Ngày xửa ngày xưa, ở một vương quốc nọ, có một vị Vua góa vợ. Ông có mười hai người con, bao gồm mười một Hoàng tử và Công chúa út Elisa đáng yêu. Một ngày nọ, ông gặp một phụ nữ xinh đẹp và tái hôn, nhưng thật ra bà ta là mụ phù thủy độc ác. Mụ ta đã hóa phép biến mười một Hoàng tử thành chim thiên nga. Trước khi bà ta làm hại đến Elisa, mười một người anh trong hình dáng thiên nga đã mang cô em gái út đến nơi an toàn ở một vùng đất xa lạ, nơi cô có thể tránh xa người mẹ kế độc ác.
Ở đó, lắng nghe lời nguyện cầu của Công chúa nhỏ, Nữ hoàng của các bà tiên đã hiện ra và hướng dẫn nàng cách để hóa giải lời nguyền cho các anh trai: Elisa phải đến nghĩa địa vào buổi đêm, hái những cành tầm gai mọc bên các ngôi mộ, se thành sợi rồi đan thành những chiếc áo. Khi mười một chiếc áo hoàn thành, các Hoàng tử cùng mặc áo vào, lời nguyền sẽ chấm dứt. Tuy nhiên, trong quá trình đan áo, Elisa tuyệt đối không được nói bất kỳ lời nào, nếu không các anh nàng sẽ chết ngay lập tức.
Elisa bé nhỏ thu hết can đảm, vào nghĩa địa tìm tầm gai mỗi đêm để đan áo cho các anh trai. Nàng tuyệt nhiên không nói lời nào, sống như một cô gái câm. Ngày nọ, Đức vua của vương quốc ấy cưỡi ngựa ngang qua, tình cờ gặp Elisa. Thấy cô gái xinh đẹp tuyệt trần, chàng ta đón nàng về cung. Nhà vua cho nàng một căn phòng trong lâu đài và ở đó, nàng được phép tiếp tục đan áo. Cuối cùng, Nhà vua ngỏ lời cầu hôn và muốn phong nàng làm Hoàng hậu, Elisa chấp thuận.
Ở quê nhà, mụ phù thủy đã nghe tin và biết chuyện. Mụ ta cải trang thành dân thường, vượt đường xa xôi tìm đến vương quốc nơi Elisa sinh sống, tung tin đồn rằng nàng là một phù thủy giả dạng đã quyến rũ Nhà vua nhằm âm mưu chiếm đoạt vương quốc. Nhà vua không tin vào lời đồn đại, nhưng người dân trong vương quốc trở nên hoang mang, triều thần cũng bất an khiến Nhà vua phải cho người theo dõi Elisa.
Một đêm, Elisa đan hết sợi tầm gai, nàng buộc phải trốn ra ngoài để hái thêm ở nghĩa địa gần đó. Quân lính bắt quả tang, cả nước coi đây là bằng chứng của phù thủy. Dù Nhà vua gặng hỏi, cho phép Elisa giải thích nhưng nàng vẫn không nói câu nào. Nhà vua đành chấp thuận cho Giám mục đem Elisa ra xét xử, nàng bị phán là phù thủy, bị kết án tử hình trên giàn hỏa thiêu.
Ngày ra pháp trường, Elisa vẫn vừa đi vừa đan áo, chiếc áo cuối cùng sắp hoàn thành. Dân chúng nghĩ rằng nàng vẫn đang giở trò phù thủy, họ tức giận chửi mắng và ném đá vào nàng. Mười một con chim thiên nga trắng muốt bay quanh khi Elisa bị trói lên giá hành hình. Khi ngọn lửa vừa bắt đầu được châm bùng lên dưới chân, Elisa tung mười một chiếc áo lên trời cho những chú thiên nga. Kỳ lạ thay, khi mỗi chú chim thiên nga khoác áo vào, họ liền biến thành một chàng Hoàng tử nhảy xuống bảo vệ cho cô gái. Chàng Hoàng tử thứ mười một vẫn còn nguyên một bên cánh chim vì Elisa không kịp đan nốt tay áo cho anh.
