Xã hội ngày càng nhiều người bị trầm cảm, nhưng dường như có một luật bất thành văn: không được phép nói về bệnh tâm lý, vì “người trầm cảm thật chẳng ai đi kể đâu”.
Vì thế, những người trầm cảm phải chịu đựng điều đó một mình.
Trong cuộc sống này, ta chịu quá nhiều tác động và trói buộc từ đánh giá của người đời. Khi đạt được thành công nào đó, ta không được tỏ ra quá vui mừng, không được hồn nhiên khoe như một đứa trẻ, không được bày tỏ niềm tự hào vì như thế là “kiêu căng, khoe mẽ, thích thể hiện hơn người”. Khi ta buồn, ta không được tỏ ra yếu đuối, không được khóc lóc than vãn, không được tự do thể hiện nỗi buồn của mình vì như vậy là “yếu đuối, đáng xấu hổ, làm màu để tìm kiếm lòng thương hại của người khác”.
Ta học cách giấu kín những cảm xúc vào trong tim, che đi những suy nghĩ thật của mình để khoác lên chiếc mặt nạ mà xã hội kỳ vọng: mạnh mẽ, vui vẻ, lạc quan, hòa đồng, điềm tĩnh, ngầu, giỏi... Ta phớt lờ những cảm xúc tiêu cực, gạt chúng sang một bên, cố gắng quên đi và không dám đối mặt. Nhưng chúng vẫn ở đó. Như những vết rạn nứt trên chiếc bình gốm cổ, chúng không thể mất đi, nếu gặp thêm tác động từ bên ngoài thì vết nứt ấy sẽ dần trở nên nghiêm trọng hơn cho đến khi chiếc bình vỡ tan.
Đó là hiện trạng của nhiều bệnh nhân trầm cảm: không ai hiểu, không được hỗ trợ, buộc phải sống cẩn thận với một chiếc mặt nạ để tỏ ra là người bình thường.
Có nhiều người trầm cảm bị phớt lờ, thậm chí bị công kích, nhạo báng khi họ nói ra căn bệnh của mình. Một ai đó thông báo “Tôi bị trầm cảm”, họ nhận lại những gì từ người xung quanh?
“Ha ha, người bị trầm cảm chẳng ai nhận là mình bị trầm cảm đâu.”
“Mày đang ngụy tạo, giả vờ bị trầm cảm để được chú ý và nổi tiếng!”
“Tất cả là do mày thôi, hãy suy nghĩ tích cực. Ai chẳng có lúc buồn mà cứ làm quá lên.”
“Kể ra để làm gì vậy? Ăn mày lòng thương hại à?”
“Trầm cảm cái gì? Bao nhiêu người sống khổ hơn còn không than thở kia kìa.”
“Trầm cảm theo trend[1] à? Hợp thời đấy, mày có vừa nghe nhạc buồn, vừa khóc, vừa rạch tay không?”
“Dấu hiệu trầm cảm là gì thế? Ôi thế á, chết rồi có khi tạo cũng trầm cảm này mày ơi!”
Có thể thấy những phản ứng ấy xuất hiện ở khắp nơi, cả trên mạng cũng như ngoài đời.
Tôi đã nhận được nhiều tin nhắn của những cô cậu học sinh đang trong thời điểm bất ổn. Các em nói rằng cảm thấy rõ bản thân đang có vấn đề về mặt tâm lý, nhưng khi nói với bố mẹ để xin được đi khám thì bị gạt phăng: “Khám xét gì chứ, con chỉ đang tưởng tượng ra mọi thứ. Con nhìn xem bao nhiêu người khổ hơn con? Con sướng thế này, tại sao lại trầm cảm được? Đừng đua đòi vớ vẩn!”
Có cậu trai bị trầm cảm, khi đi khám về kể với bố mẹ thì bị mắng: “Đàn ông con trai mà bị trầm cảm à, đừng có giở mấy trò yếu đuối!”
Cô bé khác lại liên tục bị bố mẹ kỳ thị là “con điên”, “đồ thần kinh”, “rồ dại”, “bệnh hoạn” khi biết em bị trầm cảm.
