Có một tai nạn xảy ra và vài người đã chứng kiến điều đó. Nhóm người chứng kiến được yêu cầu mô tả lại vụ tai nạn. Hai câu hỏi được đưa ra là “Các xe chạy với tốc độ thế nào khi chúng tông thẳng vào nhau?” và “Các xe chạy với tốc độ thế nào khi chúng tiếp xúc với nhau?”. Kết quả là những người nhận được câu hỏi với cụm từ “tông thẳng vào” mô tả tốc độ của xe chạy nhanh hơn, tai nạn thảm khốc hơn so với những người nhận được câu hỏi với cụm từ “tiếp xúc với”. Điều này cho thấy trí nhớ của nhân chứng có thể bị tác động, dẫn đến lời khai thiếu chính xác.
Đây là ví dụ nằm trong bài giảng về độ tin cậy của lời khai nhân chứng thuộc bộ môn Tâm lý học Tư pháp. Ví dụ này bắt nguồn từ thử nghiệm năm 1974 của hai nhà tâm lý học Elizabeth Loftus và John Palmer, nhằm kiểm tra xem liệu ngôn ngữ có thể tác động khiến lời khai thay đổi hay không. Trên thực tế, họ đã thực hiện hai thử nghiệm khác nhau để nhắm đến cùng một giả thuyết:
Thử nghiệm thứ nhất:
Bốn mươi lăm sinh viên được mời tham gia vào một nghiên cứu, trong đó họ được chia thành năm nhóm. Bảy đoạn phim về tai nạn giao thông có thời lượng từ năm đến ba mươi giây được trình chiếu theo thứ tự ngẫu nhiên cho từng nhóm. Sau khi xem phim, những người tham gia được yêu cầu mô tả những gì đã xảy ra như thể họ là nhân chứng. Sau đó, họ được hỏi những câu hỏi cụ thể, bao gồm câu “Các xe chạy nhanh như thế nào khi chúng nhau?”. Khoảng trống là nơi điền một trong năm cụm từ “tông mạnh/ va chạmđụnghuých vàochạm vào”.
Kết quả thu được cho thấy tốc độ ước tính của người mô tả bị ảnh hưởng bởi từ ngữ được sử dụng trong câu hỏi. Động từ ẩn chứa thông tin về tốc độ có ảnh hưởng đến trí nhớ của người tham gia về vụ tai nạn, những người được hỏi với động từ mang sắc thái mạnh có xu hướng áng chừng vận tốc chiếc xe chạy nhanh hơn. Những người tham gia khi gặp câu hỏi “tông mạnh” đã mô tả tốc độ ước tính cao nhất (40,8 dặmgiờ), tiếp theo là “va chạm” (39,3 dặmgiờ), “đụng” (38,1 dặmgiờ), “huých vào” (34 dặmgiờ) và “chạm vào” (31,8 dặmgiờ).
Ta có thể nhận ra rằng ngôn ngữ tạo nên ấn tượng về tốc độ xe đang chạy, điều này đã thay đổi nhận thức của người tham gia. Nói cách khác, lời khai của nhân chứng có thể bị sai lệch dựa theo cách điều tra viên đặt câu hỏi về hành vi phạm tội.
Loftus và Palmer đưa ra hai giả thiết cho kết quả này:
– Phản ứng thiên vị: Thông tin sai lệch được cung cấp có thể ảnh hưởng đến câu trả lời mà một người đưa ra, nhưng nó không thực sự dẫn đến ký ức sai về sự kiện. Chẳng hạn các ước tính tốc độ khác nhau xảy ra do từ khóa quan trọng (ví dụ như “tông mạnh” hoặc “chạm vào”) ảnh hưởng hoặc gây ấn tượng lên phản ứng của một người.
– Ký ức bị thay đổi: Từ ngữ mạnh bạo thực sự gây thay đổi nhận thức của một người về vụ tai nạn, khiến họ thấy vụ tai nạn trở nên nghiêm trọng hơn. Nhận thức này sau đó được lưu trữ trong trí nhớ của một người về sự kiện, tạo ra trí nhớ sai về một sự kiện có thật đã xảy ra.