Một cơn mưa rào bỗng trút xuống dập tắt ngọn lửa. Elisa lúc này thốt lên:
”Bây giờ tôi đã có thể nói được rồi. Tôi vô tội!”
Nói xong, nàng ngất đi trong tay các anh trai vì quá mệt. Các Hoàng tử giải thích câu chuyện cho Nhà vua và người dân. Ai cũng cảm động cho tấm lòng dũng cảm của Elisa, Nhà vua lại cưới nàng làm vợ. Mười một Hoàng tử lên đường trở về quê nhà, nơi Vua cha đã biết tin và đuổi mụ phù thủy đích thực ra khỏi vương quốc.
Có lẽ trong thời thơ ấu của chúng ta, ai cũng từng đọc truyện Bầy chim thiên nga của nhà văn Hans Christian Andersen. Đó là truyện cổ tích ngợi ca lòng dũng cảm và tình yêu gia đình mà trẻ em yêu thích, với một cái kết vô cùng có hậu.
Khi đã lớn lên và va vấp trong thế giới người trưởng thành, truyện về nàng Công chúa bị buộc phải lặng câm mang lại cho chúng ta nhiều cảm giác thấm thía. Dù là truyện cổ tích dành cho trẻ em nhưng lại phản ánh những nỗi buồn của người lớn. So với thế giới đen trắng có phần đơn giản của trẻ em, thế giới của người lớn là một xã hội rộng lớn và tàn nhẫn. Việc bắt nạt, chèn ép, hãm hại và sỉ nhục trong thế giới người lớn có thể kéo dài cả đời không dứt. Bạn tưởng rằng mọi người trong xã hội trưởng thành đều bình đẳng, nhưng thực tế có sự khác biệt giữa giàu và nghèo, cao và thấp; có những đố kỵ và tính toán tinh vi, lợi ích cá nhân và sự cạnh tranh của các đối thủ...
Với sự thật tàn khốc đó, xã hội này chẳng thiếu những kẻ đóng vai “phù thủy” thích thú trong việc hãm hại và hủy diệt người khác. Niềm vui của họ là tấn công, chà đạp và nhấn chìm mọi người xuống vũng bùn nhơ. Họ tìm mọi cách bôi nhọ, công kích, bắt nạt và gây chuyện thị phi đối với xung quanh rồi hả hê sung sướng trên sự đau khổ của các nạn nhân. Sở thích của họ là phán xét, đưa chuyện, tạo ra những kịch tính, ném đá giấu tay và khoái trá quan sát sự hỗn loạn – điều đó khiến họ cảm thấy mình thông minh tuyệt đỉnh, điều khiển được mọi người xung quanh như giật dây những con rối ngu ngốc để phục vụ cho tính toán của mình.
Ví dụ dễ thấy nhất là trong một cộng đồng, thường có một vài nhân vật lắm chiêu thích thị phi. Nhân vật này thường xuyên đưa chuyện, rỉ tai mọi người rằng “Người A đã nói xấu bạn thế này, người B kể về bạn thế kia”; hoặc soi mói những người khác trong tập thể để có đề tài nói xấu sau lưng, “Các bạn có thấy thằng X không, những cử chỉ của nó cứ biến thái thế nào ấy. Nhìn cái Y kìa, toàn tỏ vẻ đáng yêu để đong đưa trai thôi. Xem Z đi, luôn tỏ vẻ đạo mạo nhưng thực ra là đạo đức giả, chẳng tử tế gì đâu.” Những lời rỉ tai này khiến sự đoàn kết trong tập thể trở nên rạn nứt. Tin đồn lan ra trong đám đông như một liều thuốc độc. Những người lắng nghe lời nói xấu sẽ bị tiêm nhiễm, xuất hiện những thành kiến tiêu cực đối với người bị đánh giá. Dần dần, chẳng cần biết những lời đồn kia là đúng hay sai, nhưng trong mắt mọi người thì “X là kẻ biến thái, Y là đứa lẳng lơ, Z là tên đạo đức giả” – sự gán nhãn đã hoàn thành. Có khác gì tin đồn “Elisa là phù thủy” được tung ra trong vương quốc đâu?
