Hải đăng là một ngọn tháp được thiết kế để chiếu sáng với mục đích hỗ trợ cho các con thuyền trên biển định hướng và tìm đường. Ngoài ra, hải đăng cũng được dùng để đánh dấu các đường bờ biển hay bãi cạn nguy hiểm, các lối an toàn vào cảng.
Khi xem những bộ phim có tình tiết nhân vật bị lạc trên biển, hình ảnh ngọn hải đăng xuất hiện sau cuộc hành trình đầy cam go của các nhân vật khiến khán giả thở phào: đích đến đây rồi, an toàn rồi! Còn gì kỳ diệu hơn một ánh sáng soi đường khi con người ta đang lạc lối giữa màn đêm hiểm ác xung quanh? Nhạc nền nổi lên, máy quay đặc tả cận cảnh những nhân vật chính với gương mặt đầy vẻ tự hào về cuộc phiêu lưu mà họ đã trải qua, bộ phim kết thúc có hậu để lại cảm giác trọn vẹn trong lòng khán giả.
Trong cuộc sống, sự kỳ vọng mà xã hội dành cho mỗi người cũng giữ vai trò như những ngọn hải đăng giúp chúng ta tiến về phía trước. Nhờ kỳ vọng xã hội, ta mới có động lực để phát triển và hoàn thiện bản thân. Nhưng tiếc rằng không phải ngọn hải đăng nào cũng phù hợp để ta lao tới, cũng như không phải ai cũng chinh phục được tất cả những ngọn hải đăng của đời mình.
Chúng ta được sinh ra trong thế giới này với những kỳ vọng của người khác trên vai, đầu tiên là kỳ vọng của gia đình, rồi đến kỳ vọng của xã hội. Đối với con người, kỳ vọng của gia đình và xã hội giống như một “ngọn hải đăng hy vọng” chỉ lối đi phía trước, thế nhưng nó lại chẳng đúng yên. Thường thì khi người ta sắp đến đích, những “ngọn hải đăng” ấy lại trở nên xa vời vợi, với những kỳ vọng mới ngày càng khó để đạt đến hơn.
Bất kể là đòi hỏi từ gia đình hay xã hội, nếu chỉ luôn mải miết làm hài lòng người khác bằng cách lái con tàu cuộc đời mình lao đến những mục tiêu mà họ đặt ra, bạn sẽ không có thời gian sống cuộc đời của chính mình. Cứ mỗi khi bạn đến gần đích, họ có thể sẽ di chuyển ngọn hải đăng ra xa hơn, với hành trình khó khăn hơn. Con tàu của bạn có đủ nhiên liệu để mãi theo đuổi một mục tiêu không cố định? Và liệu bạn có thể dành cả đời để đáp ứng kỳ vọng của người khác?
Theo Xã hội học, kỳ vọng xã hội đề cập đến hy vọng mà một nhóm đặt ra cho các cá nhân dựa trên vai trò xã hội và bản sắc của họ (như địa vị, hoàn cảnh...). Những gì nó phản ánh là các chuẩn mực giá trị và chuẩn mực hành vi được xã hội công nhận. Những kỳ vọng này có tác dụng thúc đẩy và trở thành động lực hành vi của mỗi cá nhân. Theo chiều ngược lại, cá nhân cũng thể hiện đời sống và hành vi của mình nhằm đáp ứng mong đợi của xã hội. Kỳ vọng xã hội được hình thành thông qua định kiến xã hội, yếu tố tri thức, đánh giá và niềm tin.
Còn theo Tâm lý học Nhận thức, Lý thuyết hành vi có hoạch định (Theory of Planned Behavior – TPB) được khởi xướng bởi Icek Ajzen là một lý thuyết thể hiện mối quan hệ giữa niềm tin và hành vi của một người. Trong đó, niềm tin được chia thành ba loại: niềm tin về hành vi, niềm tin theo chuẩn mực chung và niềm tin về sự tự chủ. Lý thuyết này chủ yếu được sử dụng để hiểu và dự đoán hành vi của con người.
Ajzen cho rằng có ba nhân tố ảnh hưởng đến ý định thực hiện hành vi của con người:
- Thái độ đối với hành vi (Attitude toward the Behavior) đề cập đến đánh giá tích cực hoặc tiêu cực của cá nhân về hành vi đó.
- Chuẩn mực chủ quan (Subjective Norms) đề cập đến áp lực xã hội tác động đến một cá nhân về việc có nên thực hiện một hành vi nào đó hay không. Có thể gọi nó là kỳ vọng xã hội, là chuẩn mực mà văn hóa xã hội trao cho chúng ta.