Không dừng lại ở đó, Loftus và Palmer đã tiếp tục thử nghiệm thứ hai:
Một trăm năm mươi sinh viên được xem một đoạn phim dài một phút về một chiếc ô tô lái qua vùng nông thôn, trong bốn giây cuối cùng, một vụ tai nạn giao thông đã xảy ra. Sau đó, họ lại được chia thành ba nhóm: Năm mươi sinh viên được hỏi “Ô tô chạy nhanh thế nào khi chúng tông mạnh vào nhau?”, năm mươi sinh viên khác được hỏi “Ô tô chạy nhanh thế nào khi chúng đụng vào nhau?”, và năm mươi sinh viên còn lại không nhận được câu hỏi nào.
Một tuần sau, các sinh viên được yêu cầu quay lại và được hỏi liệu họ có nhìn thấy kính vỡ ở hiện trường vụ tai nạn hay không. Do không được xem lại phim nên họ buộc phải trả lời theo trí nhớ.
Nhóm nghiên cứu thu được kết quả những người từng nhận được câu hỏi “Ô tô chạy nhanh thế nào khi chúng tông mạnh vào nhau?” có nhiều khả năng trả lời rằng họ đã nhìn thấy kính vỡ hơn hai nhóm còn lại, dù trong phim gốc thì chẳng có mảnh kính vỡ nào cả.
Thử nghiệm này cho thấy trí nhớ dễ bị bóp méo bởi kỹ thuật đặt câu hỏi và thông tin tiếp nhận sau sự kiện có thể kết hợp với trí nhớ ban đầu để tạo ra những sai lầm trong ký ức.
Có thể hiểu hiệu ứng này không chỉ do phản ứng thiên vị, ấn tượng từ các câu hỏi đã thực sự thay đổi trí nhớ của người tham gia. Việc thêm các chi tiết sai vào bộ nhớ của một sự kiện được gọi là sự gây nhiễu. Điều này có ý nghĩa quan trọng đối với các câu hỏi được sử dụng khi cảnh sát tiến hành lấy lời khai.
Tuy nhiên, điểm hạn chế của hai nghiên cứu trên là nó thiếu tính hiện thực. Các thử nghiệm này không thể coi là kết quả lời khai thực tế của nhân chứng, bởi những người tham gia chỉ xem video clip chứ không trực tiếp có mặt tại một vụ tai nạn ngoài đời. Do đó, nhóm nghiên cứu của Elizabeth Loftus tiếp tục thực hiện thử nghiệm khác để xác định xem liệu trí nhớ sai có xuất hiện trong những tình huống căng thẳng ngoài đời thực.
Trong thử nghiệm này, các đối tượng được chọn tham gia là một nhóm quân nhân Mỹ - những người đã trải qua nhiều bài luyện tập sức chịu đựng và kỹ năng khi bị bắt làm tù nhân chiến tranh. Trong thử nghiệm, những binh sĩ này bị ngược đãi và tra khảo một cách tàn bạo trong ba mươi phút rồi sau đó được yêu cầu nhận dạng kẻ đã tra khảo mình. Khi nhận được những thông tin gợi ý sai, nhiều người trong số các quân nhân này đã nhận dạng sai đối tượng, thậm chí còn nhận dạng một người hoàn toàn không giống với kẻ tra khảo thực sự.
Elizabeth Loftus vốn là một nhà tâm lý học nổi tiếng với những nghiên cứu về trí nhớ. Thông qua các nghiên cứu của mình, Elizabeth Loftus đã chỉ ra rằng trí nhớ của con người không đáng tin cậy, yếu ớt, dễ mắc lỗi và dễ bị tác động.
