Lần nọ, tôi nhận được chia sẻ của một nữ sinh cấp ba vi bạo lực học đường. Suốt một thời gian dài, cô bé ấy bị nhóm bạn trong lớp công kích, chửi rủa, mạt sát, bắt nạt cả In mạng lẫn ngoài đời chỉ vì một lý do kỳ quặc là “dám” unfollow tài khoản Instagram của một hot girl trong lớp. Nung hot girl kia đã rất tức giận, kéo bè cánh để cô lập và trừng trị kẻ unfollow mình.
Bắt nạt, ghét bỏ, hiềm khích vốn có thể xuất phát từ những lý do nhỏ nhặt và vô lý nhất. Nhưng bạn có bao giờ tự hỏi rằng cùng một lý do, cùng một hoàn cảnh, tại sao có những người luôn suy nghĩ và cư xử hẹp hòi hơn người khác? Đôi khi, ngay cả chúng ta cũng không tránh khỏi cảm giác khó chịu rất “xấu tính” với ai đó về những thứ mà họ rõ ràng không có lỗi. Bạn đã từng trải qua những tình huống thế này chưa:
Khi có người chỉ ra lỗi sai của tôi, dù họ đã tỏ ra tế nhị như nào, tôi vẫn cảm thấy khó chịu về họ.
Khi tôi thi trượt, tôi ghét những người thi đỗ.
Khi tôi kết thúc bài biểu diễn văn nghệ, có vài người xem nhưng không vỗ tay, tôi cảm thấy những người này coi thường tôi.
Tôi cảm thấy bị xúc phạm khi cấp dướiđàn emngười có địa vị thấp hơn lại dám vượt mặt tôi.
Tôi cảm thấy tức giận và mất mát khi phát hiện ra một số người unfriend, unfollow tài khoản mạng xã hội của tôi.
Tôi ngứa mắt với những người thể hiện nổi bật và thành công hơn mình, đặc biệt trong lĩnh vực tôi nghĩ mình giỏi.
Bỏ qua yếu tố ghen tị hoặc hiềm khích, một trong những nguyên nhân dẫn đến sự nhỏ nhen của chúng ta chính là “thể diện”. Khi người khác khiến ta “mất thể diện”, ta cảm thấy mình bị xúc phạm. Do mỗi người có đánh giá khác nhau về thể diện nên độ nhạy cảm của mỗi người cũng khác. Vì vậy, cùng một trường hợp, nhưng có người cảm thấy mất mặt, còn người khác lại thấy bình thường.
Việc thiết lập và xác nhận giá trị bản thân vốn là một nhu cầu cơ bản của con người. Các cá nhân xác lập giá trị của mình dựa trên năng lực và thành tích, đồng thời phát sinh ham muốn khẳng định giá trị bản thân. Chìa khóa để khẳng định giá trị bản thân là phải giành được sự công nhận của mọi người, đồng thời làm rõ vị trí hoặc giá trị của mình trong xã hội.
Có thể thấy rằng giá trị bản thân chính là cốt lõi của thể diện. Thể diện thực chất là mức độ quan tâm của một cá nhân đối với giá trị và địa vị của mình trong lòng người khác. Nó là sự kết hợp của “nhận dạng xã hội” và “tự nhận thức”.
Coi trọng thể diện là điều rất tốt, nó khiến con người có động lực để tiến bộ hơn và giữ gìn bản thân không làm những điều xã hội lên án. Nhưng khi nhận thức về thể diện trở nên méo mó, tính “sĩ diện hão” sẽ trở thành gánh nặng tinh thần trong cuộc sống của chúng ta.
Đối với cô hot girl trong câu chuyện trên, cô ấy có nhiều người theo dõi trên mạng xã hội, nhiều người ngưỡng mộ ở lớp, từ đó cảm thấy mình có đẳng cấp và uy thế nhất định so với những người khác. “Tôi là người nổi tiếng, tôi đặc biệt hơn những người xung quanh. Vậy mà một đứa con gái tầm thường trong lớp này dám unfollow tôi, điều này ảnh hưởng đến quyền lực của tôi. Tôi cảm thấy nó muốn đối đầu với mình, thật là mất mặt khi bị đứa kém hơn coi thường như thế!”
