về hiện tượng nói xấu trong xã hội:

”Nguyên nhân khiến nhiều người trở thành kẻ nói xấu là vì đôi mắt họ không thể nhìn thấy mọi thứ một cách công tâm, họ mang rất nhiều năng lượng tiêu cực để trút giận, có rất nhiều thuyết âm mưu để gán lên người khác. Khi không biết nói gì, họ thích thu thập thông tin dưới danh nghĩa ‘đánh giá’, sau đó lấy nó ra để xử lý thêm mắm thêm muối, lan truyền để lăng mạ và phỉ báng người khác.

Có một thuật ngữ trong Tâm lý học gọi là ‘thiên kiến xác nhận’ – con người có xu hướng thiên vị những gì xác nhận niềm tin hiện có của họ, ưa chuộng những thông tin xác nhận các niềm tin hoặc giả thuyết của chính họ. Khi túm tụm bàn tán, diễn giải cùng một mục tiêu, tất cả đều dựa trên sở thích và suy đoán ban đầu của họ. Con người biểu hiện thiên kiến hoặc định kiến khi họ thu thập hoặc ghi nhớ thông tin một cách có chọn lọc theo ý riêng của mình, hay khi họ diễn giải nó một cách thiên vị, thường đi kèm với sự từ chối xem xét các góc nhìn khác.

Những người như vậy không thể lắng nghe những ý kiến khác nhau, thậm chí có thể bóp méo sự thật thành những lý lẽ tiêu cực ủng hộ mình rồi lan truyền khắp nơi, tận hưởng niềm vui mà chẳng cần biết đúng sai hay có gây tổn thương, xúc phạm tới ai không.

Phải nói rằng việc đánh giá tiêu cực về người khác mang lại cảm giác vui vẻ, hả hê. Bởi vì những gì người khác làm tốt là một mối đe dọa cho giá trị của bản thân, khiến mình cảm thấy thua kém. Việc hạ thấp và bôi nhọ người khác sẽ giúp người đưa ra đánh giá cảm thấy mình cao quý hơn, lại còn thu hút sự chú ý của người nghe.

Ngay cả trên mạng, ta cũng thường xuyên bắt gặp những bài đăng bôi nhọ ai đó. Loại người này không dám chịu hậu quả, không thể đưa ra nhận xét công bằng, họ chỉ biết lên mạng để đưa tin cho một nhóm người có bản chất giống họ - những người tìm niềm vui bằng cách thực hiện các cuộc tấn công bằng ngôn ngữ vào người khác để đáp ứng tâm lý méo mó của mình.

Họ củng cố quan điểm và niềm tin của mình từ mọi nhận xét của người khác, sau đó hài lòng lan truyền tiếp. Thường thì họ không cảm thấy tội lỗi hoặc sai trái, bởi vì bản thân họ tin vào những suy đoán của mình, coi đó là điều đúng đắn, tin rằng những tin đồn mình đang tạo ra là sự thật.

Điều khó phá bỏ hơn cả kiên cố hóa giai cấp là ‘kiên cố hóa tư duy’, điều này sẽ khiến người ta mù quáng trước vấn đề, bất kể tin đồn vô lý đến mức nào cũng dẫn đến kết quả là gây hại cho người khác.

Các nhà tâm lý học của Đại học Stanford (Charles và Lee Rose) đã đánh giá qua các thí nghiệm rằng phần lớn mọi người bị hạn chế bởi lối suy nghĩ vốn có của mình và không thể chấp nhận những ý tưởng mới. Có rất ít người suy nghĩ hợp lý giữa những luồng quan điểm, hầu hết cố tình lờ những bài viết trái ngược với quan điểm của họ. Thay vào đó, họ tăng cường các luận điểm ủng hộ cho quan điểm ban đầu của mình.

Nhà tâm lý học người Ý Sebastian Banyara cho rằng: Để tiết kiệm năng lượng não bộ, trong quá trình suy nghĩ, nhiều người bỏ qua các thông tin không phù hợp với quan điểm của mình.

Do đó, có câu ‘Tin đồn dừng lại ở người thông thái’, bởi vì những người khôn ngoan sẽ sẵn sàng dành nhiều thời gian và trí tuệ hơn để suy nghĩ về vấn đề một cách công tâm, cân nhắc và xác minh rõ đúng sai, duy trì con mắt phê phán đối với nhận thức bản thân.