Ngay cả tôi cũng từng nhận những lời ác ý từ những người ghét mình trên mạng, họ nói rằng tôi bịa đặt, đem bệnh trầm cảm ra để gây chú ý, họ còn mang những tâm sự về căn bệnh và những lần tự sát của tôi ra để chế giễu. Tôi không hiểu tại sao họ lại làm thế, tôi chỉ comment tâm sự với bạn bè trên Facebook của mình, hoặc chia sẻ cảm xúc trong nhóm kín của những người trầm cảm. Một số người lướt qua, đọc thấy, chụp lại và lan truyền đi để cười nhạo với nhau. Tôi dần hiểu vì sao có nhiều người trầm cảm phải ẩn danh tính thật để tâm sự trong các nhóm kín, vì họ sợ người nào đó biết mình sẽ đọc được và đem kể hết ra ngoài. Đôi khi tôi tự hỏi có bao nhiêu người cũng giống như mình, đã dũng cảm mở lòng tâm sự rồi trở thành chủ đề đàm tiếu của người khác?
Thật dễ thấy mỗi khi có những tâm sự về bệnh trầm cảm được đăng trên các trang mạng, bên dưới sẽ xuất hiện những comment: “Khoe à? Người bị trầm cảm thật sẽ không bao giờ nói ra đâu, đừng có xạo.”
Người bị trầm cảm không có ý khoe mình bị bệnh. Họ thường xuyên cảm thấy bản thân mình tồi tệ, bất lực, trống rỗng, bị ăn mòn bởi nỗi tuyệt vọng đến từ hư không. Khi họ chọn nói ra vấn đề của mình, thường là do họ bị ám ảnh bởi nó, cần nói ra để vơi bớt nỗi đau.
Họ coi trọng đối phương và thực sự muốn được chia sẻ. Do vấn đề về tâm lý, những cảm xúc và hành vi của họ có thể rất thất thường, họ sợ rằng điều này làm phiền đến đối phương. Người bệnh chọn cách nói ra để được thông cảm, hay nói cách khác, họ đưa ra một tín hiệu cầu cứu. Thứ họ muốn nhận được không phải là lòng thương cảm, mà là sự thấu hiểu và một bàn tay nắm lấy để giúp họ không bị nuốt chửng bởi bóng tối xung quanh. Giống như khi một đứa trẻ bị lạc giữa con phố, hoảng loạn khóc lóc, thầm hy vọng người tốt nào đó trong đám đông xa lạ kia nhận ra và tiến tới giúp đỡ, chỉ cần một ai đó đến bên hỏi han thôi là đã cảm thấy bình tĩnh và ấm áp hơn rồi. Những người trầm cảm cũng lạc lõng, bơ vơ trong thứ bóng tối tiêu cực bủa vây xung quanh họ như vậy.
Một số người trầm cảm có hiểu biết về bệnh tâm lý đã quen với những cơn trầm cảm của mình và dần coi trầm cảm là một bệnh bình thường. Bạn có thể nói rằng bạn bị viêm dạ dày và kiêng món cay, tại sao tôi không thể nói rằng tôi bị trầm cảm và cần kiêng áp lực? Nghe thì mạnh mẽ, nhưng thật buồn. Bởi để có thể hiểu và chấp nhận sống chung với trầm cảm, họ đã phải chịu đựng căn bệnh này một thời gian rất dài trước đó cho đến khi bình thản chấp nhận nó.
Trầm cảm thực sự là một căn bệnh nghiêm trọng bị thế giới hiểu lầm. Khi mắc các bệnh khác, bạn có thể tìm kiếm lời khuyên y tế, dành thời gian nghỉ ngơi và được chăm sóc. Một người có thể thông báo rằng họ bị cảm, bị gãy chân, bị đau bụng, bị sốt... Những vấn đề này gần gũi, không khó để kiểm tra bằng mắt thường, ai cũng có thể trải qua nên mọi người xung quanh dễ dàng hiểu và đồng cảm. Nhưng đối với bệnh tâm lý, đây là bệnh mà ít ai quanh ta biết rõ về nó. Bệnh tâm lý không thể được nhìn thấy, không thể chạm vào, nên đám đông “chẩn đoán” bằng những đánh giá cá nhân của họ: đang làm quá lên thôi, đang muốn thu hút sự chú ý, có thiếu thốn gì đâu mà trầm cảm, có áp lực gì đâu mà bị bệnh tâm lý, đầy người còn khổ hơn kia kìa...
Người bị trầm cảm dần nhận thấy trong một xã hội thiếu cảm thông, họ phải im lặng và giấu giếm vì mỗi lần cố chia sẻ lại nhận thêm những tổn thương bởi miệng đời, thậm chí còn có thể bị tấn công và bắt nạt ác ý.
