Không Phải Sói Nhưng Cũng Đừng Là Cừu

Định dạng khác: 📖 Chữ 🎧 Audio
Lượt đọc: 402 | 0 Đánh giá: 0/10 Sao
★★★★★★★★★★
★★★★★★★★★★
« Lùi Tiến »
Bắt Cóc Đạo Đức

❊ ❊ ❊

Tháng 10 năm 2020, miền Trung Việt Nam phải hứng chịu một đợt thiên tai khủng khiếp. Chuyện sao Việt làm từ thiện mùa bão lũ đã thu hút được sự quan tâm lớn của đông đảo công chúng, ủng hộ từ thiện cũng trở thành một đề tài nóng hổi để dư luận bàn tán rôm rả. Giữa lúc này, Sơn Tùng M-TP bỗng chốc trở thành tâm điểm bị chỉ trích vì đăng ảnh đi ăn sáng trên Facebook cá nhân. Một số cư dân mạng tỏ vẻ gay gắt:

”Giữa tâm lũ miền Trung, Sơn Tùng đăng ảnh đi ăn sáng sang chảnh!”

”Không thấy ca sĩ này đi từ thiện nhỉ, giờ này còn sang với chảnh, xàm ghê.”

”Từ hôm dịch Covid, hạn nặng miền Tây, rồi giờ bão lũ miền Trung mà vẫn chưa thấy nó từ thiện hay kêu gọi gì.”

Trong đợt thiên tai này, Hoa hậu Hhen Niê kêu gọi mọi người quyên góp, chung tay và tự đóng góp 50 triệu đồng cho đoàn cứu trợ miền Trung. Tuy nhiên, sau khi thông tin số tiền ủng hộ được công khai, hàng loạt người lên tiếng chỉ trích vì cho rằng việc H’hen Niê ủng hộ 50 triệu đồng là quá ít, thậm chí có người còn nói cô keo kiệt. Ngoài Hhen Niê, cũng có hàng loạt nghệ sĩ đã bị chỉ trích vì chuyện từ thiện. Những người nổi tiếng bị nói “Sao chưa ủng hộ”, “Giàu mà ủng hộ ít thế”, thậm chí có người vận động được hàng tỷ đồng cũng bị nói là “Sao không bỏ tiền túi ra làm từ thiện mà phải đi kêu gọi”, “Của người phúc ta, sử dụng tiền kêu gọi từ cộng đồng để PR danh tiếng”.

Kỳ lạ hơn, đến ngày 20 tháng 10 năm 2020, có luồng ý kiến xuất hiện trên mạng: “Mua hoa ngày 20 tháng 10 là lãng phí, tiền hoa đấy có thể mua áo phao cứu sinh, mua gạo cứu đói”. Nếu mọi người đều không mua hoa để góp tiền cứu trợ, thì ai cứu những người nông dân trồng hoa đây?

Nhiều người có tiêu chuẩn kép, thích ngồi trên đỉnh cao đạo đức để phán xét thế gian. Họ đòi hỏi người khác phải đạt đến chuẩn mực của thánh nhân, còn với chính bản thân mình, họ dùng tiêu chuẩn dễ dãi đến âm vô cực. Để thao túng người khác, họ sử dụng một thứ vũ khí vô hình nhưng đặc biệt mạnh mẽ, đó chính là đạo đức.

Đã bao giờ bạn trải qua những tình huống này chưa:

- Bạn phát biểu một ý kiến nào đó, hoặc đăng tải một bài viết. Bỗng có người nhận xét đầy khích bác với những từ như “xàm”, “dốt”, “không đúng”, “vớ vẩn”.