Nhưng cho dù thông minh đến đâu, bạn cũng không thể ngăn bản thân và những người xung quanh rơi vào tin đồn, cũng như khó tránh những lần tin tưởng sai lầm vào những điều vô căn cứ. Bởi vì ‘kiên cố hóa tư du’ là một vấn đề chung của tất cả chúng ta. Mỗi ngày, có rất nhiều thông tin nhập vào não bộ của ta và ta khó có thể suy nghĩ biện chứng với tất cả các thông tin ấy.

Trong thời đại này, bạn chỉ cần một phần bảy giây để truyền thông tin ra thế giới. Nhưng nếu muốn thay đổi suy nghĩ của một người, có thể mất cả đời, chứ đừng nói đến thay đổi suy nghĩ của một nhóm người.

Do đó, tôi thực sự ghét kiểu người đưa chuyện với ngôn ngữ độc ác được xây dựng trên sự đau khổ của người khác. Họ sẽ chẳng mảy may quan tâm điều mình lan truyền là đúng hay sai, đánh giá của mình là thật hay giả, người bị bàn tán có oan hay không. Họ sẽ không bao giờ hối hận cho đến khi hậu quả xảy ra, bị ‘sờ gáy’, khi ấy họ mới buộc phải nói câu ‘Tôi xin lỗi, tha thứ cho tôi nhé’.”

Bạn thấy đấy, thích nói xấu và mỉa mai sau lưng người khác là một hành vi rất phổ biến. Dù ở bất kỳ đâu, bất kỳ hoàn cảnh nào, con người thường không thể cưỡng lại được niềm vui khi bàn tán và đánh giá tiêu cực về người khác.

Thích nói xấu, dựng chuyện đặt điều sau lưng người khác phản ánh sự thấp kém, tính ghen tị, bầy đàn... Có thể thấy rõ rằng cuộc sống của những kẻ thích nói xấu vốn không đủ thú vị, không nhiều thành tích, nhàm chán và nhàn rỗi, do đó họ tìm kiếm niềm vui bằng cách soi mói, hạ thấp cuộc đời người khác để thỏa mãn sự phù phiếm của bản thân. Việc mỉa mai, hạ thấp ai đó khiến họ có cảm giác bản thân mình cao quý hơn, tốt đẹp hơn, đúng đắn hơn. Chúng ta thường cảm thấy tức giận hoặc tủi thân khi bị nói xấu, nhưng thật ra, theo đánh giá của các nhà tâm lý học, chính những kẻ nói xấu người khác mới thật đáng thương và tội nghiệp.

Qua nghiên cứu, nhà tâm lý học Paul Graham đã chỉ ra rằng những người có địa vị xã hội và phẩm chất thấp thường có xu hướng suy đoán lời nói và hành động của người khác theo cách tệ hại nhất: Họ thường xuyên suy diễn đối phương theo những ý xấu và thích bôi nhọ người khác. Tinh thần cạnh tranh quá mức của họ được hình thành bởi lòng tự trọng thấp, họ mang thói quen bất chấp sự thật để coi thường, hạ thấp người khác và đề cao bản thân.

Những người có phẩm chất càng cao, càng thành đạt hoặc thực sự giỏi giang, sẽ càng ít nói về người khác. Vì họ còn bận rộn cho những kế hoạch vun đắp bản thân ngày càng hoàn thiện hơn, cải thiện khả năng và mức sống, phấn đấu trong sự nghiệp... Càng hiểu biết và thành đạt, từng trải, họ càng bao dung, càng ít quan tâm đến cuộc sống và đời tư của người khác.

Vậy loại người thích dành thật nhiều thời gian để đàm tiếu, mỉa mai, bịa đặt, soi mói, bới móc người khác mang bản chất thế nào, bạn đoán ra chứ?

Theo các nghiên cứu về tâm lý giao tiếp, có một số lý do chính dẫn đến việc người ta thích nói xấu sau lưng:

Đầu tiên là ham muốn lật đổ đối phương. Đây là trường hợp một bên nổi bật, có được sự công nhận, bên còn lại muốn phủ nhận vị trí vượt trội của bên kia, muốn hạ thấp hoặc vượt qua đối phương. Trong hoàn cảnh như vậy, những người nói xấu sẵn sàng sử dụng bất kỳ lý do và thủ đoạn nào để tấn công đối phương. Những kẻ nói xấu không ngần ngại tìm mọi cách làm mất uy tín của bên kia, trong đó những từ ngữ xúc phạm và tin đồn độc hại được sử dụng như một phương tiện cạnh tranh.