Chính bản thân bà cũng có những kinh nghiệm về trí nhớ sai của con người. Khi Elizabeth Loftus mới mười bốn tuổi, mẹ của bà qua đời trong một tai nạn đuối nước. Tại buổi họp mặt gia đình vào sinh nhật lần thứ bốn mươi bốn của Loftus, chú ruột của bà đã kể rằng chính bà là người tìm thấy thi thể mẹ nổi trong hồ bơi sau tai nạn. Trước đó, bà nhớ rất ít về vụ việc, nhưng sau lời nói của chú, tình tiết về việc phát hiện ra thi thể của mẹ đột nhiên trở lại một cách sống động.
Vài ngày sau, bà phát hiện ra chú của mình đã nhầm lẫn, người thực sự phát hiện ra thi thể của mẹ Loftus trong tai nạn đó là một người dì. Tất cả những gì cần có để kích hoạt một ký ức sai - ngay cả đối với một chuyên gia nghiên cứu về trí nhớ như Elizabeth Loftus - chỉ là một câu nói đơn giản từ thành viên trong gia đình. Điều này minh họa cho việc trí nhớ của con người có thể dễ dàng bị ảnh hưởng bởi các thông tin mà họ tiếp nhận.
“Hiệu ứng thông tin sai lệch đề cập đến sự suy giảm trí nhớ trong quá khứ, phát sinh sau khi tiếp xúc với thông tin sai lệch.” Elizabeth Loftus chia sẻ. Theo bà, nhiều người hiểu lầm rằng trí nhớ làm việc như một chiếc máy ảnh để ghi lại thông tin và chiếu lại những bức ảnh đó khi ta cần nhớ lại. Tuy nhiên, trên thực tế, trí nhớ của chúng ta có khả năng tái xây dựng, hơi giống cách hoạt động của một trang Wikipedia khi cả chủ nhân lẫn những người khác đều có thể truy cập và thay đổi dữ liệu.
Ký ức không phải là bản ghi chính xác của các sự kiện. Thay vào đó, ký ức của chúng ta được tái tạo theo nhiều cách khác nhau sau khi các sự kiện xảy ra, có nghĩa là chúng có thể bị bóp méo bởi một số yếu tố như: hiệu ứng thông tin sai lệch, thành kiến, nhầm lẫn, hiệu ứng quá tự tin…
Theo báo cáo “Nghiên cứu tâm lý về độ chính xác trong lời khai của nhân chứng” do Đại học Công an Nhân dân Trung Quốc tiến hành, một trong những yếu tố dẫn đến lời khai sai của nhân chứng là do ảnh hưởng bởi quá trình ghi nhớ:
“Bộ nhớ của con người không phải là một bản sao đơn giản của thực tế khách quan. Nhiều thông tin khác nhau có thể được tái tạo trong các liên kết mã hóa, lưu trữ và truy xuất của bộ nhớ, dẫn đến sự thay đổi về số lượng, thậm chí là chất lượng của nội dung bộ nhớ. Nội dung ký ức của nhân chứng thường là một sự kiện cụ thể xảy ra trong cuộc sống hằng ngày. Tâm lý học gọi đó là ký ức dựa trên sự kiện. Trí nhớ giả dựa trên sự kiện là một yếu tố quan trọng ảnh hưởng đến độ chính xác của lời khai nhân chứng cung cấp.
Các nghiên cứu đã chỉ ra rằng thông tin sau sự kiện là một nguyên nhân quan trọng tạo nên trí nhớ sai dựa trên sự kiện. Cái gọi là thông tin sau vụ việc đề cập đến thông tin liên quan về vụ án mà nhân chứng tiếp xúc sau khi họ nhận thức được vụ án. Các nghiên cứu sâu hơn cũng chỉ ra rằng đối tượng thường có thể bác bỏ những thông tin sai lệch rõ ràng, nhưng không dễ để bác bỏ những thông tin sai lệch mơ hồ.”
