Lòng đố kị của con người vô cùng đáng sợ, còn sâu thẳm hơn cả bóng tối. Từ lòng đố kị có thể sinh ra những tội ác, cuối cùng tất cả chìm trong thảm kịch.
Bạn không cần phải làm gì thì người khác mới ghét. “Không có lửa làm sao có khói” không phải là câu phù hợp để giải thích cho mọi hành vi của con người, bởi có những người sẵn sàng nuôi thù ghét và làm hại bạn chỉ vì bạn có gì đó hơn họ, khiến họ nảy sinh lòng đố kị.
Có nhiều trường hợp trong một nhóm bạn chơi thân, đột nhiên một người trở nên may mắn hay thành công hơn, những người còn lại có thể bỗng trở mặt và phá hoại, nói xấu, soi mói, ganh tị. Đến người quen còn như thế, người lạ hoặc những kẻ căm ghét mình sẽ ra sao, bạn tưởng tượng được không?
Để phục vụ cho công việc của mình, tôi thường xuyên theo dõi các chia sẻ từ những luật sư, cảnh sát nước ngoài về những vụ án mà họ đã trải qua. Lần nọ, tôi đọc được chia sẻ của cảnh sát Triệu thuộc Sở Cảnh sát Bắc Kinh, anh kể lại một thảm án phát sinh từ lòng ghen tị:
Mùa đông năm 2003, một vụ án rất thương tâm đã xảy ra. Một nông dân già tên Mậu đã giết vợ mình trong một đêm đầu đông, rồi tàn sát ba gia đình nhà hàng xóm, bao gồm nhà hàng xóm bên phải, nhà hàng xóm bên trái và nhà hàng xóm ở sân sau. Vào buổi sáng, khi dân làng phát hiện ra thảm án thì ông Mậu đã bỏ trốn.
Vụ án được khép lại sau bảy mươi hai giờ, khi thi thể của ông Mậu được tìm thấy ở một hang gần đỉnh núi cạnh làng. Ông ta đã lên đó rồi uống thuốc trừ sâu tự sát.
Bên cạnh ông Mậu có một bức thư tuyệt mệnh đầy lỗi chính tả, hiện không thể nhớ rõ từng câu chữ mà chỉ nhớ nội dung đại ý như sau:
”Con trai, bố xin lỗi. Bố buộc phải làm những việc này vì chúng xứng đáng bị như thế. Chúng đã hủy diệt cả gia đình ta. Cả con và em gái đều bị chúng hãm hại khiến các con phải sống cuộc sống tồi tệ như bây giờ. Chúng xứng đáng với điều này.
Đừng trách bố. Mẹ của con cũng đau khổ vì chúng Bà ấy sẽ đau khổ nếu bố ra đi nên bố mẹ sẽ đi cùng nhau. Tốt nhất trong tương lai con đừng quay lại làng, hãy chăm sóc em gái con, hai anh em nương tựa vào nhau mà sống.”
Sau khi điều tra rõ nguyên nhân và xác minh từ dân làng, có một sự thật đáng buồn được phơi bày:
Hai vợ chồng nhà ông Mậu là những nông dân chăm chỉ. Họ đã làm việc vất vả, rất cố gắng tiết kiệm, đến tuổi trung niên thì có một đàn bò nhỏ. Kinh nghiệm lao động giúp họ chăm sóc đàn bò rất tốt, ít bệnh, sinh nở nhiều. Lại gặp đúng năm bò có giá cao, cuộc sống của họ dần trở nên tốt hơn và bắt đầu giàu có hơn những nhà khác trong làng.
Một ngày nọ, họ thức dậy từ sáng sớm để làm việc và sững sờ phát hiện ra tất cả bò của họ trong chuồng đều đã bị đầu độc chết hết.
Cặp vợ chồng ấy không nản chí, lại dùng hết tiền tiết kiệm để mua một bầy cừu non. Khi họ nuôi chúng lớn lên và chuẩn bị bán, tất cả lại bị đầu độc. Gia đình hết sạch tiền, con trai và con gái phải bỏ học.
Cặp vợ chồng nông dân vẫn quyết tâm vượt qua hoàn cảnh, họ đi mượn tiền ở khắp họ hàng và nuôi một đàn gà. Thế nhưng dù họ đã cẩn thận trông nom, một ngày nọ đàn gà vẫn bị hạ độc, để lại một khoản nợ lớn.
Người vợ phát điên. Gia đình nợ chồng chất. Những đứa con phải đi vào thành phố để làm việc và tìm cách trả các khoản nợ, nhưng làm việc kiếm tiền nơi đất khách không dễ dàng gì. Chỉ vì sự đố kị của những người hàng xóm, một gia đình êm ấm bỗng tan vỡ. Họ đã mạnh mẽ sống và tích lũy tài sản một cách trong sạch, chăm chỉ, nhưng rồi lại bị hại mất hết tất cả, thành mục tiêu để người làng chế giễu.