Tiếp theo, người ta muốn trút sự không hài lòng qua lời nói. Khi một bên cảm thấy mình phải chịu đựng sự khó chịu do ai đó trực tiếp gây ra (đồng nghiệp, bạn bè, người thân...), họ trút sự bất mãn của mình cho bên thứ ba, kể lể để có người đồng cảm, ủng hộ và về phe họ.

Nói xấu có thể trở thành công cụ để tìm kiếm sự cân bằng tâm lý. Nhiều người có thói quen xác nhận giá trị của mình bằng cách so sánh bản thân với những người khác. Khi một người vượt lên trên, sẽ có người chọn cách nói xấu nhằm khiến người này mất đi sự tôn trọng của công chúng, để họ có được sự cân bằng tâm lý của chính mình. Khi một ai đó được khen, được chú ý, sẽ có người xuất hiện để vạch lá tìm sâu, bắt bẻ từng tí, lôi đủ thứ kiến thức ra để hạ thấp và phủ nhận người kia – đó là do họ đã tự so sánh, cảm thấy bản thân còn giỏi hơn bên kia mà không được chú ý, nên họ làm vậy để tự thỏa mãn cái tôi cá nhân; hoặc họ cảm thấy ghen tị do thiếu tự tin.

Ngoài ra, những kẻ nói xấu còn muốn chia sẻ tin tức và tìm kiếm niềm vui thông qua hành vi buôn chuyện, thêu dệt về người khác. Khi nói ra những thông tin về người khác mà không ai có, điều đó cho kẻ buôn chuyện cảm giác mình quan trọng, vượt trội. Nói xấu và lan truyền tin đồn cũng là một loại hình chia sẻ tin tức, giúp mọi người dễ gắn kết nhau hơn, cùng tìm đến trạng thái vui vẻ khi đàm tiếu, càng vui hơn khi ai đó họ ghét trở thành mục tiêu bị bôi nhọ, thất bại... Tập hợp thành đám đông để cùng nói xấu ai đó giúp người ta không thấy mình đang làm việc hèn hạ, không có cảm giác tội lỗi mà còn cảm thấy hào hứng và hả hê, bởi vì xung quanh ai cũng như vậy.

Cuối cùng là ham muốn hòa nhập, muốn thành lập liên minh với người nghe. Ham muốn này tạo ra những nhóm chuyên nói xấu, gồm những thành viên thích thị phi, mối quan hệ của họ trở nên khăng khít khi cùng nhau tấn công người khác. Nói xấu về một đối tượng, xét theo khía cạnh nào đó, là bộc lộ sự chân thành và tin tưởng đối với người nghe, và khi hai (hoặc vài) người cùng nói xấu ai đó, họ đang trong trạng thái cùng hội cùng thuyền. Thậm chí, cùng nhau ghét ai đó có thể làm mối quan hệ trở nên khăng khít hơn là chia sẻ thông tin tích cực. Khi hai người không quen biết nhau nói những điều không hay về cùng một người, họ sẽ cảm thấy gần gũi với nhau hơn vì tin rằng họ có cùng giá trị và phán đoán.

2. Những người thích hóng chuyện

“Lời đồn xuất phát từ những kẻ hay ghét người khác, lan truyền bởi những kẻ khờ dại và được chấp nhận bởi những kẻ ngu ngốc.”

Song hành với những cá nhân thích nói xấu là những người thích nghe và lan truyền tin đồn thị phi. Đây là những người rảnh rỗi và trống rỗng, cuộc sống của họ nhạt nhẽo nên cần nêm gia vị bằng những kích thích hấp dẫn từ tin tức có vẻ giật gân. Họ coi việc “hóng drama”, nghe tin tức giật gân như một đam mê, say sưa mổ xẻ những “bí mật động trời” của ai đó, hăm hở bàn tán về những chuyện “thâm cung bí sử” trong chính trị, xã hội... dù tất cả những gì họ biết chỉ là những lời đồn đoán không thể kiểm chứng.

