Trong truyện Thám tử lừng danh Conan, có một vụ án khiến tôi rất ấn tượng:
Motoyama từng là vận động viên bóng chày trẻ tuổi mới gia nhập đội bóng chuyên nghiệp. Sau khi thấy anh thi đấu, người đàn anh Nose lúc ấy đang là ngôi sao trụ cột của đội bóng góp ý với cậu rằng “Tư thế ném bóng của cậu có tật đấy”. Motoyama choáng cả người, liên tục tập luyện trước máy quay để hoàn thiện bản thân. Do cường độ tập quá nặng, cậu ta bị chấn thương và phải giã từ sự nghiệp, đành trở thành một phóng viên thể thao. Sau nhiều năm, Motoyama - nay đã là một phóng viên lớn tuổi - tình cờ nghe được phát biểu của Nose: “Giết chết các tài năng trẻ là một việc hết sức dễ dàng, bởi vì họ vẫn đang thiếu niềm tin vào bản thân nên sẽ tự hủy diệt mình nếu gặp tác động tiêu cực từ bên ngoài.” Motoyama dần khám phá ra sự thật rằng tư thế ném bóng của anh ta năm xưa không có “lỗi” gì. Khi xem anh ta thi đấu, Nose cảm thấy vận động viên trẻ tài năng này có thể vượt mặt mình trong tương lai, vì vậy ông ta cố tình gài bẫy tâm lý để Motoyama tự hủy hoại bản thân.
Chẳng biết từ khi nào, chúng ta cứ chạy vòng vòng trong thế giới của người khác, đắm chìm trong những nhận xét của mọi người xung quanh. Chúng ta xấu tính và ích kỷ với chính bản thân mình. Một trong những điều bất công nhất mà ta đối xử với bản thân là quá quan tâm đến những nhận xét tiêu cực của người khác, rồi trở nên khắt khe và tự giày vò tâm hồn mình. Sự công kích hay chê bai khiến bạn cảm thấy mình thất bại, muốn trốn tránh cảm giác đau lòng và xấu hổ ấy, tránh né những thứ gợi nhớ đến kỷ niệm cũ, thậm chí dần từ bỏ bản thân.
Ngày thơ bé, chúng ta vẫn là những đứa trẻ trong veo, gào lên để hát theo những giai điệu quen thuộc. Chẳng cần phải đúng nhạc hay chuẩn tông, ta cứ hát líu lo ở bất cứ đâu, nhún nhảy theo điệu nhạc bất cứ khi nào mình muốn. Khi ấy, ta vui làm sao. Đến bây giờ, khi bất chợt nghe thấy một bài hát thân quen, ta đã không còn hát theo nữa. Vì ta sợ bị những người xung quanh chê mình hát dở, sợ bị đánh giá là có những biểu hiện bất thường.
Ta đã từng vô lo vô nghĩ về vẻ bề ngoài, cho đến ngày chợt nghe thấy những lời nhận xét không hay về mình: “Nó xấu chưa kìa, bụng to, mặt thì mụn, cười hở lợi, nhìn ghê chết đi được.” Ta ngạc nhiên và đau lòng. Ta không còn cười vô tư nữa, mỗi lần định cười vui lại sợ bị hở lợi sẽ xấu. Ngày ngày ta soi gương, tự ti nhìn từng nốt mụn. Ta mặc đồ rộng để giấu bụng, không dám ăn uống để giảm cân. Dường như thế giới vui tươi của ta đã bị đập nát kể từ ngày nghe thấy những lời nhận xét ác ý đó, ta ám ảnh rằng mình thật xấu xí.
Ở trường, ta thường xuyên xung phong trả lời câu hỏi của giáo viên. Mọi chuyện thật bình thường cho đến khi một số người trong lớp tỏ thái độ: “Đang tỏ ra hơn người đấy à, đồ phô trương, về nhà mà thể hiện.” Dù biết rằng bản thân không sai, nhưng ta vẫn e dè, thu mình lại, không còn dám phát biểu trong giờ học nhiều như trước nữa.