Liệu có khi nào bạn tự hỏi tại sao những “phù thủy” lại dễ dàng dắt mũi dư luận đến thế?
Đó là vì họ biết lợi dụng những điểm yếu trong tâm lý và tư duy của con người!
Hãy tưởng tượng: Ở nơi làm việc của bạn có một người tên là A thường bịa chuyện sai sự thật để nói xấu người khác. Một tối nọ, bạn đang ngồi nghe nhạc trước khi đi ngủ thì bỗng nhận được một cú điện thoại của A. Từ đầu dây bên kia, A nói với giọng nghiêm trọng: “Này cậu, tớ kể riêng với cậu điều này vì lo cho cậu thôi, muốn tin tớ hay không thì tùy, nhưng hãy hứa rằng đừng kể cho ai nhé. Giờ nghỉ trưa nay tớ nghe được bạn B và bạn C nói xấu cậu trong phòng, họ bảo rằng cậu vừa xấu xí vừa vô duyên, lươn lẹo, chuyên nịnh nọt các sếp. Họ ghét cậu lắm đó, từ nay cậu phải cẩn thận với họ nha. Tớ quý cậu vì cậu thật thà nên nói riêng cho cậu biết, đừng hỏi lại vì thể nào họ cũng chối bay chối biến. Nhớ cẩn thận đấy!”
Nghe xong cuộc điện thoại, bạn hoang mang suy nghĩ mãi. A là người thường xuyên buôn chuyện sai sự thật nên rõ ràng không đáng tin, nhưng nếu điều A kể với bạn lần này là sự thật thì sao? Bạn không thân với B và C, không thể biết được họ thực sự nghĩ gì về mình. Nếu như bạn hỏi thẳng B và C thì có thể gây xích mích trong công ty, ảnh hưởng tới quan hệ công việc của bạn. Phương án tối ưu nhất mà bạn có thể lựa chọn là cảnh giác với cả A, B và C. Một điểm yếu trong tâm lý con người là chúng ta dễ cảm thấy mất an toàn khi uy tín xã hội của mình bị đe dọa. Vì vậy, chỉ cần nghe ai đó thì thầm “Người kia không ưa cậu đâu”, “Người nọ nói xấu cậu đấy” thì dù bạn biết rõ rằng kẻ đưa chuyện ấy chuyên nói luyên thuyên bịa đặt, nhưng trong lòng vẫn dấy lên nghi ngại “Lỡ điều này là sự thật thì sao? Cảnh giác vẫn hơn”. Bạn sẽ để tâm theo dõi những kẻ được cho là chống lại mình, phân tích từng hành động, cử chỉ để tìm chứng cứ chứng minh rằng người đó muốn hại mình.
Theo Tâm lý học Tiến hóa, bản năng của con người rất nhạy cảm với hiểm nguy. “Tiếng xấu” của ai đó – dù thật hay giả – cũng là một tín hiệu cảnh báo nguy hiểm, khiến chúng ta nhanh chóng ghi nhận và chú ý đến nó. Chính vì vậy mà có câu “Tiếng lành đồn gần, tiếng dữ đồn xa”, hay trong kinh doanh có câu “Có một người khen thì chưa chắc người nghe được sẽ mua hàng, nhưng có một người nói xấu thì chắc chắn người nghe được sẽ không mua.” Chỉ cần tung ra thông điệp ngầm về sự nguy hiểm, lòng người chắc chắn sẽ hoang mang, cảnh giác.