Bạn cảm thấy bị coi thường nên phản ứng lại, muốn người kia tranh luận cho ra lẽ. Thế nhưng người ta không thể chỉ ra bạn sai ở đâu, chẳng đưa ra được ý kiến đóng góp nào có giá trị. Thay vào đó, họ kéo một nhóm người vào công kích thái độ của bạn: “Ai cũng có ý kiến riêng, vừa nghe trái chiều mà đã nhảy dựng lên rồi, cái thái độ này cho thấy con người bạn chẳng tử tế gì, không xứng là người có học. Nhìn thái độ không biết tiếp thu đã thấy chẳng ra gì rồi.”

Ồ, nếu thực sự có lòng tốt muốn góp ý với bạn, thì ngay từ đầu họ đã thể hiện thái độ tôn trọng hơn. Khi nói ra những từ ngữ coi thường, mục đích thật của họ chỉ là công kích và hạ thấp đối phương để thỏa mãn sự kiêu ngạo của bản thân thôi. Họ không tôn trọng người khác trước, nhưng lại tấn công vào thái độ và đạo đức để đòi đối phương phải lịch thiệp với mình.

– Vào kỳ nghỉ, bạn tự thưởng cho mình một chuyến du lịch bằng tàu hỏa. Bạn mua vé loại ghế ngồi mềm với mức giá cao hơn loại ghế cứng. Thế nhưng khi lên tàu, bạn thấy một đứa trẻ đang ngồi trên ghế của mình, mẹ của đứa bé nói với bạn: “Cô mua ghế cứng, bé ngồi kêu đau lưng nên đổi sang chỗ này. Cháu thông cảm, nhường chỗ cho trẻ em nhé.”

Bạn cảm thấy vô lý, tại sao người mẹ này không tự đặt vé ghế mềm cho con từ trước? Bạn sẽ phải thay con cô ta ngồi loại ghế đau lưng ư? Rõ ràng bản thân đã chuẩn bị kĩ càng cho chuyến du lịch, sao bạn lại phải chịu khổ vì sự vô trách nhiệm của người xa lạ. Nhưng vì đạo đức, bạn không nỡ đuổi đứa trẻ khỏi ghế mềm của mình. Do đó bạn nói với người mẹ: “Được rồi, cháu sẽ nhường ghế cho con của cô. Cô biết đấy, giá vé ghế này đắt hơn loại kia 200.000 đồng, vậy cô bù cho cháu số tiền vé chênh lệch ạ.”

Đó là một đề nghị hợp lý. Thế nhưng thật bất ngờ, người phụ nữ kia hét lên với bạn: “Gì chứ, nhường chỗ cho trẻ con mà cũng tính toán tiền bạc sao? Giới trẻ bây giờ thật không có lương tâm, ích kỷ, có cái chỗ ngồi thôi mà cũng hẹp hòi với một đứa trẻ. Chưa có con nên không biết thương trẻ con à!” Người phụ nữ ấy tức giận xổ một tràng trách mắng bạn về vấn đề đạo đức.

Rất dễ gặp những trường hợp người lớn tuổi hoặc trẻ em được người nhà mua vé loại rẻ tiền nhất, đến khi lên tàu xe thì chiếm những vị trí tiện nghi hơn rồi ép người khác phải nhường chỗ. Nếu người bị chiếm chỗ phản kháng, họ sẽ phải đối mặt với sự lên án và đánh giá của cả đối phương lẫn những người chứng kiến xung quanh. Đây chẳng phải là hiện tượng thao túng, ép buộc, lợi dụng lòng tốt của người khác để trục lợi ư?

– Tuy không giàu có, nhưng điều kiện sống và thu nhập của bạn ở mức khá so với bạn bè. Có một người quen gặp khó khăn về tài chính, tìm đến bạn để vay tạm chút tiền. Bạn hào phóng cho vay, nhưng đợi mãi chẳng thấy người đó trả nợ. Họ không đề cập đến khoản vay, không chủ động trả lại tiền, cứ như thể đã quên mất. Đến khi bạn gặp chuyện cần đến tiền, nhắc họ trả nợ thì nhận được thái độ khó chịu: “Có vài triệu thôi mà làm như to lắm ấy, bạn nghĩ rằng tôi định ăn quịt chắc? Bạn giàu có như vậy mà tính cách thật keo kiệt.”