Các nghiên cứu về ký ức sai trong bộ nhớ của con người có ý nghĩa rất lớn đối với tố tụng hình sự, cũng như khoa học điều tra. Bởi “có thể người làm chứng nói toàn sự thật, nhưng biết đâu sự thật đó là do sự sai nhầm, nghe nhầm, hoặc nhìn thấy nhầm, hoặc kể lại nhầm mà ra” (Huỳnh Kỳ, 1952, Cảnh sát khoa học, Nhà xuất bản Văn Hồng Thịnh, trang 96). Hơn nữa, thông tin có được từ lời khai - dù của người làm chứng hay của bất kỳ ai - đều phản ánh ý chí chủ quan của mỗi người, do đó cần thận trọng xác minh khi sử dụng lời khai của người làm chứng.
Theo Tâm lý học Tư pháp, có ba nguyên nhân chính dẫn đến trí nhớ sai:
Nguyên nhân thứ nhất là do nhận thức, góc nhìn và cách đánh giá cá nhân của mỗi người rất khác nhau, thậm chí có thể có sự khác biệt so với thực tế. Trí nhớ sai có thể hình thành do con người chỉ tiếp cận một góc của sự việc nhưng lại nghĩ rằng mình đã thấy được tất cả nên sinh ra những niềm tin sai lệch, hoặc họ đã có định kiến sẵn về một điều gì đó nên ảnh hưởng tới cách họ nhìn nhận sự việc, dẫn đến nhớ sai.
Ví dụ, trong một buổi họp mặt, người A nói một câu nhận xét về người B: “B như dở hơi ấy”, khoảng ba mươi phút sau B có việc bận nên về sớm. Những người chứng kiến là X, Y, Z có thể xây dựng những ký ức khác nhau về sự việc: X là người suy nghĩ đơn giản, nên thuật lại rằng “A nói đùa là B như dở hơi, B không phản ứng gì”. Y lại cho rằng “A xúc phạm B với giọng gay gắt, B có vẻ không vui nhưng không muốn thể hiện ra”. Z lại đưa ra mô tả “A nói là B như dở hơi, khiến cho B bỏ về”.
Vậy đấy, không ai bịa đặt hay tường thuật sai so với trí nhớ của họ. Chỉ là cách đánh giá sự việc của mỗi người không giống nhau, nên “sự thật” trong mắt mỗi người một khác, thậm chí còn không hoàn toàn đúng với những gì đã diễn ra trong thực tế.
Nguyên nhân thứ hai là sự xáo trộn và thay đổi trí nhớ do các thông tin khác “làm nhiễu” và “ghi đè” lên ký ức gốc. Bản chất trí nhớ của con người là sự tổng hợp của những gì diễn ra trong thực tế và những nhân tố khác như sự hiểu biết, kinh nghiệm, mong đợi... Ghi nhớ là một quá trình tái tạo, góp nhặt từng mảnh ghép nhỏ của những gì chúng ta thực sự chứng kiến, do đó bộ não của con người có xu hướng tự đưa ra suy luận để lấp đầy những khoảng trống. Một số thông tin không có thực có thể xuất hiện trong quá trình suy luận của não bộ để bức tranh toàn cảnh trong trí nhớ của chúng ta trở nên hợp lý.
Ví dụ, trong thí nghiệm của John Bransford và Marcia Johnson (1973), họ chia những người tham gia thành hai nhóm. Trong đó, nhóm thí nghiệm được đọc câu: “John đang sửa cái nhà chim câu. Anh ta đập vào móng tay khi cha anh đến xem và giúp anh làm việc.” Còn nhóm đối chứng thì được đọc câu: “John đang sửa cái nhà chim câu. Anh tìm cái đinh khi cha anh ta đến xem và giúp anh làm việc”. Kết quả là nhóm thí nghiệm có khả năng nhớ sai câu mẫu thành “John dùng búa sửa nhà của chim câu khi cha anh đến xem và giúp anh làm việc.” Câu gốc không hề nhắc đến chiếc búa nào, nhưng kinh nghiệm của con người cho thấy đập ngón tay là do búa gây ra, vì vậy bộ não của những người tham gia đã vô thức suy luận và gây ra trí nhớ sai về câu gốc mà họ đã đọc.