Bên cạnh đó, thiên kiến xác nhận cũng có thể khiến ta trở thành kẻ ngốc. Chúng ta có xu hướng vô thức tìm kiếm thông tin để xác nhận và củng cố cho giả thuyết của mình, cũng như suy diễn những bằng chứng không rõ ràng để ủng hộ cho niềm tin có sẵn của bản thân. Chỉ cần gieo vào đầu bạn sự nghi ngờ rằng ai đó là kẻ xấu, bạn sẽ vô thức tìm kiếm những điểm khả nghi ở người ấy, rồi dần củng cố niềm tin rằng đối phương thực sự tồi tệ. Còn nếu bạn chẳng may là đối tượng bị nghi ngờ, những người xung quanh sẽ đối xử với bạn như một tên tội phạm, bởi họ cũng tập trung vào việc tìm bằng chứng để luận tội bạn.
Vấn đề này được nhận ra đầu tiên trong ngành luật: Mọi Thẩm phán đều biết rằng chứng cứ càng nghiêng về một phía thì họ càng dễ dàng xác định được bản án, những người chỉ nghe từ một phía thường có niềm tin chủ quan lớn hơn những người có bằng chứng từ cả hai phía. Bởi vì bộ não của con người sẽ tự động phác thảo một câu chuyện mạch lạc dựa trên những thông tin đã có, từ đó tiếp tục củng cố lòng tin chủ quan của con người.
Bộ não con người thường không đưa ra phán đoán dựa trên số lượng hoặc chất lượng của bằng chứng. Cơ sở để phán đoán và mức độ tin tưởng chủ yếu phụ thuộc vào hiệu quả và ấn tượng của câu chuyện. Chúng ta thường không xem xét thông tin mà mình không có, điều này mang tính quyết định trong phán đoán của chúng ta.
Nếu có đủ năng lực quan sát, bạn có thể phát hiện một hiện tượng phổ biến trong xã hội loài người: Dù biết rất ít, nhưng chỉ cần bạn có thể trình bày mọi điều mình biết bằng phương thức tư duy có vẻ mạch lạc và ấn tượng, mọi người sẽ vô cùng tin tưởng, cảm thấy mình đã hoàn toàn nắm được sự thật. Vì vậy, những “phù thủy” trên thế giới chỉ cần cung cấp tin đồn để dễ dàng biến người nghe thành con rối. Thao túng một nhóm người không quá khó như bạn tưởng đâu. Chỉ cần những tin đồn nửa kín nửa hở, trí tưởng tượng của con người sẽ tự suy diễn ra tất cả những thuyết âm mưu!
Do sự hoành hành của những kẻ đóng vai “phù thủy”, xã hội của chúng ta tồn tại rất nhiều những oan khuất mà nạn nhân buộc phải im lặng chịu đựng, có những sự việc dù biết bản thân bị đối xử vô lý cũng phải nhẫn nhịn cho qua. Ngày qua ngày, người ta mong tới thời điểm có thể trút bỏ mọi gánh nặng để hét lên: “Tôi có thể nói được rồi, tôi bị oan.” Thậm chí, có những người bị bôi nhọ, nhưng dù gào lên “Tôi bị oan” cũng chẳng ai tin. Suốt cuộc đời mình, ai trong chúng ta cũng có thể có lúc bị nghi oan, bị hiểu nhầm, rơi vào những hoàn cảnh tình ngay lý gian hoặc bị gài bẫy mà không thể nào chứng minh.
Trong chủ đề được chia sẻ trên mạng Baidu (Trung Quốc) “Kẻ bắt nạt ở trường có bao giờ cảm thấy sai trái và hối hận không?”, có người đã chia sẻ câu chuyện như sau:
”Năm lớp sáu, trường tôi theo học đã nhận một nhóm học sinh sáp nhập từ trường ở nông thôn. Lớp chúng tôi cũng nhận được một số người.