Cảm giác bị thách thức quyền lực kết hợp với tâm lý coi thường người khác khiến cô gái này thấy giá trị của mình bị xúc phạm. Đối với cô ta, con người được phân chia theo đẳng cấp, chỉ có hai loại: thượng đẳng và hạ đẳng. Bạn không thể ở trên tôi thì bạn là hạ đẳng, không có chuyện ngang hàng. Trong mắt cô ấy, follow tài khoản mạng xã hội đồng nghĩa với sự kính trọng, chú ý và công nhận của đối phương dành cho mình.
Nếu chúng ta chú ý quan sát xung quanh sẽ thấy xã hội này tồn tại đầy những mặt trái của tính sĩ diện:
Dù cuộc sống gia đình như địa ngục, có những người không thể ly hôn vì sợ thiên hạ chê cười.
Những nạn nhân không dám đứng ra tố cáo thủ phạm vì sợ những lời bàn tán dị nghị của xung quanh.
Những đứa trẻ muốn làm nghề nghiệp mà chúng thích như đầu bếp, thợ trang điểm, sửa chữa máy móc... nhưng phụ huynh không cho phép vì sợ mọi người coi thường.
Người chưa muốn kết hôn thì buộc phải kết hôn vội vàng vì sợ mang tiếng là “ế”.
Những người thấy số lượng bạn bè hoặc người theo dõi trên trang cá nhân của mình giảm bớt, trong lòng sinh chút khó chịu vì cảm thấy có người không còn coi trọng mình.
Dường như tiêu chí để đánh giá mọi thứ là “người khác nghĩ gì”. Chú trọng đến thể diện - đây rõ ràng là một nhu cầu tâm lý và xã hội. Chúng ta đề cao việc giữ thể diện, thực chất là ta quan tâm đến việc người khác nhìn nhận mình như thế nào. Nhưng tại sao ta nhất định phải chứng minh bản thân với người ngoài? Tại sao giá trị cá nhân của ta lại dựa vào sự đánh giá của ai đó?
Theo Tâm lý học Tiến hóa, ai trên đời này cũng sống trong các mối quan hệ và chúng ta cần có được sự yêu thích của người khác. Do trong xã hội thời nguyên thủy, con người sống theo thị tộc và bộ lạc nên nếu bị cô lập thì khả năng sống sót rất thấp. Bởi vậy, bản năng sinh tồn của con người luôn cố gắng để người khác thích và chấp nhận mình, cố gắng hướng tới sự hòa nhập xã hội. Nỗi sợ bị bỏ rơi ẩn trong tiềm thức khiến chúng ta dành nhiều thời gian để cố gắng cải thiện và thay đổi bản thân, vì ta muốn những người xung quanh hài lòng và yêu thích mình hơn. Sự chấp nhận và yêu mến của những mối quan hệ xung quanh giúp chúng ta cảm thấy an toàn.
Nếu một người không thể tự định nghĩa bản thân, họ sẽ phụ thuộc vào thái độ của người khác để xác định chính mình. Do không có đủ sự tự tin vào giá trị bên trong, ta chỉ có thể tạo dựng những hình ảnh bên ngoài phù phiếm, tìm đủ mọi cách để thể hiện quyền lực hoặc tầm ảnh hưởng, lồng lộn tức giận khi cảm thấy ai đó khiến mình “mất thể diện”. Ta cần phải liên tục yêu cầu sự khẳng định và xác nhận của người khác để tự củng cố giá trị, coi đó là thành tựu để tự hào về bản thân.
Người nào càng cảm thấy bất an và trống rỗng thì lại càng quan tâm đến ánh mắt của người khác. Trong mắt họ, thể diện quan trọng hơn bất cứ thứ gì, bởi những gì họ thể hiện ra bên ngoài là tất cả những gì họ có, mất thể diện là mất hết. Dù ở khía cạnh nào thì sĩ diện vẫn là lớn nhất, mất gì cũng được, nhưng không thể mất mặt!
Họ bị cuốn vào việc chạy theo mong muốn của người khác, luôn sợ bị đánh giá thấp và trở nên ám ảnh đối với việc thể hiện bản thân. Họ sẽ có thói quen so sánh và cảm thấy thất vọng sâu sắc nếu không giỏi hơn những người khác; nếu được mọi người ủng hộ hoặc khen ngợi, cảm giác chiến thắng và thành công sẽ tự động xuất hiện trong lòng họ. Nhìn đâu họ cũng chỉ so kè thắng thua, hơn kém, phân loại đẳng cấp.