- Nhận thức kiểm soát hành vi (Perceived Behavioral Control) đề cập đến nhận thức của mọi người về khả năng thực hiện một hành vi nhất định của mình. Sự đánh giá này gắn liền với kinh nghiệm hoặc trải nghiệm mà cá nhân đã trải qua. Trải nghiệm khiến chúng ta cảm thấy mình giỏi hoặc không giỏi một số thứ, cảm thấy nhất định làm được hoặc không làm được một việc nào đó, nhận định điều gì là tốt hoặc không tốt...
Chúng ta hãy thử áp dụng lý thuyết này để phân tích một vài ví dụ:
1. Tại sao cha mẹ lại nhắc nhở ta kết hôn ở tuổi ba mươi?
- Về thái độ: Cha mẹ cảm thấy chúng ta nên lập gia đình, đến một độ tuổi nhất định mà chưa kết hôn thì bị mang tiếng là “ế”. Đó là định kiến của cha mẹ.
- Về chuẩn mực chủ quan: Mọi người xung quanh ta hầu hết đã kết hôn ở độ tuổi đó. Nếu chúng ta không kết hôn sẽ bị coi là bất thường, không đạt tiêu chuẩn bình thường của xã hội và cha mẹ ta cảm thấy sốt ruột về điều này. Đối với kỳ vọng xã hội, bản thân chúng ta cũng sẽ cảm thấy áp lực khi mình khác biệt với hầu hết mọi người.
- Về nhận thức kiểm soát hành vi: Cha mẹ ta (và những người có cuộc sống được coi là tốt đẹp mà họ quen biết) hầu như đều đã kết hôn ở độ tuổi từ hai mươi lăm đến ba mươi. Với kinh nghiệm của mình, họ coi kết hôn ở độ tuổi đó là một yếu tố để đảm bảo cho cuộc sống ổn định.
2. Tại sao hầu hết phụ nữ thường yêu cầu đàn ông phải có việc làm và tài sản trước khi kết hôn?
- Về thái độ: Họ cảm thấy an tâm rằng người này có thể là chỗ dựa của mình và các con sau này. Kết hôn với một người đã có tài sản sẽ giúp phụ nữ đỡ vất vả mưu sinh sau khi đã lấy chồng, con cái có thể có điều kiện vật chất tốt hơn.
- Về chuẩn mực chủ quan: Định kiến xã hội coi đàn ông là trụ cột gia đình, là phái mạnh. Một người đàn ông đã có công việc, có tài sản được coi là chuẩn mực. Ngược lại, người đàn ông không có công việc hoặc không có thu nhập và tài sản sẽ bị xã hội coi là lười biếng, bất tài, không đạt tiêu chuẩn.
- Về nhận thức kiểm soát hành vi: Phụ nữ học hỏi kinh nghiệm từ cha mẹ và các cặp đôi khác. Họ nhìn vào sự nhàn nhã của bạn bè khi cưới một người chồng có thu nhập cao, bị ảnh hưởng bởi truyền thông đưa tin về cuộc sống sang chảnh của kiều nữ khi kết hôn cùng đại gia, nhận ra tầm quan trọng của tài chính khi họ đi làm... Càng có nhiều kinh nghiệm liên quan đến tiền bạc, phụ nữ càng có nhận thức rằng cần có tài chính ổn định cho cuộc sống hôn nhân, dẫn đến hành vi yêu cầu bạn đời phải có công việc và tài sản.
Nói một cách đơn giản, kỳ vọng xã hội có thể được coi là những gì người khác mong đợi ở bạn. Đồng thời, những gì bạn mong đợi ở người khác cũng góp phần tạo nên kỳ vọng xã hội của họ.
Tuy nhiên, không phải kỳ vọng nào cũng hợp lý. Bạn không cần - và không thể - đáp ứng mọi kỳ vọng của xã hội đối với bản thân mình.
Trở lại với các ví dụ trên, ta có thể thấy chúng phần nào hợp lý về mặt thích nghi xã hội. Nhưng nếu ở ví dụ 1, cha mẹ không chỉ dừng lại ở việc nhắc nhở con cái quan tâm đến việc kết hôn, mà còn đưa ra kỳ vọng “Hãy kết hôn với ai đó vừa đẹp vừa giàu có, nấu ăn ngon, chiều gia đình ta vô điều kiện, nói gì nghe nấy” thì điều này trở thành kỳ vọng vô lý vượt quá khả năng thực tế. Ở ví dụ 2, nếu người phụ nữ không chỉ yêu cầu bạn trai phải có công việc ổn định mà còn đòi anh ta phải lập tức trở thành tỷ phú, thì đây là một ngọn hải đăng ở tít trên trời!