Ta từng hồn nhiên nghĩ rằng chỉ cần sống tốt thì sẽ được mọi người yêu quý. Vậy là ta thoải mái và thân thiện với thế giới, chẳng hề cảnh giác với bất cứ ai, mở lòng với tất cả mọi người. Một ngày nọ, ta phát hiện một vài người nói xấu sau lưng mình: “Nó giả tạo thấy ớn, gặp ai cũng la liếm làm quen. Nó còn hay khoe khoang, hay kể lể, thể hiện rằng mình tử tế lắm. Chẳng qua là giả nai thôi, loại như nó ghê gớm âm mưu chứ hay ho gì, tao biết thừa cái loại đấy.” Trong lòng ta thấy oan ức và tổn thương, chẳng hiểu mình đã gây hại cho ai mà lại bị nói như vậy. Ta cứ tự nghĩ mãi, dằn vặt mãi mà chẳng tìm được lý do. Dần dần ta cảm thấy mất niềm tin, chẳng biết những người đang chơi cùng mình có đang ngầm đánh giá và phán xét tiêu cực về mình hay không. Ta khép mình, không dám mở lòng, chẳng còn dám kết bạn với ai.
Bạn có để ý không...
Rất nhiều lần, những đánh giá tiêu cực khiến bạn tổn thương và nghi ngờ chính mình, đặc biệt là khi chúng chạm đến điều mà bạn coi trọng hoặc tin tưởng ở bản thân. Thoạt đầu bạn rất ngạc nhiên, rồi sau đó cảm thấy tồi tệ. Những lời chê bai cứ chạy qua chạy lại trong đầu khiến bạn cảm thấy mất tự tin, đau lòng và khổ sở. Bạn dễ dàng bị ảnh hưởng bởi mọi lời lẽ mà người khác nhận xét về mình, bởi vì bạn cũng thiếu niềm tin ở bản thân giống như anh chàng Motoyama vậy.
2
Bạn có nhận thấy một xu hướng kỳ lạ: Bạn thường không quan tâm đến những lời khen ngợi tích cực về mình, nhưng lại bị nghiền nát bởi những lời chỉ trích. Những nhận xét tích cực có thể nhẹ nhàng trôi qua như gió thoảng mây bay, nhưng một lời chỉ trích tiêu cực có thể ghim lại trong đầu suốt nhiều ngày liền, như thể nó khóa chặt những bánh răng của tâm trí bạn. Tại sao những lời chỉ trích tiêu cực lại có ảnh hưởng mạnh mẽ đến chúng ta như thế?
Phê bình là một hình thức đánh giá từ xã hội, con người thực sự rất nhạy cảm với những đánh giá về bản thân mình. Khi bị đánh giá trực tiếp hay gián tiếp, tâm lý của người bình thường sẽ tự soi chiếu lại bản thân để cân nhắc xem đánh giá đó có chính xác hay không. Chúng ta liên tục đặt ra những câu hỏi: Tôi thực sự tồi tệ đến thế ư? Tại sao mọi người lại đánh giá tôi như vậy? Tôi đã làm gì sai? Có phải tôi quá kém cỏi? Càng cố gắng tìm lời giải đáp cho những câu hỏi này, lòng ta lại càng chịu sự giày vò do cộng hưởng từ sự công kích của thế giới bên ngoài và lời tự trách từ bên trong.
Nặng nề hơn phê bình là chỉ trích, công kích, miệt thị. Những đánh giá mang tính chất tiêu cực này có thể gây tổn thương sâu sắc, vì chúng chạm tới những điểm nhạy cảm trong lòng người: giá trị bản thân, sự tự ti và nhu cầu được tôn trọng.
Giá trị bản thân phản ánh ý nghĩa tồn tại của mỗi người trong xã hội. Chúng ta thường có những cảm xúc tích cực khi được mọi người xung quanh khen ngợi hoặc công nhận, bởi khi đó giá trị bản thân ta được cộng đồng đánh giá cao. Ý thức về giá trị của mình giúp chúng ta có được sự tự tin, mạnh mẽ và cảm giác an toàn, có được sự yêu quý của mọi người. Do đó, khi hứng chịu những lời chỉ trích, chúng ta bất an vì cảm thấy giá trị bản thân đang bị đe dọa, phủ nhận hoặc hủy hoại. Trước sự xâm phạm đáng báo động này, những suy nghĩ tiêu cực dần hình thành, những phản ứng cảm xúc mãnh liệt (như tức giận, thất vọng, lo lắng, hoảng loạn, sợ bị bỏ rơi...) gia tăng khiến chúng ta không còn giữ được tỉnh táo. Kết quả là những hành vi kích động xuất hiện nhằm tìm cách khôi phục giá trị cá nhân càng sớm càng tốt. Ta vội vàng muốn giải thích, muốn sửa đổi bản thân, muốn thể hiện... với mục đích làm đẹp lại hình ảnh cá nhân, để chứng minh rằng mình vẫn đáng tin cậy và có giá trị trong xã hội.