Dân làng nói rằng gia súc của gia đình ông Mậu là do ba nhà hàng xóm kia đầu độc. Tuy nhiên vì tất cả bọn họ đều đã chết nên cảnh sát chẳng thể điều tra xem tin đồn ấy có thật hay không, chỉ biết một sự thật là thảm kịch này xảy ra do lòng đố kị của ai đó đối với gia đình ông Mậu.
Có nhiều người kỳ lạ như vậy đấy. Thấy hoàn cảnh của ai đó ngày càng tốt hơn, họ trở nên ghen tị, đố kị khiến họ muốn làm hại người khác. Khi có cơ hội, họ sẽ ra tay và vui mừng khi thấy nạn nhân khốn khổ.
“Tại sao đừng bao giờ thử thách bản chất của con người?”
“Bởi vì hầu hết thời gian, mọi người chọn đóng vai một người tốt chứ không phải bộc lộ bản chất!”
Higashino Keigo - nhà văn nổi tiếng của Nhật Bản - có câu nói rất hay: “Trên đời này có hai thứ không thể nhìn thẳng vào, một là Mặt Trời, hai là trái tim con người.”
Người ta dễ dàng cảm thấy khó chịu khi người gần bên đạt được thành công. Thứ khiến họ cảm thấy đau khổ là cảm giác bị ai đó vượt qua, bởi sự so sánh ngầm trong lòng họ luôn phát ra tín hiệu: “Họ thành công nghĩa là tôi thất bại. Thừa nhận thành công của những người gần gũi mình là gián tiếp xác nhận rằng tôi thua kém hơn.”
Nếu được cho phép lựa chọn giữa hai việc: sống trong một môi trường toàn những người kém hơn mình và sống trong một môi trường toàn những người giỏi hơn mình, thì rõ ràng môi trường sau có lợi hơn cho sự phát triển bản thân. Thế nhưng, nhiều người thà chọn sống trong một môi trường toàn những người kém cỏi, thà phải gánh vác nhiều trách nhiệm, thà bị kéo lùi, còn hơn là nhìn những người xung quanh phát triển hơn mình.
Trong xã hội, luôn có một số người đầy dã tâm, không thể chấp nhận việc mình thua kém xung quanh. Do đó, họ muốn nhìn thấy mọi người gặp thất bại và bất hạnh, luôn tìm cách hạ thấp, phủ nhận thành tích của người khác, nhờ đó tâm lý của họ mới được thỏa mãn. Khi ai đó thành công hơn, họ phải tìm mọi cách đạp người ấy xuống bùn.
Ghen tị và đố kị là những cảm xúc nảy ra khi người khác có được vị trí, danh tiếng, tài sản hoặc người yêu tuyệt vời... mà ta không muốn họ có. Ta cũng trở nên ghen tị khi thấy ai đó có thứ mà ta nghĩ rằng chỉ bản thân mình mới xứng đáng có được. Cảm xúc này ở sâu trong tim, nó giống một loại kí sinh trùng sẽ dần gặm nhấm và hủy hoại tâm hồn của vật chủ. Ghen tị là thứ cảm xúc mãnh liệt chứa đầy thù hận, tâm lý có xu hướng cố gắng giữ vị trí thống trị của bản thân bằng cách phủ nhận, từ chối, tấn công và hạ thấp người khác.
Sự ghen tị, đố kị thường nảy sinh do chủ thể hiểu lầm: Họ lầm tưởng rằng khi người khác đạt được thành công thì đó là sự phủ nhận với chính họ, khiến họ thua kém... Thực tế, không có chuyện người khác thành công tức là mình thất bại!
Hầu hết sự đố kị đều lớn dần lên theo thời gian và đi kèm với việc trút giận. Có ba cách trút giận chính: Một là có những ý nghĩ độc hại về đối phương; hai là dùng lời nói phủ nhận, hạ thấp người mà mình đố kị; ba là có hành động công kích сụ thể như gài bẫy, phát động bạo lực nhằm tấn công, hạ thấp, hãm hại đối phương.
Về bản chất, ghen tị là một cảm xúc có định hướng. Hầu hết sự ghen tị có xu hướng tập trung vào những người bình thường mà mình biết, có cùng độ tuổi và hoàn cảnh sống. Chúng ta chẳng thấy mấy ai ghen tị với Bill Gates hay Mark Zuckerberg, nhưng có nhiều người lại dễ dàng ghen tị với người nào đó có cha mẹ giàu, ghen ghét ai đó có người yêu chiều chuộng, đố kị bạn cùng lớp đạt thành tích cao, tị nạnh đồng nghiệp được sếp ưu ái, đỏ mắt với hàng xóm mua ô tô sang... Nếu người xa lạ đạt được thành tựu, ta thấy ngưỡng mộ, tôn sùng; nhưng người gần bên mà đạt thành tựu tốt hơn mình một chút thôi, ta liền thấy ghen tị và thù địch.