Họ vừa nghe tin đồn vừa phấn khích thổi bùng lên ngọn lửa vì muốn làm mọi chuyện lớn hơn, càng loạn thì càng vui, càng ồn ào thì càng thỏa mãn. Suy cho cùng, những chuyện thị phi đối với người nghe chỉ như một bộ phim, với vai trò là khán giả thì công chúng luôn muốn phim thật nhiều tình tiết gay cấn, bất ngờ. Đời thực không thể như phim ảnh, nên những kẻ thích thị phi phải nêm mắm dặm muối để tô vẽ nên những tình tiết trong câu chuyện, khiến những câu chuyện ấy trở nên giống phim hoặc tiểu thuyết nhằm thỏa mãn nhu cầu giải trí của mình.

Trên thực tế, hầu hết những người thích hóng chuyện thị phi đều không biết thực hư về tin đồn và thiếu khả năng tư duy sâu sắc. Họ chỉ dựa vào kiến thức của bản thân để đánh giá đúng sai, chỉ xem xét các sự kiện trên bề mặt của tảng băng chìm và tin vào thông tin mà họ được nhận, hầu như không ai muốn tìm hiểu sự thật.

Ẩn sau hành vi của những người thích nghe và lan truyền tin đồn thị phi là rất nhiều vấn đề tâm lý phổ biến trong đời sống của con người:

Có những kẻ cảm thấy thỏa mãn khi bới móc đời sống riêng tư của người khác, thích lấy nỗi buồn của người khác làm hạnh phúc của chính mình, bởi vì đời sống tinh thần của họ trống rỗng. Hiện tượng này ngày càng trở nên phổ biến, những nhóm người “hóng biến”, “buôn dưa”, “khẩu nghiệp” nở rộ khắp nơi. Theo nhu cầu của khán giả, các phương tiện truyền thông cũng phát triển theo xu hướng này, mọi người trong xã hội dần quen với các thông tin kém chất lượng mà họ được tiếp xúc hằng ngày. Khi rảnh rỗi không có gì để làm, các loại tin tức thị phi đã trở thành món ăn tinh thần của mọi người. Càng giải trí nhiều bằng việc “buôn dưa” và đưa chuyện, tâm hồn của con người càng trở nên trống rỗng, họ liên tục cần thêm những thứ kích thích trong các câu chuyện bên ngoài để lấp đầy khoảng trống này. Trống trải, chán nản, sa sút, thiếu niềm tin, không có định hướng, không có chỗ dựa tinh thần, giá trị cá nhân bị lu mờ. Sự trống rỗng về tinh thần giống như một “căn bệnh” xã hội và ngày càng phổ biến.

– Chủ đề đàm tiếu thông dụng, hấp dẫn và được hưởng ứng nhiều nhất là nói xấu về cuộc đời của ai đó, đặc biệt là người nổi tiếng và thành công. Khi cuộc sống của chúng ta không tốt bằng người khác, chúng ta sẽ giải phóng sự không hài lòng theo cách này. Đây là một cơ chế phòng vệ tâm lý điển hình, được gọi là “tâm lý nho xanh”, bắt nguồn từ truyện ngụ ngôn Con cáo và chùm nho của Aesop[6]:

Một con cáo đói bụng đi lang thang, bỗng thấy một chùm nho trĩu quả trên giàn. Cáo ta làm mọi cách vươn mình, kiễng chân, nhảy lên thật cao, nhưng cố gắng cách nào cũng không thể chạm được tới chùm nho. Loay hoay mãi mà không thể thành công, Cáo chép miệng: “Hừ, nho còn xanh lắm!”, rồi vênh mặt bỏ đi.

Từ câu chuyện này, thành ngữ “nho xanh” hay “nho còn xanh lắm” được sử dụng để nói đến việc cố phủ nhận, hạ thấp, chê bai và coi thường một điều gì đó vì bản thân không đạt được. Tâm lý “nho xanh” đề cập đến việc khi cảm thấy thất vọng vì nhu cầu thực sự của mình không được đáp ứng người ta bịa ra một số lý do để tự an ủi bản thân và giải tỏa cảm xúc tiêu cực trong lòng.

Do đó, càng kém cỏi trong cuộc sống thì con người càng thích túm tụm thành một đám đông buôn chuyện để tìm kiếm niềm vui, sự sảng khoái và giảm căng thẳng tâm lý.