Sự tự ti sâu thẳm trong lòng là thứ rất dễ bị kích hoạt khi gặp môi trường thuận lợi. Ai trong chúng ta cũng có thể đã từng trải qua những kỷ niệm không vui như thế này: bị bạn bè trêu chọc ở lớp, bị cha mẹ phủ nhận, thầy cô mắng mỏ, sếp miệt thị, tỏ tình bị từ chối... Ta coi những điều ấy là “thất bại” và muốn chôn kín trong lòng. Những cảm xúc tổn thương cứ nằm đó, sâu trong lòng ta, chúng không mất đi mà chỉ được vùi lấp tạm thời để trốn tránh. Đôi khi, những lời chỉ trích sẽ khiến ta thấy bản thân thấp kém. Chúng đào bới lại những cảm xúc đau đớn khó chịu đã chôn sâu trong mình, một lần nữa khiến ta cảm thấy mình mãi mãi là kẻ thất bại, tự trọng thấp, không thể tiến bộ. Những lời chỉ trích như đang gào thét: “Đồ ngu ngốc, mày không thể làm được đâu!” Với sự tự ti tiềm ẩn được kích hoạt, những lời chỉ trích bên ngoài có thể dễ dàng phá hủy tự tôn của ta, khiến ta vội vã tin vào đánh giá tiêu cực của người khác và tự hạ thấp chính mình. Chúng ta tự lên án và đổ lỗi cho bản thân, tự thổi phồng những sai lầm, nhớ lại những lời chỉ trích, cảm thấy xấu hổ vì đã khiến người khác thất vọng. Thậm chí cả trong những trường hợp đối phương phê bình một cách hợp lý, sự tự ti vẫn khiến cho ta thấy mình kém cỏi, vô dụng, thất bại. Nếu như khao khát muốn khẳng định lại giá trị bản thân khiến ta thể hiện sự kích động, thì sự tự ti tiềm ẩn lại thúc giục ta tránh né, trốn chạy, chấp nhận và buông xuôi.
Nhu cầu được tôn trọng thể hiện mong muốn điển hình của con người là được người khác chấp nhận và coi trọng. Nếu cảm thấy bản thân bị hạ thấp, khinh thường, không nhận được đủ sự quan tâm và tôn trọng từ thế giới bên ngoài, con người sẽ xấu hổ và tức giận, thậm chí muốn phản kháng lại đối phương.
Trong cuộc sống đời thường, những lời chỉ trích, chê bai chính là một trong những thứ dễ đụng chạm đến nhu cầu được tôn trọng của con người nhất. Chẳng ai thích nghe người khác chỉ ra cái sai, cái xấu của mình. Đã vậy, nếu bị người khác chỉ ra lỗi của mình với thái độ nhạo báng, công kích gay gắt hoặc khinh miệt thì sẽ khó chịu đến nhường nào? Chắc chắn ta sẽ cảm thấy đối phương không hề tôn trọng mình. Khi nhu cầu được tôn trọng không được đáp ứng, những lời chỉ trích ập tới sẽ làm ta thấy bị coi thường và sỉ nhục.
Ngoài ra, một số nhà tâm lý học giải thích theo giả thuyết Tâm lý học Tiến hóa rằng tổ tiên của chúng ta đã luôn chú ý và dành nhiều thời gian để suy nghĩ về các kích thích tiêu cực hơn là tích cực, vì những tác động xấu đòi hỏi phải có phản ứng phản vệ. Nếu các kích thích tiêu cực không được phản ứng kịp thời, người cổ xưa sẽ rất khó để tồn tại.
3
Dù những lời chỉ trích mang lại nhiều cảm xúc tiêu cực đối với người nghe, nhưng nếu bị phản ứng lại, những kẻ ưa chỉ trích thường đổ lỗi ngược cho đối phương: “Bạn quá nhạy cảm”, “Đồ mong manh”, “Tôi chỉ đang góp ý để bạn tốt hơn thôi”... Họ khoác lên mình những lý do cao đẹp để nói những lời gây tổn thương và phủ nhận hậu quả đối với người nghe. Việc chỉ ra lỗi của người khác với tâm thế xây dựng rất khác với sự công kích miệt thị.