Nhìn chung, thế giới nội tâm của những người có tính đố kị cao sẽ trở nên hẹp hòi và ích kỷ. Họ không muốn thấy người khác gặp may mắn vì nghĩ bản thân mình tốt hơn, xứng đáng được hạnh phúc hơn. Lòng ghen tị có thể khiến con người ta trở nên bệnh hoạn khó ngờ:
Năm 2016, tại Nga có một người mẫu trẻ bị sát hại dã man bởi chị ruột. Trong quá khứ, hai chị em này cùng lớn lên trong cô nhi viện, họ rất thân thiết và đùm bọc nhau qua những ngày ấu thơ khốn khó. Thế nhưng khi lớn lên, cô em gái xinh đẹp trở thành người mẫu và có bạn trai giàu có, người chị đã cố gắng trang điểm và bắt chước phong cách của em gái để nổi tiếng theo nhưng không thành công. Điều này khiến con quỷ ghen tị trong lòng người chị lớn dần, dẫn đến sự căm ghét rồi ra tay sát hại em gái một cách tàn độc: cô ta điên cuồng đâm 189 nhát dao khắp cơ thể em gái, còn tàn phá khuôn mặt để thi thể người em không còn chút xinh đẹp nào nữa.
Ở Nhật Bản, một cô gái được một gia đình tốt bụng nhận làm con nuôi và chăm sóc chu đáo. Thế nhưng sau này, cô lại cố tình gài bẫy để con ruột của gia đình nọ bị bọn côn đồ bắt cóc và tra tấn đến chết. Khi bị cảnh sát bắt, cô gái khai nhận động cơ gây án là do ghen tị với cô bé con ruột kia vì em ấy đã có một cuộc sống hạnh phúc với cha mẹ tuyệt vời – thứ mà cô con nuôi này đã không có được. Cô cho biết là em gái đã đối xử với mình rất tốt, tin tưởng và coi mình như chị ruột, nhưng cô vẫn không thể dẹp bỏ được sự đố kị với cuộc đời tốt đẹp của nạn nhân vô tội. Sự ghen tị ác ý cứ như một con rắn độc, nó khiến người ta lạc lối rồi rơi xuống vực sâu.
Tại Việt Nam cũng có những vụ án xảy ra do sự đố kị vô lý. Vào một đêm tháng 9 năm 2018, một người đàn ông ở Thái Nguyên trằn trọc không ngủ được vì nghĩ đến chuyện con trai mình làm ăn thua lỗ, vay nợ và phải bán ô tô để trả nợ. Nhớ đến gia đình hàng xóm đang khá giả, đủ đầy, càng so sánh người đàn ông này càng thấy khó chịu với hạnh phúc của nhà người khác. Ông ta bỗng nảy ra ý định giết hàng xóm để giải tỏa sự ghen ghét của bản thân. Nghĩ là làm, ông ta trở dậy, mang dao tấn công nhà hàng xóm ngay đêm hôm ấy, mang đến cái chết oan ức cho năm người vô tội.
Hoặc những vụ việc như: Có một cô sinh viên bị bạn thân gửi ảnh và clip quay lén lên mạng. Hai cô gái ấy vốn là hàng xóm, chơi thân từ nhỏ, đến khi cùng lên thành phố học thì cha mẹ hai nhà góp tiền để các cô thuê chung một phòng trọ. Ban đầu, các cô sống với nhau rất vui vẻ như thời còn ở quê. Tuy nhiên, cô A bắt đầu được nhiều anh chàng tán tỉnh, rồi cô ấy có bạn trai. Cô gái còn lại là B thì vẫn chưa có người yêu, cô ta dần cảm thấy ghen tị, âm thầm chụp và quay lén các hình ảnh A đang thay đồ, tắm rửa hoặc ngủ với tư thế hớ hênh. Vào ngày 8 tháng 3, A được người yêu tặng gấu bông và đưa đi xem phim, B ở lại một mình trong nhà trọ nên cảm thấy rất ấm ức. B bèn gọi điện về quê bịa chuyện kể với gia đình rằng “Cái A lên thành phố suốt ngày bỏ học đi chơi với trai, cặp kè hết thằng này thằng nọ, toàn đi qua đêm không về nhà” khiến tin đồn A hư hỏng lan ra khắp thôn xóm. Vì chuyện này mà A và B cãi nhau to. Không dừng lại ở đó, B còn cố ý gửi các hình ảnh nhạy cảm của A cho những người quen để hại bạn đến cùng. Thế là tình nghĩa xóm giềng chấm dứt, hai gia đình dắt nhau ra trước pháp luật, tất cả chỉ bắt nguồn từ sự ganh ghét đố kị của một cô gái mới lớn.