Thật không biết nên cười hay nên khóc đây, rõ ràng là tiền của bạn cho người ta vay, vậy mà lại phải nài nỉ để “xin” lại. Đã thế còn mang tiếng là hẹp hòi, keo kiệt, xấu bụng nữa chứ.

Rồi cả những áp đặt đối với thành tích và nghề nghiệp:

– Học sinh giỏi nhất lớp phải giải tất cả đề cương để làm mẫu cho cả lớp ôn bài. Họ thường tự an ủi rằng “Mình làm càng nhiều bài thì sẽ học càng giỏi”, nhưng tại sao khi họ đang làm bài thì người khác được vui chơi giải trí? Rõ ràng họ đang bị những người xung quanh đánh cắp thời gian nghỉ ngơi. Nhưng nếu họ không làm đề cương thì sẽ bị lên án là “lười biếng, thiếu trách nhiệm, ích kỷ, không biết vì tập thể”.

– Cứ mỗi dịp từ thiện, báo chí và dư luận lại lao vào bàn tán về số tiền của từng người giàu đóng góp, so sánh với nhau xem ít hay nhiều. Tại sao cùng là ca sĩ, cô A quyên góp 1 tỷ mà cô B chỉ quyên góp vài trăm triệu? Tại sao ông Chủ tịch kia chưa quyên góp. Tại sao đại gia nọ lại quyên tiền ít hơn so với mong đợi?... Mỗi khi báo chí đăng tin về cuộc sống xa hoa của những người giàu, sẽ luôn có những người phê phán: “Nhiều tiền như thế sao không làm từ thiện!”

Xã hội này ai cũng miệt mài kiếm tiền với mục tiêu hàng đầu là nâng cao đời sống của bản thân và gia đình. Từ thiện là tùy tâm, chứ không phải một nghĩa vụ để dư luận áp đặt lên người khác.

Những nghề như bác sĩ, giáo viên, nhà hoạt động xã hội, công an, bộ đội... thường được gắn liền với “đức hy sinh”. Thế là cứ mỗi khi họ chia sẻ những nỗi khổ trong công việc của mình thì có những người sẽ thản nhiên buông lời lạnh lẽo: “Thấy khổ quá thì nghỉ đi, ai bắt làm? Kể công đấy à? Đã chọn làm công việc này thì phải chấp nhận mọi khó khăn chứ, kể khổ là kẻ không có tâm với nghề.”

Đó là ví dụ cho những hành vi bắt cóc đạo đức!

Có thể bạn sẽ rất ngạc nhiên: Đạo đức mà có thể bị bắt cóc ư? Sao có thể bắt cóc được một thứ vô hình chứ?

Thực chất thuật ngữ “bắt cóc đạo đức” xuất phát từ một khái niệm tiếng Trung, có nghĩa là sử dụng giá trị đạo đức nhằm đe dọa, ép buộc, gây áp lực cho người khác để khiến họ làm những điều bạn yêu cầu (giống như bạn đang “bắt cóc” giá trị đạo đức của ai đó làm con tin để buộc họ phải đồng ý với bạn). Theo giải thích của Trường Đại học Khoa học Chính trị và Luật Tây Nam (Trung Quốc) thì:

”Đạo đức khác với các quy phạm pháp luật, đạo đức vốn không có sự ràng buộc bắt buộc, mà nó kiềm chế con người bằng cách phê phán hành vi phi đạo đức và ca ngợi hành vi tuân theo đạo đức. Do đó, sự ảnh hưởng của đạo đức đến đời sống là một thứ quyền lực mềm. Bắt cóc là một hành vi phạm tội, tức là bắt giữ con tin thông qua việc sử dụng bạo lực bất hợp pháp đối với nạn nhân, nhằm đạt được một mục đích nhất định bằng cách ép buộc. Trong hành vi bắt cóc, nạn nhân phải đáp ứng các yêu cầu của thủ phạm và hành vi của nạn nhân bị cưỡng ép đi ngược lại với mong muốn chủ quan của mình. Vì vậy, bắt cóc đạo đức tức là dùng đạo đức làm phương tiện để ép buộc các bên liên quan phải thực hiện những hành vi ngược lại với ý chí chủ quan của họ.”