Ngoài ra, nếu thông tin sai lệch xuất hiện trong khoảng thời gian gần hơn bộ nhớ gốc của sự kiện, thì nó có khả năng được não truy cập nhiều hơn. Trong những trường hợp này, thông tin sai được nhớ lại dễ dàng hơn nhiều, gây khó khăn cho việc nhớ lại thông tin chính xác.
Nguyên nhân thứ ba là do tác động từ yếu tố bên ngoài: các gợi ý sai khiến trí nhớ bị bóp méo. Các thông tin sai lệch, thông tin gây hiểu lầm có ảnh hưởng lớn đến trí nhớ của con người. Theo nghiên cứu của Michael McCloskey và Maria Zaragoza (1985), ảnh hưởng của thông tin sai lệch khiến người tham gia không hình thành được trí nhớ chính xác ngay từ đầu. Trong quá trình gợi nhớ, những ám thị mà con người được tiếp nhận cũng khiến ký ức bị lệch lạc. Các nghiên cứu của Elizabeth Loftus đã thể hiện rất rõ điều này.
Tuy nhiên, ý nghĩa thực tiễn của những nghiên cứu về trí nhớ không chỉ áp dụng trong Tâm lý học Pháp chứng. Bạn thấy đấy, chúng ta có khả năng ghi nhớ sai bất kỳ lúc nào! Và từ hiểu biết về những ký ức sai này, bạn có thể giải thích những tình huống khó xử xuất hiện trong đời thường:
”Tôi cho cô bạn thân mượn năm cuốn sách mà tôi rất quý. Bạn có trả cho tôi trước hai cuốn mà bạn đã đọc xong. Vài tháng sau, tôi hỏi về ba cuốn sách còn lại thì bạn nói rằng đã trả cho tôi cả năm cuốn vào lần trước rồi. Tôi nói rằng không nhận được, bạn lại khẳng định đã trả lại, còn mô tả rất kỹ ngày hôm đó chúng tôi đã cùng nhau ăn gì, nói chuyện gì, bạn đặt cả năm cuốn sách trên mặt bàn của tôi ra sao. Lúc đó tôi nghĩ rằng mình đã nhớ nhầm, thế rồi tôi cứ cố nghĩ mãi xem đã để mất ba cuốn sách kia ở đâu. Đến tối hôm đó, bạn gọi điện cho tôi báo là ba cuốn sách đó đang ở nhà bạn, chẳng hiểu sao bạn cứ nhớ như in là trả cho tôi cả năm cuốn rồi.”
”Trong lúc ôn lại kỷ niệm thời thơ ấu, gia đình tôi bỗng dưng cãi vã vì cùng một sự kiện nhưng mỗi người nhớ một kiểu. Ai cũng khăng khăng rằng mình đúng, những người khác sai.”
”Em là học sinh cá biệt ở trường. Em hay đánh nhau lắm. Một lần, có một vụ đánh nhau ở cổng trường. Hôm đó em bị ốm nên ở nhà, còn chẳng hề bước chân ra ngoài, thế nhưng thầy giám thị lại nói rằng chính mắt thấy em tham gia đánh nhau, làm em bị phạt oan.”
”Em không nhớ cô giáo giao bài tập nào về nhà. Khi mẹ em gợi ý, em có cảm giác bài nào trong gợi ý cũng là bài mà cô đã giao.”
Bạn có thấy những tình huống này quen không?