Các nhà triết học Hy Lạp cổ đại tin rằng “ghen tị là sự phiền toái đối với may mắn của người khác”. Những người bị sự đố kị che mắt thường muốn thể hiện sự xúc phạm, ghét bỏ rõ ràng và mục đích của nó là để đảo ngược hình ảnh của đối phương. Thường thì họ không nhìn vào những lợi thế và điểm mạnh của người khác, mà luôn tìm cách soi mói lỗi lầm của người ta, thậm chí phải cố tình bôi nhọ, tìm cách hạ thấp đối phương và xem thường thành quả mà người khác có được. Do sức mạnh của đạo đức xã hội, sự ghen tị, đố kị bị hầu hết mọi người coi thường, nên chẳng ai muốn thể hiện mình là kẻ đố kị cả. Những người càng ghen tức lại càng phủ nhận nó và tỏ ra cao cao tại thượng: “Ồ, tôi mà phải ghen tị với đứa kia à, không thèm nhé!” – nhưng trong lòng họ là một bầu trời giông bão. Thế nên sự ghen tị của con người thường không được phơi bày trực tiếp, nó được ngụy trang để khiến mọi người khó phát hiện. Chẳng hạn, nếu ghen tị với ai đó, người ta sẽ không dám công khai nói ra mà cố tình đổ lỗi, nói xấu, gài bẫy hoặc tấn công từ phía khác.
Bạn thử quan sát xung quanh xem, có hàng ngàn lý do người ta đưa ra để công kích ai đó, nhưng chẳng bao giờ có ai thẳng thắn nêu lý do “Vì tôi ghen tị với nó”. Ai mà chẳng muốn tỏ ra thanh cao quý phái! Khi một người thành công, nổi bật, họ sẽ bị những kẻ ghen tị đào bới đủ mọi loại chuyện trong cuộc đời để phê phán, mọi nguyên do của sự ghét bỏ đều được đổ cho người bị ghét để che đi tính đố kị của những kẻ phán xét.
Chẳng hạn, khi bạn đoạt giải trong một cuộc thi của trường, những kẻ gièm pha sẽ nói rằng họ ghét bạn vì “Nó không xứng đáng, người A người B còn giỏi hơn, thái độ khó coi, nhìn mặt đã thấy khó ưa...” chứ không phải là “Tôi ghét nó vì nó khiến tôi cảm thấy kém cỏi”.
Khi bạn có người yêu đại gia, những kẻ ghen tị sẽ nói rằng bạn đào mỏ, ham vật chất, yêu vì tiền, chứ không phải “Vì tôi không có người yêu giàu như vậy, nếu cưới được người giàu chắc sướng lắm nhỉ? Nếu người giàu có nào đó yêu tôi thì tôi chẳng dại gì từ chối đâu, nhưng thực tế thì tôi không có, nên tôi ghét cậu”.
Khi bạn có nhiều bạn bè ở bên yêu quý và chăm sóc, những kẻ nhỏ nhen sẽ nói rằng bạn giả tạo, tỏ vẻ tốt đẹp để được nhiều người quan tâm, chứ không phải là “Tôi cũng muốn được nhiều người vây quanh, tôi khó chịu vì đứa khác được quan tâm như vậy. Tại sao có nhiều người tốt với cậu vô điều kiện, còn tôi lại không có những mối quan hệ tuyệt vời như thế?”.
Khi một cô gái xinh đẹp nào đó gây chú ý và được tán dương trên mạng xã hội, sẽ có hàng loạt bình luận của nữ giới chê bai, hạ thấp. Nếu không thể chê bai vẻ ngoài thì soi mói đời sống cá nhân, từng hành động hay phát ngôn của cô gái nổi tiếng kia để phán xét đạo đức, lối sống... Lý do họ đưa ra là cảm thấy cô gái kia không xứng đáng được hâm mộ, chứ không phải là “Vì thấy ghen tức nên tôi hạ thấp cậu ta nhằm thỏa mãn lòng tự trọng mong manh của mình”.
Thật nực cười khi người ta phải khoác lên mình những lý do hoành tráng, tốt đẹp để làm màn che cho sự đố kị nhỏ nhen. Song song với việc hạ thấp người khác, những kẻ đố kị đồng thời phải tô vẽ, thêu dệt thêm hình ảnh của mình để đẹp hơn trong mắt thiên hạ, cũng như thể hiện bản thân chẳng thua kém ai.
Con người ta thường sử dụng cách nhìn nhận, đánh giá vấn đề của mình để áp lên người khác, đó là sự phóng chiếu. Người nào tham tiền thì nhìn đâu cũng thấy lợi nhuận, nên nhìn hành động của ai cũng phân tích lợi ích và suy ra người đó kiếm lợi. Người nào hám danh tiếng thì nhìn thấy cơ hội đánh bóng tên tuổi ở muôn nơi, nên ai làm gì họ cũng chỉ suy ra là mưu cầu danh tiếng. Bởi vậy thực chất, thứ mà những kẻ đố kị đưa ra để phán xét và đánh giá người khác lại chính là tính xấu mà kẻ đố kị đang có sẵn. Vì họ thèm khát mà không có, nên họ thấy những người có được những thứ họ muốn đang khoe mẽ để cố tình chọc tức bọn họ.
