Tháng 9 năm 2019, Đinh Văn Giáp (sinh năm 1995) và Đinh Văn Trường (sinh năm 2000) cùng trú tại huyện Văn Chấn, tỉnh Yên Bái rủ nhau xuống Hà Nội chơi, cả hai ở nhờ nhà bạn và đến quán internet ở quận Nam Từ Liêm chơi game. Khi hết tiền lại mang nợ, Giáp và Trường rủ nhau ra bến xe Mỹ Đình tìm xe ôm để cướp tài sản.
Khoảng 20 giờ ngày 26 tháng 9 năm 2019, hai đối tượng này đi bộ ra cổng chính bến xe Mỹ Đình. Tại đây, Giáp và Trường gặp anh Nguyễn Cao S. (là một sinh viên chạy Grab) đang ngồi trên xe máy Yamaha Exciter chờ khách, chúng giả vờ thuê anh S. chở về khu vực phường Cổ Nhuế, gần Học viện Cảnh sát nhân dân với giá 60.000 đồng.
Lúc này, anh S lén dùng điện thoại chụp ảnh Giáp và Trường rồi nhắn tin cho cô bạn gái mới quen để dặn dò: “Có gì báo công an nhé, tí chở hai thằng này lên Cổ Nhuế”.
Khi anh S. điều khiển xe máy chở Giáp và Trường đến đoạn đường nối với đường Hoàng Quốc Việt, thuộc tổ dân phố Tân Phong (phường Thụy Phương, quận Bắc Từ Liêm) thì Trường nói đi sai đường rồi và bảo nam sinh viên này quay lại. Anh S. thực hiện theo lời nói của Trường, nhưng vừa quay xe thì thấy xe chết máy nên dựng chân chống xuống kiểm tra. Lợi dụng lúc sơ hở đó, Giáp lấy con dao bấm mang theo từ trước đâm mạnh một nhát vào gáy nạn nhân. Bị đâm bất ngờ, anh S buông xe bỏ chạy.
Chạy được một đoạn, nạn nhân bị rơi điện thoại iPhone 7 Plus xuống đường. Giáp cầm dao đuổi theo thì thấy anh S. bị gục ngã nghiêng sang bên phải. Thấy vậy, tên cướp đi tới, đâm nạn nhân thêm nhiều nhát, gây tử vong. Sau khi đâm nam sinh viên chạy Grab xong, Giáp và Trường lấy điện thoại của nạn nhân. Nhưng vì điện thoại đã cài đặt mật khẩu nên hai tên cướp vứt xuống đường, rồi lấy xe máy trị giá hơn 30 triệu đồng của nạn nhân và bỏ trốn.
Ngày 7 tháng 10 năm 2020, Tòa án nhân dân thành phố Hà Nội đã mở phiên tòa sơ thẩm xét xử vụ án này.
Theo nhận định của Hội đồng xét xử, hành vi của các bị cáo có tính chất côn đồ, có sự chuẩn bị kỹ và bàn bạc từ trước. Khi gây án, các bị cáo đã bàn chuyện nếu nạn nhân chống cự sẽ giết hại và giấu xác. Tại phiên tòa, hai bị cáo thừa nhận hành vi phạm tội của mình như cáo trạng đã truy tố. Sau quá trình nghị án, Hội đồng xét xử đã tuyên mức án tử hình dành cho hai đối tượng.
Đó là tóm tắt diễn biến của vụ án cậu sinh viên chạy Grab bị hai tên cướp sát hại dã man gây xôn xao dư luận vào tháng 9 năm 2019. Trong vụ án này có một điểm đặc biệt đáng chú ý, đó là sự mâu thuẫn trong tâm lý của nạn nhân: Trước khi chở Giáp và Trường, anh S. đã sử dụng điện thoại di động để lén chụp ảnh hai đối tượng rồi gửi cho người thân dặn rằng “nếu không về thì hãy báo công an”. Hành động này của nạn nhân đã cho thấy rõ tâm lý nghi ngại, cảm thấy bất an và nguy hiểm khi chở hai đối tượng trên. Tại sao ngay từ đầu nạn nhân đã cảm thấy không an toàn, nghi ngờ, lo lắng nhưng vẫn nhận chở khách?