Chưa dừng lại ở đó, hiệu ứng trí nhớ sai lệch còn góp phần vào thứ mà chúng ta gọi là “tẩy não”. Bằng cách tác động, gợi ý để tạo ra những định kiến và ký ức nhầm lẫn, ta có thể thao túng người khác theo mong muốn của mình. Nghe thì phức tạp như vậy nhưng trên thực tế, những trí nhớ sai có thể xuất hiện rất đơn giản:
Sau khi chia tay, một bên cảm thấy rất ấm ức, luôn nhớ lại những kỷ niệm khi hai người còn đang bên nhau. Họ tự hỏi vào thời điểm đó thì đối phương đã thay đổi tình cảm chưa, cố suy nghĩ và phân tích từng chi tiết trong trí nhớ để củng cố cho những phỏng đoán của mình. Kết quả là họ tự khiến trí nhớ của mình bị xáo trộn. Ký ức có thể được thay thế trong vô thức chỉ bằng sự tưởng tượng và suy diễn. Do đó, có những người trở thành nạn nhân bởi trí nhớ sai của người yêu cũ: Họ bị gán cho những việc xấu mà mình chưa từng làm.
Khi một đôi vợ chồng ly hôn, họ cố gắng nói xấu đối phương với đứa con mà mình được quyền nuôi dưỡng. Có nhiều bậc cha mẹ áp dụng chiến thuật nói xấu đối phương với con cái khi gia đình rạn nứt hoặc ly hôn. Không chỉ buông những lời đả kích cay nghiệt để trút giận, họ còn có thể đưa ra những câu chuyện tự suy diễn hoặc bịa đặt để kéo đứa trẻ về phe mình. Sau một thời gian, đứa trẻ tin tưởng và hình thành những ký ức tồi tệ dựa trên các thông tin sai lệch mà nó được nghe lặp đi lặp lại: bố đi ngoại tình tới khuya mới về, mẹ vô trách nhiệm bỏ bê con cái... Những điều này có thể khác hoàn toàn so với điều đã diễn ra trong thực tế.
Tình huống gần gũi hơn là khi có những người đã từng có thiện cảm với bạn, nhưng sau một thời gian họ tiếp xúc với những kẻ ghét bạn, bản thân họ dần xuất hiện những ký ức sai do gợi ý từ những lời nói xấu. Hoặc, bản thân họ không hài lòng với bạn nên nhìn bạn bằng đôi mắt đầy định kiến. Những người này nhớ lại những chuyện trong quá khứ để tìm cách chứng minh rằng bạn tồi tệ, sự phỏng đoán đi kèm với thiên kiến xác nhận khiến họ chỉ chăm chăm đi tìm những bằng chứng để ủng hộ suy nghĩ đó, và những ký ức sai lệch ra đời.
Do vậy, sẽ có những lúc bạn cảm thấy ngạc nhiên khi một người bạn học cũ hàng chục năm trước có thể kể xấu mình bằng những việc bạn chưa từng làm như: quỵt tiền, quay cóp, nịnh giáo viên, ăn gian điểm số... Và đừng quá đau lòng hay ngạc nhiên khi một người từng chơi với bạn bỗng trở mặt, đi theo nhóm người ghét bạn và kể ra hàng loạt chuyện bạn chưa từng làm trong quá khứ để nói xấu – ký ức sai rất dễ hình thành và củng cố khi được đi kèm với những cảm xúc tiêu cực như ghét bỏ, ghen tị, hằn học...
Mọi người càng có nhiều thời gian tiếp xúc với thông tin sai lệch, họ càng có nhiều khả năng nhớ sai rằng thông tin sai đó là một phần của sự kiện ban đầu. Do đó, nếu muốn nói xấu hoặc tung tin đồn về ai đó, chỉ cần đưa ra những thông tin sai lệch lặp đi lặp lại, khi tin giả tồn tại đủ lâu thì người nghe sẽ dần tin là thật.
Trong khi chúng ta tin rằng trí nhớ của mình rất tốt và rõ ràng, các nhà nghiên cứu đã chỉ ra rằng những ký ức sai lệch khá phổ biến và dễ hình thành. Trí nhớ của con người mong manh hơn ta tưởng, dễ mắc sai sót, dễ tác động, và ngay cả những người có trí nhớ tốt vẫn có thể nhớ sai mà không hề tự nhận ra.