Vì vậy, khi sự chỉ trích xuất hiện, ta cần cân nhắc xem điều đó do ai nói, họ có đủ tư cách, thẩm quyền, sự công tâm để nói hay không? Đôi khi “Devil′s Advocate”[1] (luật sư của quỷ) lại là sự tranh biện ác tâm, không phải mọi lời “góp ý” trên đời này đều đúng đắn. Nếu bạn nhận được những nhận xét mang tính miệt thị, phủ nhận, công kích ác ý từ những người không tôn trọng hoặc ghét bỏ bạn, thì đương nhiên những lời này đầy định kiến và không khách quan. Có một câu châm ngôn đáng học theo khi bị người khác công kích ác ý, đó là “Người ngu trả thù, người khôn ngó lơ”.
Cũng có những người giả vờ “góp ý” nhưng thực chất là muốn vạch lá tìm sâu, chê bai, hạ thấp, phủ nhận công sức của đối phương. Điều này thường xảy ra trong những trường hợp như: cấp trên phê bình cấp dưới, người đi trước góp ý cho đàn em... Nếu người đưa ra nhận xét không có sự chân thành, họ sẽ chỉ muốn thỏa mãn cảm xúc, hạ thấp người khác để khẳng định giá trị của mình mà thôi. Kẻ có quyền nhận xét sử dụng những lời chê bai để tấn công tâm lý, khiến cho người nghe mất đi niềm tin vào bản thân.
Cuối cùng, nếu nhận được những lời nhận xét thật tâm mang tính chất xây dựng mà bạn vẫn cảm thấy đau lòng và tự trách? Hãy cho mình một chút thời gian để đối mặt và chấp nhận sự thật rằng không ai hoàn hảo, tất cả mọi người đều có những lúc phạm sai lầm. Khi mắc lỗi, bạn có cơ hội hiểu rõ hơn về ưu nhược điểm của bản thân để hoàn thiện hơn trong tương lai.
Những gì người khác nói chỉ thể hiện suy nghĩ và góc nhìn của họ thôi. Người ta nói bạn có lỗi, bạn kém cỏi, họ cười nhạo và công kích khi bạn gặp thất bại ư? Thì sao chứ? Có bao nhiêu nhân vật vĩ đại trong các lĩnh vực khác nhau cũng đã từng thất bại, tại sao một người bình thường như chúng ta lại không có quyền thất bại?
Charles Darwin[2] đã từ bỏ sự nghiệp y tế và bị cha nói rằng: “Con chẳng quan tâm gì ngoài việc bắn súng, bắt chó và bắt chuột.” Trong cuốn tự truyện của mình, Darwin viết: “Tôi bị các bậc thầy và cha mình coi là một cậu bé tầm thường, còn dưới mức bình thường về trí tuệ.”
Các giáo viên của Thomas Edison[3] nói rằng ông “quá ngu ngốc để học bất cứ điều gì”. Ông ấy đã bị sa thải khỏi hai nơi làm việc đầu tiên vì “không có năng lực”. Là một nhà phát minh, Edison đã thực hiện 1.000 thử nghiệm không thành công trong khi phát minh ra bóng đèn. Khi một phóng viên hỏi: “Ông cảm thấy thế nào khi thất bại 1.000 lần?” Edison trả lời: “Tôi không thất bại 1.000 lần. Bóng đèn là một phát minh với 1.000 bước.”
Albert Einstein[4] bốn tuổi mới biết nói, bảy tuổi mới biết đọc. Cha mẹ của ông nghĩ rằng ông “dưới mức bình thường”, một trong những giáo viên của ông đã mô tả về ông là “tư duy chậm chạp, không hòa hợp và luôn lơ đễnh trong những giấc mơ ngốc nghếch”. Ông đã bị đuổi khỏi trường và bị từ chối nhận vào Trường Bách khoa Zurich.
Louis Pasteur[5] chỉ là một sinh viên tầm thường khi học đại học và đứng thứ mười lăm trong số hai mươi hai sinh viên ngành Hóa học. Năm 1872, Pierre Pachet, Giáo sư Sinh lý học tại Toulouse, đã nhận xét rằng “Lý thuyết về vi trùng của Louis Pasteur là sự hư cấu lố bịch.”
Khi còn trẻ, Abraham Lincoln[6] đã từng là một doanh nhân thất bại. Khi làm luật sư ở Springfield, ông cũng không thành công. Ông chuyển sang chính trị và thất bại trong lần đầu tiên thử tham gia vào cơ quan lập pháp, cũng thất bại trong lần đầu tiên đề cử vào Quốc hội, tiếp tục thất bại trong đơn xin trở thành ủy viên của Tổng cục Địa chính, bị đánh bại trong cuộc bầu cử Thượng nghị viện năm 1854, bị đánh bại sau những nỗ lực của ông cho chức vụ Phó Tổng thống năm 1856 và tiếp tục thất bại trong cuộc bầu cử Thượng nghị viện năm 1858.