“Trong lòng có Phật, nhìn ai cũng là Phật. Trong lòng có quỷ, nhìn người trên thế gian chẳng thấy ai lương thiện.”
2. Khoe mě?
Có lần, một cô bé tìm đến tôi để hỏi: “Em bị thế này có đáng đời không?”
Em ấy là học sinh cấp ba, nổi bật, học giỏi, nhiều thành tích và tài lẻ xuất sắc, là niềm tự hào của giáo viên và gia đình. Tuy nhiên, em lại bị ghét ở lớp, bị nhiều bạn đàm tiếu, cô lập. Các bạn trong lớp còn có một nhóm chat nói xấu em, tổ chức “bóc phốt” và chơi xấu, liên tục soi mói bắt bẻ dù em chẳng làm gì ai, còn luôn cố gắng giúp đỡ bạn bè mỗi khi họ hỏi bài, nhờ vả.
Tại sao lại thế
Mọi chuyện khởi đầu từ việc giáo viên chủ nhiệm thường hay nói chuyện với em về các kỳ thi, thành tích... trong giờ nghỉ. Em rất vui vẻ kể với cô về trại hè, về các lớp năng khiếu, về ước mơ du học, về tìm kiếm học bổng, về phấn đấu điểm số... Rõ ràng đó chỉ là những cuộc nói chuyện riêng giữa cô giáo và em học sinh này trong những phút nghỉ giữa giờ, cô hỏi gì thì em đáp nấy, nhưng khi cả lớp cùng nghe được, có những người nghĩ rằng em đang cố ý khoe khoang thành tích. Họ cũng khó chịu vì em là học sinh cưng của cô. Và thế là họ bắt đầu nói xấu, lên án em vì “khoe mẽ”, gọi em là “rác rưởi” trong group Facebook riêng của lớp.
Vì muốn đi du học, em rất cố gắng để điểm số các môn thật cao. Mỗi khi có điểm không như ý, em không vui, dù điểm vẫn thuộc nhóm cao trong lớp. Vì vậy, em lại tiếp tục bị đàm tiếu vì người ta báo em thích thể hiện ta đây học giỏi, muốn nổi bật.
Dần dần, tất cả những gì em làm, mọi thứ em nói đều là “khoe mẽ”. Liên tục giơ tay phát biểu trả lời các câu hỏi khó? Khoe mẽ! Xung phong đại diện lớp tham gia các cuộc thi của trường? Khoe mẽ! Trả lời các câu hỏi của cô giáo về việc ôn thi, học thêm? Khoe mẽ! Khao nhóm bạn thân ăn kem nhân dịp được một giải thưởng? Khoe mẽ! Trao đổi kinh nghiệm học tập với các bạn hỏi bài? Khoe mẽ! Đến cả việc được bố mẹ tặng đôi giày mới, đi đến trường cũng bị coi là khoe mẽ!
Điều buồn nhất là nhóm người ghét bạn nữ này cứ kể xấu, soi từng li để “bóc phốt” theo cảm tính. Khi những lời truyền tai đó lặp đi lặp lại, dần dần người khác cũng chẳng quan tâm “phốt” ấy có thật không hay là do ghét nhau nên suy diễn để công kích, cũng chẳng cần cân nhắc xem bạn nữ ấy thực sự tốt hay xấu. Theo tâm lý đám đông, nhóm người ghét bạn nữ ấy cứ lớn dần lên, bao gồm cả những người mà cô bé coi là bạn thân - họ chơi với cô để hóng chuyện, đặt điều, đưa tin truyền miệng tới nhóm “bóc phốt”.
Bạn nữ ngày càng lạc lõng, cô đơn, dần tự thu mình lại, không dám nói chuyện hay tin ai, rồi tự trách bản thân đã không tốt. Khi mọi người công kích, tự cô bé cũng không còn tin vào bản thân nữa, tự nghĩ mình là kẻ xấu. Em còn nghĩ hay là cố tình học tệ đi, điểm kém hơn để hòa đồng với mọi người? Nhưng nếu vậy, ước mơ du học của em sẽ ra sao?
Thật dễ dàng để chúng ta - những người lớn - nhìn vào và thấy mọi thứ đều bình thường, nhưng đám đông tẩy chay kia thì không thấy thế. Họ dùng yêu cầu “phải khiêm tốn” để áp đặt lên người khác, chụp mũ cho niềm tự hào giản đơn của ai đó là khoe khoang. Thay vì cố gắng để đạt thành tích, họ lại muốn những người có thành tích phải im lặng, dám kể ra là “khoe”, là “thể hiện” và bị ghét bỏ.