Theo nghiên cứu trong lĩnh vực Nạn nhân học, sự mâu thuẫn này được gọi là “tâm lý cừu non”. Một trong những khuôn mẫu nổi bật của cừu là ngoan ngoãn, nghe lời, tốt đẹp và ngây thơ. Tâm lý cừu non thường xuất hiện ở những người trẻ tuổi, thiếu kiến thức xã hội và kỹ năng xử lý tình huống. Vì bản chất tốt bụng và luôn được giáo dục hướng thiện, nên họ luôn muốn nghĩ tốt cho người khác, chọn cách tin tưởng thay vì cảnh giác.
Những người có tâm lý cừu non ngây thơ đều có khả năng nhận thức tốt. Trong các tình huống khả nghi, họ đã phần nào lường trước khả năng đối phương là kẻ không đáng tin, ác ý, cảm nhận được tình huống này sẽ dẫn đến nhiều nguy hiểm. Nhưng tự bản thân họ lại gạt đi nỗi sợ, tự nhủ “Không sao đâu, chắc mình lo lắng quá thôi, làm gì đến nỗi nghiêm trọng thế” và thầm mong kết thúc sẽ có hậu để có thể thở phào “Mình lo lắng vớ vẩn rồi”. Họ có chút thụ động, để cuộc sống đẩy đưa và đón nhận kết quả do đối phương quyết định. Họ còn mang nét tính cách cả nể, không dám từ chối người khác và thường cảm thấy cắn rứt nếu không nhận lời giúp đỡ ai đó.
Trong một vụ án nổi tiếng tại Hoa Kỳ, nạn nhân cũng đã xuất hiện những linh cảm bất an:
Colleen Stan - một sinh viên hai mươi tuổi - quyết định rời nhà ở thành phố Eugene tới California để chúc mừng sinh nhật một người bạn thân. Quãng đường dài hơn 600km, nhưng cô gái trẻ không có ô tô riêng, cũng không có tiền để đi xe bus nên cô quyết định xin đi nhờ xe để đến được California.
Bi kịch của Colleen Stan bắt đầu vào ngày 19 tháng 5 năm 1977 khi cô đứng vẫy xe để kịp đến sinh nhật bạn. Lúc được một cặp vợ chồng tấp vào lề cho đi nhờ, cô cảm thấy mình thật may mắn. Tuy nhiên, sau đó Colleen lại cảm thấy lo lắng bởi thấy người chồng liên tục nhìn chằm chằm vào cô qua gương chiếu hậu. Khi chiếc xe dừng lại tại một trạm xăng để nạp nhiên liệu, Colleen đã tranh thủ đi vào nhà vệ sinh và bỗng cảm thấy có một giọng nói lên vang lên trong đầu: “Hãy chạy đi, nhảy qua cửa sổ và đừng bao giờ nhìn lại.”
Nhưng sau đó, cô tự trấn an bản thân, nghĩ rằng mình thật ngớ ngẩn, bỏ qua những cảm giác bất an và quay trở lại xe.
Chiếc xe tiếp tục khởi hành. Đi được một lúc, tới một nơi vắng vẻ mà Colleen không biết là ở đâu, chiếc xe chạy chầm chậm rồi đột ngột dừng lại. Trong khi cô gái trẻ còn chưa hiểu chuyện gì đang xảy ra thì đã bị người đàn ông khống chế, trói chặt tay, bịt mắt và đầu cô bị nhét trong một chiếc hộp gỗ cách âm. Sau đó, Colleen đã bị đôi vợ chồng độc ác ấy bắt làm nô lệ, giam cầm trong một chiếc rương chật hẹp dưới gầm giường, bị tra tấn và cưỡng bức suốt bảy năm!
Với các vụ lừa đảo chiếm đoạt tài sản, có những người trở thành nạn nhân chỉ vì suy nghĩ chủ quan: “Không sao, chắc họ không lừa mình đâu!” Ở Việt Nam, có nhiều vụ cho người quen mượn giấy tờ cá nhân hoặc sổ đỏ. Khi giao các giấy tờ đặc biệt này, trong đầu ai cũng lóe lên suy nghĩ “Mượn giấy tờ quan trọng không phải là chuyện chơi, lỡ đối phương đem đi cầm cố hoặc vay nợ thì sao?” Thế nhưng vì niềm tin, các nạn nhân vẫn gạt đi những nghi ngờ, để rồi đến một ngày phát hiện ra đối phương sử dụng giấy tờ của mình để thế chấp, vay mượn những khoản tiền rất lớn. “Không sao đâu”, đến lúc nhận ra có sao thì nhiều khi đã quá muộn.