– Khi một cá nhân cảm thấy mình là người tốt, họ sẽ có cảm giác vượt trội và tự tin trong việc đánh giá cũng như phán xét mọi người xung quanh. Khi quá tin rằng mình cao quý hơn người khác, họ có thể làm những điều trái đạo đức trong khi tin rằng điều họ làm là hợp lý và chính đáng. Sự phán xét của một người nhắm tới cá nhân nào đó là vì họ cảm thấy mình tốt đẹp hơn người mà mình nói tới. Có nhiều người chỉ muốn đứng trên điểm cao của đạo đức và chỉ trích vấn đề của người khác, trong khi quên mất đống rác trên đầu mình.

– Ngoài ra, cuộc sống của mỗi người đều có những áp lực nhất định, ai cũng coi vấn đề của mình là lớn nhất, những cố gắng của mình là đáng trân trọng nhất. Vì vậy, hầu như chúng ta không nhận ra giá trị và sự nỗ lực của người khác. Dưới nhu cầu giải tỏa áp lực cuộc sống, dư luận cần tìm kiếm một mục tiêu để tấn công và phán xét, đổ lỗi và trút giận. Đây là một dạng bắt nạt tập thể, một khi đối tượng đã bị lựa chọn, mọi lời nói và hành vi của họ đều có thể bị suy diễn theo hướng xấu để tấn công, bôi nhọ.

Muốn giảm thiểu tác hại của tin đồn, Bianca Dahl, một nhà nhân chủng học tại Đại học Toronto, gợi ý mọi người nên cố gắng hiểu cơ sở cảm xúc đằng sau những tin đồn và thông tin sai lệch. Dahl nói: “Vấn đề quan trọng là chúng ta tuân theo niềm tin riêng của mình, bởi vì ở một mức độ nào đó, chúng mang lại cho chúng ta sự chân thực về cảm xúc.”

Nhìn chung, những nhóm người thích thị phi, bao gồm cả những kẻ buôn chuyện và kẻ thích nghe đàm tiếu, đã tạo nên một “hệ sinh thái” lý tưởng, nơi những tin đồn tiêu cực được tạo điều kiện để phát triển mạnh mẽ nhất. Những người sống trong hệ sinh thái này không hề nhận ra sự lắm điều của mình, do đó, những người khác buộc phải trở thành nạn nhân bất đắc dĩ của cái miệng “nói ra rắn rết” của họ.

Bạn thân mến, khi đã hiểu những tâm lý xoay quanh thói quen buôn chuyện, bạn có còn quan tâm đến những lời nói xấu mà thiên hạ dành cho bạn nữa không? Và bạn có tiếp tục cảm thấy vui khi đàm tiếu về ai đó?

❀ ❀ ❀

[1] Đường Thái Tông, tên thật Lý Thế Dân, là vị Hoàng đế thứ hai của triều đại nhà Đường trong lịch sử Trung Quốc, trị vì từ năm 626 đến năm 649 với niên hiệu duy nhất là Trinh Quán.

[2] Sir Bob Charles, tên đầy đủ là Robert James Charles, sinh năm 1936, là một golf thủ chuyên nghiệp người New Zealand.

[3] William Henry “Bill” Gates III là một doanh nhân người Mỹ, nhà từ thiện, tác giả và Chủ tịch Tập đoàn Microsoft, hãng phần mềm mà ông cùng Paul Allen đã sáng lập ra. Ông vô cùng yêu thích xe của hãng Porsche và có cả một bộ sưu tập xe với phần lớn là xe của hãng này.

[4] Aristoteles là một nhà triết học và bác học thời Hy Lạp cổ đại, học trò của Platon và thầy dạy của Alexandros Đại đế.

[5] Balzac là nhà văn hiện thực Pháp lớn nhất nửa đầu thế kỷ XIX, bậc thầy của tiểu thuyết văn học hiện thực.

[6] Aesop là nhà văn Hy Lạp. Ông sinh ra là một người nô lệ, cùng thời với Croesus và Solon, vào giữa thế kỷ VI trước Công nguyên thuộc giai đoạn Hy Lạp cổ đại.

Nguồn: TVE-4U
Được bạn: Mọt Sách đưa lên
vào ngày: 18 tháng 11 năm 2026

« Lùi Tiến »

💬 Thảo luận

Chưa có bình luận nào — hãy là người đầu tiên chia sẻ cảm nhận của bạn!

Đăng nhập để tham gia bình luận.