Sigmund Freud[7] đã bị la ó khi đang đứng trên bục trong lần đầu tiên trình bày ý tưởng của mình trước cộng đồng khoa học châu Âu.
Charlie Chaplin[8] đã bị các Giám đốc hãng phim Hollywood từ chối vì màn biểu diễn kịch câm của ông bị coi là “vớ vẩn”.
Walt Disney[9] đã bị một biên tập viên của tờ báo sa thải vì “thiếu trí tưởng tượng và không có ý tưởng hay”. Ông đã phá sản nhiều lần trước khi xây dựng Disneyland.
Jack London[10] đã nhận được sáu trăm lời từ chối trước khi bán được câu chuyện đầu tiên của mình.
Vào năm 1944, Emmeline Snively - Giám đốc của Blue Book Modeling Agency - đã nói vào mặt cô người mẫu mười tám tuổi tên là Norma Jeane Mortenson rằng: “Cô nên học làm thư ký hay quay về lấy chồng đi thì hơn”. Norma Jeane Mortenson chính là tên thật của nữ thần sắc đẹp Marilyn Monroe! Sau này, Marilyn Monroe có một câu nói nổi tiếng: “Just because you fail once doesn't mean you're gonna fail at everything.” – Chỉ vì bạn thất bại một lần không có nghĩa là bạn sẽ thất bại trong mọi chuyện.
Tóm lại, hãy hiểu rằng đánh giá của người khác về những sai lầm và thiếu sót của bạn không phản ánh giá trị con người thật của bạn. Cuộc đời của chúng ta có thành công cũng có những lần thất bại. Điều quan trọng nhất là bạn rút ra được điều gì từ những sai lầm, chứ không phải là người khác đánh giá thế nào về bạn, bởi vì giá trị của bạn nằm trong chính tay bạn chứ chẳng nằm trên miệng lưỡi thế gian.
❀ ❀ ❀
[1] Thời xưa, “Devil’s Advocate” là tên gọi của một người được giao nhiệm vụ tìm hiểu và đưa ra bằng chứng hoặc lý lẽ để phản đối sự phong thánh cho một ứng cử viên nào đó, với mục đích để chắc chắn rằng người được phong thánh là người thật sự xứng đáng. Ngày nay, cụm từ này có ý nghĩa là giả vờ phản đối hoặc nêu lên luận điểm ngược lại với mục đích chỉ để thảo luận, hoặc làm cho cuộc thảo luận thêm phần thú vị (mặc dù chính bản thân cũng không có ý phản đối).
[2] Charles Robert Darwin là nhà nghiên cứu nổi tiếng trong lĩnh vực Tự nhiên học người Anh.
[3] Thomas Alva Edison là nhà phát minh và thương nhân đã phát triển nhiều thiết bị có ảnh hưởng lớn tới cuộc sống trong thế kỷ XX.
[4] Albert Einstein là nhà vật lý lý thuyết người Đức, được công nhận là một trong những nhà vật lý vĩ đại nhất mọi thời đại, người đã phát triển thuyết Tương đối tổng quát, một trong hai trụ cột của vật lý hiện đại.
[5] Louis Pasteur là nhà sinh học, nhà vi sinh vật học, nhà hóa học, một tín đồ Công giáo người Pháp, với những phát hiện về các nguyên tắc của tiêm chủng, lên men vi sinh và thanh trùng.
[6] Abraham Lincoln là chính khách và luật sư người Mỹ, Tổng thống thứ mười sáu của Hoa Kỳ từ năm 1861 cho đến khi ông bị ám sát vào năm 1865.
[7] Sigmund Freud là bác sĩ về thần kinh, nhà tâm lý học người Áo. Ông là người đặt nền móng và phát triển học thuyết Phân tâm học.
[8] Sir Charles Spencer Chaplin là nam diễn viên, nhà làm phim và nhà soạn nhạc người Anh nổi tiếng trong kỷ nguyên phim câm.
[9] Walter Elias Disney là doanh nhân, nhà làm phim hoạt hình, nhà văn, diễn viên lồng tiếng và nhà sản xuất phim người Mỹ.
[10] Jack London là nhà văn nổi tiếng người Mỹ, tác giả của Tiếng gọi của hoang dã, Gót sắt, Martin Eden, Tình yêu cuộc sống, Nanh trắng và hơn năm mươi tác phẩm khác.