Vào tháng 10 năm 2019, có một vụ việc gây xôn xao trên mạng xã hội:
Tại Hàng Châu, một ông bố chở con đi học bằng chiếc xe thể thao Ferrari tuyệt đẹp. Các phụ huynh khác nhìn thấy và phản ánh với nhà trường. Trong nhóm chat của tập thể phụ huynh, cô giáo đã yêu cầu phụ huynh kia không được lái chiếc xe thể thao như vậy để đưa con mình đi học, tránh tạo sự so sánh giữa các học sinh. Một số phụ huynh khác cũng thêm lời: “Dù bạn có tiền thì vẫn nên giữ vẻ giản dị, khiêm tốn, đừng khoe mẽ”, “Không phải chỉ là đưa con đi học thôi sao? Lần sau hãy lái một chiếc xe bình thường, dù sao anh cũng có nhiều tiền mà.”
Người phụ huynh có xe Ferrari kia trả lời: “Đây không phải là vấn đề, tôi chỉ muốn cho con mình những điều tốt nhất. Có gì sai khi tôi sử dụng những đồng tiền mà mình kiếm được? Hơn nữa, ngay cả khi giàu có, tôi cũng không muốn bỏ tiền ra mua thêm một chiếc xe bình thường chỉ để phục vụ cho lòng tự trọng mong manh của các bạn.”
Qua đoạn đối thoại giữa hai bên, có thể thấy ông bố đi xe Ferrari ấy rất cá tính, không muốn sống theo ý người khác. Tuy nhiên, sau khi nói ra những ý kiến của mình, anh ta đã bị nhóm trưởng xóa khỏi nhóm chat của phụ huynh.
Khi câu chuyện được đăng tải trên mạng, nhiều người nhận xét: “Tại sao người cha kia chỉ đi chiếc xe của ông ta để đưa con đến trường, nhưng trong mắt các phụ huynh khác lại là khoe mẽ? Nếu có một chiếc điện thoại đắt tiền, tôi sẽ phải sử dụng một cách giấu giếm để tránh việc người khác trông thấy và tủi thân hay sao? Liệu khiêm tốn có phải là thứ được dùng để thao túng đạo đức của người khác? Sở hữu tiền bạc không có gì sai, chỉ cần bạn kiếm tiền ngay thẳng và sống trong sạch thì có quyền tự mình tiêu tiền và lựa chọn lối sống mình thích, người khác thực sự không có quyền can thiệp và cũng không nên quá để ý.”
Và những câu chuyện như thế vẫn đang xảy ra trong cuộc sống, có thể chính chúng ta cũng đã từng trải qua hoặc chứng kiến. Rõ ràng bạn đang chia sẻ niềm vui của mình với người thân hoặc bạn bè, chẳng hạn như bạn đã cố gắng nỗ lực và đạt được thành công như thế nào, bạn học đại học ở thành phố nào, bạn vừa được đi du lịch ở đâu, hoặc những sản phẩm điện tử tốt mà bạn sử dụng, món ngon bạn được ăn, điều thú vị bạn đã trải nghiệm... nhưng có những người cảm thấy rằng bạn đang khoe khoang với họ.
- Một cô bé mặc bộ váy đẹp mẹ mới mua cho đến trường. Các bạn khác liền nói em này “điệu, khoe của”.
- Một cậu trai luôn mặc toàn đồ hiệu, dùng toàn đồ xịn. Chỉ cần cậu ta ra khỏi nhà, nhìn vào nhãn hiệu của những món đồ cậu ta dùng, nhiều người đã bĩu môi “thằng nhà giàu đú đởn thích thể hiện”.
– Một người hay đi du lịch đó đây, chụp nhiều ảnh đăng trên blog cá nhân. Có những người xì xào “đi đâu cũng phải đăng lên khoe”.
– Một người chưa từng ra nước ngoài ngồi “chém gió” về cuộc sống. Người bạn khác góp ý: “Cậu đã đi nước ngoài chưa? Nước A, nước B... thật ra cũng không giống như cậu vừa nói đâu, tớ đi rồi, nó là thế này...” Người góp ý ấy lập tức bị chụp mũ là khoe khoang: “Mày tranh thủ nói để khoe mày được đi rồi chứ gì?”
- Một anh chàng là nhà khoa học từ nước ngoài về, đã từng họcgiảng dạy tại các trường danh giá. Trong những lần đăng bài phân tích các vấn đề chuyên ngành mà mình nghiên cứu lên mạng, có rất nhiều dân ngoại đạo vào bắt bẻ, ném đá rằng “biết gì mà nói”. Mạng xã hội khiến mọi người có cảm giác ngang nhau, ai cũng như nhau. Rồi khi anh đưa chuyên môn, bằng cấp của mình lên để chứng minh bản thân biết rõ về những gì mình nói, thì người ta lại quay ra phản ứng là “Đồ khoe khoang, mày lấy bằng cấp ra dọa tao à”.
Vân vân...