Tôi nhớ rất rõ có một cô gái đen và gầy, giống như một con vịt xấu xí giữa một nhóm các chàng trai và cô gái đang bắt đầu phát triển. Tôi nhớ lúc cô ấy tự giới thiệu mình trên bục giảng, cô ấy rụt rè cúi đầu sau khi nói tên, tóc mái dày che khuất mắt. Trong tiếng vỗ tay thưa thớt, cô ngẩng đầu lên và mỉm cười. Nụ cười này sau đó đã nhanh chóng biến mất. Tôi nghĩ lúc ấy cô không thể ngờ rằng cuộc sống tiếp theo ở trường học của mình sẽ chìm trong nước mắt và nỗi dau.
Tôi không biết ai đã bắt đầu nó, cũng như từ khi nào mà chúng tôi - tất cả chúng tôi - bắt đầu bắt nạt cô ấy. Không ai nói chuyện, không ai chơi cùng, nhóm thảo luận nghiên cứu sẽ cố tình lờ cô ấy đi. Một nhóm nhỏ giấu đồ đạc, vẽ bậy vào sách vở, nhét bọ và rác vào ngăn bàn của cô bạn đó...
Tại sao lũ học sinh lại làm như vậy? Vì làn da sẫm màu và vóc dáng thấp bé, quần áo xộc xệch dơ dáy, dường như cô chưa bao giờ thay quần áo. Mái tóc bết và có vẻ bẩn thỉu. Giọng của cô cũng rất lạ, mang âm điệu quê mùa.
Gần cuối học kỳ, một số kỳ thi đã được tổ chức. Trường chúng tôi cũng tổ chức một kỳ thi nhỏ. Cô bạn đó được xếp chỗ ngồi gần hội đồng trông thi khi làm bài kiểm tra. Hôm sau ngày thi, nhà trường đã thông báo rằng ví tiền của cô giáo đặt trong ngăn bàn bị đánh cắp. Giáo viên chủ nhiệm lạnh lùng nghe theo những lời buộc tội vô căn cứ của các học sinh khác và hoàn toàn tin rằng cô bạn bị bắt nạt ấy là người đã đánh cắp tiền. Sáng hôm đó, cô bạn bị phạt đứng ngoài lớp, khóc không ngừng. Tới buổi chiều, bố mẹ cô đến trường đón cô. Sau đó, cô không bao giờ đến trường nữa.
Tôi gặp lại cô ấy một lần duy nhất sau kỳ thi tuyển sinh đại học. Tôi và một vài người bạn thân cạnh nhà đã đi đến ngôi làng gần đó chơi. Chúng tôi đi xe đạp, nói về cuộc sống đại học tương lai, nói về việc chia tay với ai và ai đã tỏ tình... Tôi thấy một cặp vợ chồng có con nhỏ đang bán xe trái cây bên lề đường, cạnh lối vào làng. Chúng tôi rẽ vào mua trái cây tươi. Nhìn người phụ nữ im lặng bế con, tôi cảm thấy thân quen không thể giải thích được. Cô ấy trông thấy tôi, bỗng sững sờ, rồi mỉm cười, cúi đầu xuống, tóc mái che kín mắt. Sau một thời gian dài như vậy cô ấy vẫn rất kín đáo, hai chúng tôi lúng túng vài lời ngượng ngùng. Chồng cô nghe nói rằng tôi là bạn học cũ của vợ mình nên đã tặng thêm một ít trái cây cho chúng tôi.