Hằng năm, vẫn có rất nhiều thí sinh đăng ký nguyện vọng thi đại học theo lựa chọn của cha mẹ dù không yêu thích ngành nghề đó. Có những bạn trẻ chọn thi các trường vượt quá sức mình bởi vì cha mẹ họ muốn thế, họ không được phép tự lựa chọn bất kỳ điều gì; sau khi vất vả đỗ đại học, họ phải tiếp tục cố gắng để có bằng khá giỏi, ra trường thì đi làm ở nơi mà phụ huynh cảm thấy hài lòng; đến tuổi thì phải cưới được người chồngvợ tốt như cha mẹ muốn, rồi sinh con cho bằng bạn bằng bè... Một cuộc đời đầy sắp đặt để “đạt chuẩn xã hội”. Những đòi hỏi, yêu cầu và so sánh cứ thế được phụ huynh đưa ra liên tục. Đối với con cái của những phụ huynh này, chúng phải sống cuộc đời của người khác, liên tục chạy theo những cuộc đua thành tích để đạt được sự hài lòng nhất thời từ gia đình.
Những “ngọn hải đăng” của phụ huynh thường bắt nguồn từ sĩ diện và tham vọng của họ, cũng như niềm tin rằng họ đang làm mọi thứ tốt nhất cho con cái và tương lai gia đình. Họ nghĩ rằng con cái phải đạt được những thứ mình yêu cầu thì cuộc đời của chúng mới thuận lợi, phải có thành tích hơn người thì tương lai mới tươi sáng. Hình ảnh đứa trẻ thành công trong tương lai cũng mang tính đảm bảo cho sự ổn định của gia đình, khi tới thời điểm đó cha mẹ đã già đi và đứa con trưởng thành sẽ thay cha mẹ làm trụ cột. Ngoài ra, các bậc phụ huynh cũng đặt rất nhiều mơ ước và của mình vào “ngọn hải đăng”, họ muốn đứa trẻ ảo vọng thực hiện những gì mà bản thân chưa làm được. Bản chất mong muốn của phụ huynh là “muốn điều tốt cho con và gia đình”, nhưng họ không nhận ra hoặc cố tình không thừa nhận áp lực đè nặng trên vai đứa trẻ. Đôi khi họ mắc sai lầm khi bỏ quên cảm xúc, nhu cầu, mong muốn và khả năng thực tế của con.
Khác với “ngọn hải đăng” từ cha mẹ bắt nguồn bởi mong muốn “tốt cho con”, những “ngọn hải đăng” của xã hội lại thường phản ánh những đòi hỏi nhằm mục đích mang lại lợi ích cho tập thể. Nếu muốn làm hài lòng tất cả mọi người, bạn không những phải có tài năng để cống hiến hết mình cho xã hội mà còn phải có đạo đức sáng ngời - cụ thể, điều họ mong muốn nhất ở bạn chính là tính nhẫn nhịn và biết hy sinh bản thân vô điều kiện. Bạn phải thật giỏi, thật chăm, thật hiền, thật tốt bụng và phải luôn bao dung, rộng lượng, hào phóng như một vị thánh. Người hưởng lợi từ những điều này không phải là bạn, mà là những người đòi hỏi bạn.
Do đó, chúng ta cần tỉnh táo phân biệt những kỳ vọng mà xung quanh đặt lên vai mình. Những kỳ vọng đó có đúng không? Có hợp lý không? Ai là người được lợi? Có phù hợp với khả năng và nguyện vọng của mình không?.. Nếu chỉ luôn nhắm mắt làm hài lòng mọi người, thì khi không đạt được “ngọn hải đăng kỳ vọng” của ai đó, bạn sẽ rơi vào trạng thái tự dằn vặt: là do tôi làm chưa đủ tốt, chưa chăm chỉ, chưa đủ giỏi, đó là vấn đề của bản thân tôi...
Không phải lỗi của bạn nếu bạn không thể đáp ứng những thứ vượt quá khả năng của mình. Và đương nhiên, người khác cũng không có lỗi nếu như họ không thể làm hài lòng những đòi hỏi quá mức của bạn.
Sự phát triển của con người cần có định hướng của kỳ vọng xã hội. Tuy nhiên, các cá nhân vẫn có khả năng tự phát triển và dần làm chủ cuộc đời mình. Những yêu cầu của xã hội chỉ nên đóng vai trò hướng dẫn, tạo động lực cho sự tiến bộ cá nhân, chứ không phải là định hướng duy nhất.
Thay vì lao đến mọi ngọn hải đăng, con tàu của bạn nên có những khoảng thời gian dừng lại nghỉ ngơi để tận hưởng khoảng lặng của cuộc sống, thả mình theo dòng nước để ngắm trời biển trong xanh. Cuối cùng, khi đã quá mệt mỏi với những ngọn hải đăng do người khác đặt ra, bạn luôn có thể lựa chọn bắt đầu hành trình theo hướng của riêng bạn.