Trong mắt nhiều người, trầm cảm giống như một bộ cánh thời thượng, khi mặc nó lên sẽ có một “vẻ đẹp bi thảm” đầy bí ẩn. Thực tế họ không biết rằng những người mắc bệnh này rất khổ sở, không cách nào thoát khỏi sự u tối của nó. Các bệnh nhân trầm cảm phải mang tâm trạng tồi tệ kéo dài, mất hy vọng và gần như không có hạnh phúc, sức sống bị rút cạn đến mức không còn muốn làm cả những điều nhỏ nhất, nhiều khi cảm thấy muốn biến mất khỏi cõi đời này.
Thật không may, hầu như rất khó để họ lên tiếng về căn bệnh của mình.
Hồi nhỏ, tôi từng đọc được một mẩu truyện trong mục “Góc hài hước” trên báo:
Một người đàn ông đến gặp bác sĩ, nói rằng gần đây ông ta luôn cảm thấy đau khổ tuyệt vọng, niềm vui dường như đã biến mất từ lâu và chỉ còn thôi thúc muốn tự sát. Bác sĩ chỉ ra ngoài cửa sổ, nơi đang treo tấm poster quảng cáo chương trình hài kịch với hình ảnh một chú hề sặc sỡ đang toe toét cười: “Đừng buồn, sắp tới có một buổi biểu diễn của đoàn hài kịch rất nổi tiếng, ai đến xem cũng thấy buồn cười. Anh thử tới đó xem, chú hề ấy sẽ làm anh thấy vui lên ngay.” Nào ngờ người đàn ông bật khóc: “Bác sĩ, tôi chính là người đóng vai chú hề ấy đây.”
Khi đó tôi đã cảm thấy câu chuyện này rất buồn cười. Lớn lên, tôi mới nhận ra đây là một câu chuyện đau lòng. Thế giới này không nhìn vào cuộc sống thực của những bệnh nhân trầm cảm. Họ chỉ thấy một cuộc sống giả, cảm xúc giả, những chiếc mặt nạ mà người trầm cảm đang thể hiện.
Những người luôn tỏ ra vui vẻ nhất, mạnh mẽ nhất, cố gắng mang lại hạnh phúc cho người khác nhất, lại có thể chính là những người đang mang những nỗi đau câm lặng không thể sẻ chia.
So với các bệnh khác, trầm cảm dường như trở thành một tội lỗi gì đó nghiêm trọng và thấp kém, khó có được sự cảm thông. Thậm chí việc tuyên truyền nhận thức để mọi người hiểu hơn về bệnh trầm cảm còn bị một số người miệt thị là “cổ xúy văn hóa trầm cảm”. Vì vậy, một trong những cảm xúc tồi tệ mà bệnh nhân trầm cảm phải trải qua là liên tục tự trách mình và xấu hổ vì những hiểu lầm từ bên ngoài. Hầu như các bệnh nhân trầm cảm phải ngụy trang một cách tuyệt vọng. Họ không muốn làm phiền những người xung quanh, không muốn bị đánh giá, nhưng họ cũng không muốn sống mãi với một chiếc mặt nạ trong một cuộc đời giả tạo không phải của mình, nên nội tâm của họ ngày càng mâu thuẫn và khổ sở. Khi không thể nói ra, những bệnh nhân trầm cảm sẽ không thể tìm thấy sự giúp đỡ mà họ cần phải có. Điều này dẫn đến việc căn bệnh trở nên trầm trọng hơn và có thể dẫn tới nhiều hậu quả đau lòng. Nếu xung quanh đầy những thờ ơ, ác ý, phân biệt đối xử và chế nhạo, người bị trầm cảm không thể tìm được niềm tin trong thế giới. Trái tim họ bị ăn mòn từng chút một, tràn ngập sợ hãi và bất an. Mỗi lần cố mở lòng về căn bệnh lại thu về những phủ nhận và tổn thương, họ dần bị ảnh hưởng bởi sự bất lực tập nhiễm (learned helplessness) – họ từ bỏ và buông xuôi, chấp nhận số phận, tin rằng mình không thể làm gì để thay đổi. Ngọn lửa hy vọng cứ tàn lụi dần...
Đối với bệnh nhân trầm cảm, xin hãy yêu thương nhiều hơn và đàm tiếu ít đi.
❀ ❀ ❀
[1] Trend (xu hướng, thịnh hành) nói đến một việc gì đó đang được nhiều người quan tâm, thường thịnh hành trong một khoảng thời gian rồi lại lắng xuống.