Những cái bẫy do người xấu giăng ra đều tác động tới một “bẫy tâm lý” có sẵn trong mỗi chúng ta, đó là câu hỏi “Nếu họ thật sự là người tốt thì sao?”
Nếu họ thật sự là người tốt, mình bỏ mặc thì tội nghiệp lắm.
Nếu họ thực sự là khách tốt, mình không nhận làm thì phí phạm.
Nếu như đây thực sự là lời đề nghị tốt, mình bỏ qua thì mất cơ hội.
Nếu họ thực sự là người tốt, mình nghi ngờ là oan cho họ rồi, như thế mình là kẻ xấu tính.
Có những khi, các đức tính tốt đẹp của con người lại chính là hố sâu chôn vùi bản thân. Chúng ta luôn được dạy rằng hãy yêu thương và tốt bụng với mọi người xung quanh, có niềm tin là tốt đẹp, đa nghi là tính xấu. Lối tư duy này vô tình khiến những người ngây thơ lựa chọn sai khi đối mặt với những tình huống nguy cấp – họ chọn tin thay vì nghi, chọn nhận lời thay vì từ chối, bởi đấy là hành vi được gắn mác “tốt” mà họ luôn được dạy.
Khi đã lựa chọn tin tưởng, con người có xu hướng bảo vệ quyết định của mình bằng cách tự nhủ “Không sao đâu” để át đi bản năng và linh cảm nguy hiểm. Tuy cảm thấy có nhiều điều khả nghi, nhưng họ lại bám lấy hy vọng là mình phán đoán sai. Thậm chí, đến những phút cuối, họ vẫn tin rằng ở hiền gặp lành, nếu mình tốt bụng thì đối phương sẽ không nỡ ra tay làm hại.
Không chỉ trong các vụ án, cuộc sống thường ngày của chúng ta cũng tồn tại những “cừu non ngây thơ”. Luôn có nhiều kẻ muốn lợi dụng lòng tốt của bạn và đã nhiều lần, bạn quyết định tin tưởng họ rồi nhận lại sự thất vọng.
Đó có thể là một người quen tìm đến vay tiền rồi tìm cách quịt nợ.
Đó có thể là một người bạn mượn đồ rồi cố tình im đi không trả.
Đó có thể là những người nhờ bạn giúp đỡ khi gặp khó khăn, nhưng lại trở mặt đâm sau lưng bạn khi đã nhận đủ lợi ích.
Đó cũng có thể là những kẻ biết được sự tốt bụng, hào phóng của bạn nên luôn tìm cách xin xỏ, vụ lợi.
Họ chỉ coi bạn như một cái mỏ để khai thác lợi ích bất tận, ngược lại, bạn chẳng bao giờ nhận được điều gì có ích từ họ.
Trước yêu cầu của những người này, bạn thường tự nhủ “Không sao, nếu như họ lừa mình thì mình chỉ mất một chút tài sản, nhưng lại biết lòng dạ một người”, “Lần trước họ không trả, lần này mình cho mượn thêm rồi đòi họ trả một thể. Nếu không trả thì mình không chơi với họ nữa”. Nhưng đó cũng chính là điều mà đối phương muốn bạn nghĩ:
“Đừng tiếc của, mất thì thôi, hãy giao lợi ích đó cho tôi. Thứ tôi cần là lợi ích tôi đang nhắm đến chứ không phải là mối quan hệ với bạn, khi đạt được mục đích rồi thì tôi cũng chẳng muốn ở bên bạn nữa đâu.”
Kết quả là sau mỗi lần bị người ta khai thác, lòng tin của bạn lại bị mất đi một ít. Bạn chịu thiệt cả về vật chất lẫn tinh thần, chưa kể những hậu quả rắc rối có thể xuất hiện phía sau.
Có câu: “Nếu bạn giống một trái hồng chín nhũn trên cây, thì bất kỳ ai đi ngang qua cũng muốn chọi cho bạn vài viên đá. Nếu bạn biểu hiện giống một kẻ dễ bị làm hại, người xấu nhất định sẽ không bỏ qua cho bạn.” Do đó, bạn không cần phải lọc lõi như sói, nhưng hãy thoát khỏi tâm lý của cừu non ngây thơ. Lòng tin của bạn là thứ rất quý giá, xin đừng phung phí. Và nhớ nhé, khi trực giác cảnh báo nguy hiểm, hãy tin ở nó!