Chúng tôi rời khỏi gian hàng nhỏ và đi đến làng. Các bạn hỏi tôi làm thế nào người phụ nữ bế đứa trẻ trông cô ấy như già hơn có thể là bạn học của tôi, chúng tôi hàng chục tuổi. Tôi đã quên câu trả lời của mình vào thời điểm đó... Tôi chỉ nhớ rằng tâm trạng của mình rất tồi tệ, không thể vui lên nổi trong suốt chuyến đi. Phải, làm sao tâm trạng tôi tốt được chứ? Một kẻ trong những kẻ đã khiến cô ấy phải bỏ học sớm và kết hôn trước khi kịp trưởng thành chính là tôi. Tôi nằm trong số những bông tuyết trông không đáng kể nhưng góp phần vào trận tuyết lở. Mọi người đều cười nhạo vì giọng nói, trang phục, kiểu tóc của cô ấy, tôi góp phần trong những tiếng cười độc ác đó. Mọi người trêu chọc, nhét rác vào bàn của cô, còn tôi là kẻ nhắm mắt làm ngơ. Việc đổ tội trộm cắp ví tiền, để giáo viên xử phạt cô như một tên trộm đã hủy hoại cô ấy. Tôi là một tội nhân, là hung thủ và không thể gột sạch được tội lỗi. Cho đến bây giờ, bất cứ khi nào xem những bộ phim về chủ đề bắt nạt, tôi lại nghĩ tới cô gái đó. Sau bao năm, dù đã quên tên và vẻ ngoài của nhiều bạn học, nhưng chỉ mình cô ấy là tôi nhớ rõ. Tôi nhớ rõ lúc rời đi ngày hôm đó, cô mặc bộ đồng phục học sinh nhem nhuốc, ướt đẫm nước mắt, ánh nắng Mặt Trời chiếu vào mái tóc đen xoã rũ xuống.
Trên thực tế, cô ấy học giỏi môn Văn, viết rất hay và chữ cũng đẹp. Tôi nghe nói cô ấy là một trong những học sinh giỏi nhất làng, được bố mẹ cố gắng cho đi học dù là con gái nhà nghèo, cô ấy nuôi hy vọng cải thiện gia đình nghèo đói bằng cách học tập. Nhưng mọi thứ đã bị chúng tôi hủy hoại. Nếu có thể quay về quá khứ và gặp lại chính mình vào thời điểm đó, tôi sẽ tự cho mình vài cái tát. Để có được cảm giác vượt trội của “dân thành phố” coi thường “nhà quê”, theo đuổi niềm tự hào không thể giải thích được của tuổi mới lớn, tôi đã hòa vào đám đông lệch lạc. Xin lỗi bạn ngàn lần, tôi đã sai rồi.”
Có những thứ khi người ta đủ lớn và ý thức được thì đã quá muộn. Cô gái bị bắt nạt chưa bao giờ có cơ hội để chứng minh rằng “Tôi bị oan”.
Chìa khóa để xử lý những oan khuất trong truyện cổ tích phía trên là “những chiếc áo” và “bầy thiên nga”. “Chiếc áo” tượng trưng cho bằng chứng đưa ra đúng thời điểm. “Bầy thiên nga” là những người tin tưởng và bảo vệ. Nếu không có hai thứ này, nàng Công chúa chắc chắn không thoát khỏi cái chết. Ở ngoài đời, nếu không có bằng chứng cùng những người bảo vệ, người bị oan sẽ phải chấp nhận sự oan khuất vĩnh viễn. Như cô bé bị bắt nạt kia, cô không có ai bảo vệ, càng chẳng có bằng chứng để chứng minh mình vô tội. Đám đông không phải tòa án, sự kết tội của họ với một cá nhân không dựa trên nguyên tắc suy đoán vô tội, mà là giả định có tội và tìm mọi thông tin khả nghi để chứng minh cho giả định ấy. Vì thế cô bé nhanh chóng bị dư luận đánh gục.
Trong một xã hội nơi “phù thủy” có thể ẩn náu khắp nơi, tôi hy vọng bạn luôn có những “chiếc áo” bảo vệ cho chính mình, cùng một trái tim mạnh mẽ để trở thành “thiên nga” của ai đó.