Trong các mối quan hệ xã hội, chúng ta có thể gặp phải những người rất thô lỗ. Họ nói ra những điều không hay với người khác dưới lý do “sự thật mất lòng”. Nhưng từ khi nào “sự thật” lại chứa đầy những lời lẽ châm biếm, công kích và miệt thị?
Có những người gây tổn thương cho ta qua những lời nói vô tâm, thậm chí có phần ác ý, nhưng lại bao biện rằng “Có quan tâm thì mới nói”, “Tôi đang nói sự thật để tốt cho bạn thôi”. Điều này ngụ ý rằng họ không cần thay đổi cách giao tiếp, còn nếu chúng ta dám phản ứng lại, chúng ta sẽ trở thành kẻ “vô ơn”, không biết tôn trọng lòng tốt của người khác đối với mình.
Có những người chế nhạo ta, khiến ta cảm thấy xấu hổ, rồi họ cười xòa: “Chỉ đùa vui thôi mà.” Nếu dám tỏ ý khó chịu, chúng ta sẽ bị mang tiếng “nhạy cảm quá mức”, “chuyện bé xé ra to”, “tâm hồn mong manh”.
Cũng có những người thân thiết và thực sự muốn tốt cho ta, nhưng họ lại thể hiện dưới hình thức thiếu tế nhị, thậm chí là bạo lực ngôn ngữ. Họ có muốn tốt cho bạn thật không? Có chứ. Nhưng họ có tôn trọng bạn và quan tâm đến cảm xúc của bạn không? Điều này thì không!
Thực tế, những lời nói xúc phạm là xúc phạm, những ngôn từ ác ý là ác ý. Tổn thương mà người nghe gánh chịu là thật. Không gì có thể thay đổi sự hiển nhiên đó.
Vậy đấy, với những người thực sự quan tâm đến cảm xúc của bạn, khi bạn nghiêm túc cho họ biết rằng mình bị tổn thương, họ sẽ cân nhắc và thay đổi cách cư xử. Còn những người tự đặt bản thân cao hơn bạn một bậc sẽ đổ lỗi rằng bạn đang làm quá lên và vẫn tiếp tục duy trì cách giao tiếp thô lỗ. Sự hạ thấp của họ đối với bạn là thật.
Bạn cần hiểu rằng “phê bình” và “xúc phạm” không bao giờ giống nhau!
Mục đích của phê bình là chỉ ra những vấn đề thiếu sót của người khác, về cơ bản là có thiện chí giúp đỡ. Còn mục đích của xúc phạm là tấn công bên kia, để thể hiện cảm giác ưu việt hoặc để trút cảm xúc độc hại, về cơ bản là hủy hoại người nghe.
Xúc phạm thường mang tính tấn công cá nhân với những ngôn từ tiêu cực, không có tính xây dựng, đôi khi còn đầy lời lẽ bắt nạt ác ý.
Hãy tưởng tượng, một học sinh làm sai bài tập, bị mắng “Sao mày ngu thế hả? Đừng đi học nữa, ở nhà cho đỡ tốn tiền, loại đần độn như mày không học được đâu!”.
Hay là câu chuyện của DT. – một cô sinh viên mũm mĩm với nước da bánh mật và hai gò má tàn nhang. Một chiều nọ, em ấy vừa nói chuyện với tôi vừa khóc vì bị nhóm bạn nói giữa lớp rằng nhìn em “không khác gì chiếc bánh rán vừng”, “đã vừa béo, vừa xấu, lại còn thích mặc lòe loẹt như chúa hề” khi em diện chiếc váy hoa mới mua. Em cảm thấy xấu hổ trước đông người, cả buổi học hôm đó cứ có cảm giác như cả lớp đang thầm bàn tán và cười nhạo mình.
Cả hai tình huống trên rõ ràng là những câu từ mang sự xúc phạm và trút cảm xúc độc hại vào đối phương, nó không hề mang tính xây dựng mà chỉ để thỏa mãn bản thân người nói. Những lời này chắc chắn hủy hoại lòng tự trọng của đối tượng bị nhắm đến.
Sẽ có nhiều người thắc mắc: Làm sao để phân biệt giữa một người cố ý sử dụng bạo lực ngôn ngữ, xúc phạm người khác với một người chỉ đơn giản là thẳng tính, EQ thấp?
Ta chỉ cần nhìn cách họ nói chuyện với những người có địa vị khác nhau. Với một người hoàn toàn thẳng thắn, nghĩ gì nói nấy, giao tiếp kém, thì với ai họ cũng nói mà không quan tâm đến cảm nhận của đối phương. Còn nếu cách nói chuyện của ai đó gây tổn thương, hạ thấp những người có địa vị ngang bằng hoặc kém hơn mình, nhưng lại rất ý tứ, tử tế, tôn trọng những người có địa vị cao hơn, thì đó là cố ý.
Hãy xem xét một tình huống khác. Một anh chàng thản nhiên chê nữ đồng nghiệp xấu xí, nhưng có dám nói thế với một vị sếp nữ không hay chỉ nghĩ trong lòng?
Một người vui vẻ chế giễu khuyết điểm của ai đó yếu hơn mình, nhưng liệu họ có dám chế giễu y như vậy với kẻ có thế lực hơn? Nếu họ biết chọn đối tượng để cư xử, thì điều đó có nghĩa là họ hoàn toàn ý thức được rằng lời nói của mình có thể ảnh hưởng thế nào tới đối phương, có thể gây khó chịu hoặc tổn thương. Vậy EQ của họ có thấp không?
Với những người này, nói lời tệ hại với ai đó vì họ cảm thấy không cần tôn trọng cảm xúc của đối phương, thậm chí muốn hạ thấp, trút giận, muốn lên mặt với người ta. Chứ góp ý thì có hàng trăm cách nói sao cho nhẹ nhàng, họ đủ thông minh để lựa chọn nói gì với ai mà.
Vậy chúng ta nên đối phó với vấn đề này như thế nào? Chúng ta thường được dạy rằng “dĩ hòa vi quý”. Khi có những mâu thuẫn xảy ra, ta thà tự làm khổ mình để nhường mọi người; lý do không phải vì ta yếu đuối, mà vì ta trận trọng các mối quan hệ. Thế nhưng, khi chúng ta cứ nhẫn nhịn người khác mà bỏ qua lòng tự tôn cá nhân, điều này sẽ chỉ khiến ta bị coi thường, khinh miệt.
Bạn nên biết nổi giận khi cần, từ chối khi cần và cứng rắn khi cần, như vậy người khác sẽ tôn trọng bạn hơn. Nếu quá dễ dãi, luôn chịu đựng và tha thứ, người khác sẽ không đánh giá cao bạn. Hiền lành, nhu mì quá cũng là một kiểu tự hại bản thân, bởi xã hội này “mềm nắn, rắn buông”.
Do đó, bạn cần tỉnh táo để phân biệt những góp ý chân thành với những lời công kích. Không phải mọi thứ đều tồi tệ đến thế, có thể những công kích gay gắt chỉ xuất phát từ ác ý muốn hạ thấp bạn của đối phương. Nếu tin rằng mình thực sự kém cỏi như những gì người khác gán cho lòng tự trọng của bạn sẽ bị kéo xuống thấp, sự tự tôn của bạn sẽ bị phá hủy.