Tính sĩ diện quá đà còn khiến người ta rơi vào một thứ bi kịch khác, đó là không chịu được khi bị từ chối. Tư duy của những người này trở nên lệch lạc, họ coi việc bị từ chối tình cảm, không chiến thắng một cuộc thi hay bị ai đó hủy kết bạn trên Facebook... là một sự đả kích nghiêm trọng. Thay vì nhẹ nhàng chấp nhận và coi những thất bại là điều bình thường, họ cảm thấy đây là nỗi nhục nhã không thể cam chịu, thậm chí nung nấu lòng hận thù.
Một báo cáo y tế của Hoa Kỳ đưa ra vào năm 2005 đã chỉ ra rằng ngay cả một sự từ chối nhỏ nhất cũng có thể dẫn đến hành vi hung hăng, thậm chí trút giận, làm hại người vô tội. Nhiều tội phạm tham gia những vụ xả súng, bắt cóc, khủng bố vì đã bị ảnh hưởng tâm lý do bị phủ nhận, sa thải, ly hôn, đuổi học... trước khi quyết định gây án.
Theo nhà tâm lý học Guy Winch, sau khi một người bị từ chối, sự sáng suốt của họ bị giảm đi rất nhiều và có xu hướng tấn công giá trị bản thân. Ông đã thiết kế một thử nghiệm, trong đó những người tình nguyện tham gia được sắp xếp đến gặp một người lạ để đưa ra những yêu cầu đơn giản. Thực chất, người lạ này là thành viên của nhóm nghiên cứu và sẽ từ chối mọi đề nghị mà tình nguyện viên đưa ra. Kết quả của thử nghiệm này cho thấy những người tham gia đều cố tự đưa ra lời giải thích cho việc bị từ chối: Họ tin rằng đối phương từ chối mình do ngoại hình, giới tính, đặc điểm nào đó, cách nói chuyện... Vậy đấy, khi một người bị từ chối, việc tự giải thích và tấn công giá trị bản thân như thế sẽ chỉ làm nỗi đau tinh thần thêm phần nghiêm trọng, cảm thấy thất bại và bị xúc phạm đến tự tôn. Tính sĩ diện càng cao, càng bị ám ảnh bởi thể diện, bạn sẽ càng thấy tổn thương và khó phục hồi. Dù trên thực tế, lý do làm ta bị từ chối có thể không liên quan đến giá trị cá nhân, nhưng sĩ diện mù quáng khiến ta cảm thấy “mất thể diện” và nuôi lòng thù hận.
Theo các nhà xã hội học, chúng ta có thói quen lấy sĩ diện làm tiêu chuẩn sống do bị ảnh hưởng của giáo dục thuở nhỏ. Gia đình và nhà trường luôn nhắc nhở trẻ em: “Con mặc quần áo bẩn thế người ta cười cho đấy”, “Con không được ồn ào, mọi người xung quanh sẽ đánh giá”, “Con học kém khiến bố mẹ rất xấu hổ”, “Hãy cố gắng học tập để rạng danh trường lớp”, “Các em chính là bộ mặt của nhà trường”...
Từ xa xưa, cha ông ta đã có tư tưởng công thành danh toại để dòng họ hiển hách, còn nếu trót phạm sai lầm thì sẽ làm ô nhục tổ tiên. Sau nhiều thế hệ với cách giáo dục phiến diện lặp đi lặp lại, “giữ thể diện” đã trở thành tư duy thâm căn cố đế, ăn sâu đến tận xương tủy. Chúng ta ngộp thở giữa những đánh giá của dư luận, liên tục bất an về giá trị của mình, rồi khi cảm thấy bị từ chối hoặc bị phủ nhận, ta bắt đầu nghi ngờ bản thân và trút giận lên ai đó yếu đuối hơn để củng cố lòng tự trọng mong manh.
Thôi nào, hãy nhìn thẳng vào sự thật này đi: Việc bạn luôn đưa bản thân ra cho người khác đánh giá, luôn sợ thất bại hoặc bị coi thường là biểu hiện của lòng tự trọng thấp.
Người khác nghĩ gì về bạn không liên quan đến bạn; bạn muốn sống như thế nào cũng không liên quan đến đánh giá của người khác. Sống chỉ để giữ hình tượng trong mắt người khác là một cách sống méo mó và mất tự do biết bao.