“Khoe mẽ” là một từ mang nghĩa xấu. Thế nhưng, người được gắn mác “khoe mẽ” chưa chắc đã thực sự là người xấu. Ngoài những trường hợp cố ý thể hiện nhằm hạ thấp người khác, nâng cao bản thân, có nhiều trường hợp bị gắn mác khoe mẽ bởi họ có thứ mà người khác không có. Đối với họ đấy là chuyện bình thường, nhưng đối với người khác thì đấy là khoe.
Tại sao một số người luôn cảm thấy những người khác đang thể hiện, khoe mẽ?
Đây là do mặc cảm tự ti cùng tính ghen tị. Khi một người có những thứ tốt hơn mình xuất hiện, người có tính ghen tị sẽ bắt đầu soi mói, áp đặt định kiến cá nhân và công kích. Tuy nhiên, những đánh giá và áp đặt của họ lên người khác cho thấy chính nội tâm cùng bản chất của họ: suy bụng ta ra bụng người.
Khi một người có bụng dạ hẹp hòi thì trước những thứ người khác có mà mình không có, họ sẽ cảm thấy người ta đang khoe.
Chẳng hạn, có hai người đàn ông là bạn tốt từ nhỏ, sau này một người nghèo và một người giàu. Người giàu mua quần áo đắt tiền, sử dụng toàn đồ tốt. Người nghèo cảm thấy người giàu muốn thể hiện. Trên thực tế, đối với người giàu, đó chỉ là một điều đơn giản và hiển nhiên, là điều bình thường đối với cuộc sống của anh ta.
Người bị gán nhãn “khoe mẽ” thực sự đạt được những thứ tốt hơn người khác. Bởi đó là những thứ mà họ đã quen thuộc, nghĩ ai xung quanh cũng có thể có được, hoặc họ rất tin vào người mà mình chia sẻ, coi đó là người thân nên không giấu giếm niềm tự hào. Vì vậy, khi họ tâm sự với giọng điệu thoải mái, những người hẹp hòi sẽ nghĩ rằng họ thể hiện, khoe khoang bản thân.
“Ồ, tôi không khoe khoang, chỉ là bạn quá tầm thường mà thôi!” – liệu cô bé bị tẩy chay trên kia có thể nói điều đó với kẻ cầm đầu bắt nạt không?
Tôi muốn gửi tới bạn một lời: Nếu vẫn còn những người khiến bạn cảm thấy không thoải mái và đố kị, điều đó chứng tỏ rằng sự nỗ lực của bạn là không đủ! Càng thiếu điều gì, bạn càng cảm thấy những người đang có nó chỉ là bọn phông bạt khoe mẽ mà thôi. Đừng cố trốn tránh sự thật là chính bạn đang ghen tị.
3. Nghe căng thẳng nhỉ? Nhưng ta có thể ghen tị một cách lành mạnh mà!
Nguyên do sâu xa của sự đố kị là thói quen so sánh và theo dõi cuộc sống riêng của người khác. Nói cách khác, chính vì con người thích để ý và so sánh bản thân với người khác một cách tiêu cực nên cuộc sống tinh thần của họ mới nghèo nàn. Nếu cứ nhìn chằm chằm vào người khác để liên tục so sánh, thì chắc chắn bạn sẽ không thể vui vẻ an yên.
“Khi người khác có cuộc sống tốt hơn tôi, tức là cuộc sống của tôi không hạnh phúc.” – Loại logic này thực sự khiến người ta phát bệnh.
Khi nói đến đố kị, ai cũng xếp nó vào loại cảm xúc cực kỳ tồi tệ. Dường như chỉ cần trong lòng gợn lên một chút ghen tị thôi cũng là điều đáng xấu hổ, bởi đây được coi là cảm xúc xấu xa, hèn kém. Tuy nhiên, không có cảm xúc nào là không nên xuất hiện. Chẳng có cảm xúc nào là xấu xa, cần phải triệt tiêu, bởi mỗi cảm xúc đều có nguyên nhân và mang thông điệp riêng của nó. Điều thực sự khiến cuộc sống của bạn trở nên tồi tệ hơn không phải là những cảm xúc tiêu cực, mà là cách bạn đè nén và trốn tránh những cảm xúc tiêu cực đó.
Trước hết, chúng ta cần hiểu rằng những cảm xúc mà ta tưởng rằng “tồi tệ” không xuất hiện nhằm mục đích làm tổn thương tâm hồn ta, mà chúng xuất hiện để nhắc nhở, bảo vệ và đánh thức chúng ta. Cảm xúc không phải là kẻ thù, chúng là bạn, thậm chí là đồng minh trung thành nhất của ta vì tình cảm là thứ không bao giờ nói dối. Những cảm xúc, dù được coi là tiêu cực hay tích cực, đều hướng chúng ta đến con người thật của mình, cho chúng ta cơ hội để trưởng thành và phát triển.
Ghen tị cũng là một cảm xúc rất quan trọng và nguyên thủy, nó cho bạn biết bạn thực sự muốn gì!
Bạn biết không, ghen cũng có hai loại: “ghen tị thiện chí” và “ghen tị ác ý” (đố kị).
Sự ghen tị thiện chí đánh thức những ham muốn thực sự bên trong bạn, thúc đẩy bạn làm việc và nỗ lực để đạt được điều mình mong muốn. Bạn cảm thấy ghen tị với lãnh đạo của mình, bạn quyết định nỗ lực hơn trong công việc để đạt vị trí cao như người ấy. Bạn ghen tị với một người giàu có, bạn quyết định sẽ chăm chỉ làm việc để kiếm tiền. Bạn ghen tị với một học giả, bạn có động cơ để chăm chỉ học hành...
Sự ghen tị thiện chí này chính là thứ thúc đẩy sự phát triển của mỗi cá nhân. Nếu con người hoàn toàn không có sự so sánh hay ghen tị, không có sự cạnh tranh, thì xã hội loài người không thể phát triển được.
Tuy nhiên, đứng trước thành công của người khác, con người lại thường rơi vào ghen tị ác ý. Sự ghen tị thiện chí khiến chúng ta phải dành thời gian và công sức để phát triển bản thân (mà không biết kết quả có như ý không), còn ghen tị ác ý thì đơn giản hơn nhiều: Chúng ta chẳng cần làm gì ngoài tìm cách phủ nhận và đạp đổ đối phương - điều mang lại sự khoái trá một cách nhanh chóng. Sự ghen tị ác ý có thể kích hoạt lòng căm thù của bạn với một số người không liên quan đến mình, chỉ vì họ có thứ mà bạn muốn nhưng không thể có được. Do đó, bạn muốn tấn công nhằm phá hoại lợi thế và tước đi giá trị của họ, dù giá trị ấy không được chuyển giao cho bạn nhưng ít nhất bạn vẫn có được cảm giác hả hê khi hạ thấp được người khác.
Có một điều khá thú vị về những kẻ “ghen tị ác ý”: Họ có thể trở nên đoàn kết, tụ hợp thành một nhóm để phát huy sức mạnh đám đông. Vì mục tiêu tấn công của họ là những người có lợi thế khiến người khác phải ghen tị, nên nếu đối đầu một mình, những kẻ ghen tị sẽ không thể thắng được đối phương. Họ cần lôi kéo một đám đông thì mới có sức mạnh. Khi thấy xung quanh mình có người xuất chúng họ lập tức co cụm lại, thống nhất lực lượng để đạp nát đối phương, củng cố địa vị. Đây là lý do vì sao bạn thường thấy ở trường lớp hoặc công ty, những kẻ thị phi lại thường tụ hợp thành một nhóm. Do dành hết sức lực và trí tuệ để đàm tiếu, ganh ghét người khác, họ không nhận ra tiềm năng của mình. Giá như họ biết cách sử dụng sức mạnh đám đông để cùng nhau phát triển bản thân thay vì chà đạp người khác, thì ắt hẳn họ có thể tiến được rất xa.
Vậy đâu là chìa khóa tạo nên sự khác biệt của “ghen tị thiện chí” và “ghen tị ác ý”?
Thông qua một số nghiên cứu, nhà tâm lý học Manfred FR. Kets De Vries đã phát hiện ra rằng “thể diện” chính là thứ quyết định hai cơ chế ghen tị khác nhau, sâu xa hơn chính là sự tự tin ở giá trị của bản thân.
Khi một người tin vào khả năng của mình, nghĩ rằng mình có thể tốt hơn và đạt được thứ mình muốn, tự tôn trọng giá trị bản thân và không cần người ngoài tán dương mình, không thèm khát chứng minh quyền lực, họ sẽ có xu hướng khơi dậy lòng ghen tị thiện chí. Bởi vì mục tiêu của họ là đạt được thứ mình muốn.
Còn khi một người cảm thấy họ chi mãi như vậy và không thể đạt được thứ mình muốn, khao khát được thừa nhận, trở nên tự cao, kiêu ngạo, xác định giá trị bản thân nhờ đánh giá của người ngoài, ham quyền lực, thì họ thường sẽ có xu hướng khơi dậy lòng đố kị ác ý. Bởi logic của họ là “Nếu tôi không thể có được thứ gì, thì tôi không chấp nhận người khác đạt được nó”, nên mục tiêu của họ là không cho phép ai vượt trội hơn mình.
Cảm xúc ghen tị là dấu hiệu thể hiện nhu cầu hiển nhiên của một con người. Trong mắt những người có chí khí, ghen tị là nền tảng thúc đẩy họ vươn lên trong cuộc sống. Còn trong mắt những kẻ hẹp hòi, đố kị là con quỷ ẩn chứa trong lòng.
Bạn thân yêu, bạn sẽ lựa chọn sử dụng cảm xúc ghen tị của mình như thế nào?