Nói một cách dễ hiểu, “bắt cóc đạo đức” đề cập đến hiện tượng sử dụng các tiêu chuẩn cao quá mức (thậm chí là vô lý) để yêu cầu, ép buộc hoặc tấn công, gây áp lực và thao túng hành vi của người khác nhân danh đạo đức.

Những kẻ thao túng sử dụng tiêu chuẩn riêng để đòi hỏi người khác, sử dụng “đức tính tốt” mà họ liệt kê để đòi hỏi các nghĩa vụ đạo đức và gán nhãn “vô đạo đức” cho những ai sống trái ý họ.

Sức mạnh của bắt cóc đạo đức là dùng công lý, đạo lý, quyền lực tập thể để trấn áp cá nhân. Xuất phát điểm của kẻ thao túng, dù đúng hay sai, đều đại diện cho công lý đám đông, vì vậy, những cá nhân bị thao túng rất khó phản bác, họ chỉ có thể im lặng chấp nhận chứ không có cơ hội để phản kháng.

Những vụ bắt cóc đạo đức thường có những đặc điểm chung như:

Thứ nhất, coi đạo đức là một trách nhiệm mà đối phương bắt buộc phải tuân thủ. Ví dụ: bắt buộc phải nhường trẻ em và người già kể cả trong tình huống vô lý, bắt buộc phải giúp đỡ người khác...

Thứ hai, dùng tập thể để trói buộc xiềng xích đạo đức lên cá nhân, dùng sức mạnh đa số đối phó với thiểu số, ép người khác phải thực hiện yêu cầu nào đó nhân danh đạo đức. Chẳng hạn như phải hy sinh lợi ích cá nhân vì tập thể, phải nhận hết lỗi của tập thể về mình...

Thứ ba, họ chụp mũ, lên án người khác là vô đạo đức. Những kẻ bắt cóc đạo đức thường gán nhãn cho người mà họ muốn thao túng như “Nếu không làm như tôi yêu cầu thì bạn là kẻ xấu, không có đạo đức, không có lương tâm”.

Những kẻ thao túng đạo đức luôn yêu cầu người xung quanh không ích kỷ, nhưng ẩn sau những lời nói đó, họ muốn người khác phải hy sinh lợi ích cá nhân và đưa ra những gông cùm trói buộc: phải hy sinh, phải nhẫn nhịn, phải khiêm tốn, phải bao dung... Họ dùng những lý lẽ đạo đức để che giấu sự nhỏ nhen của mình, lạm dụng lòng tốt của mọi người, thậm chí bắt nạt đối tượng mà họ nhắm đến.

Trường hợp này thường xảy ra với những người nổi bật. Ví dụ như Thu Hằng – Quán quân Đường lên đỉnh Olympia 2020 phải chịu nhiều chỉ trích về hành động ăn mừng chức vô địch. Những hành động ăn mừng chiến thắng như chỉ tay lên trời, dang rộng hai tay... của nhà vô địch Olympia 2020 bị nhiều người phán xét rằng quá ngạo mạn, kiêu căng, thể hiện bản thân một cách thái quá. Tại sao nhà vô địch không được phép thể hiện sự vui mừng trước chiến thắng của mình? Những cầu thủ bóng đá vẫn thường ăn mừng sau khi ghi bàn, những vận động viên ăn mừng sau khi đoạt giải, ngay cả những người lớn tham gia các show giải trí trên truyền hình vẫn thoải mái thể hiện cảm xúc vui mừng cơ mà?

Nhưng Thu Hằng là Quán quân Đường lên đỉnh Olympia, là đại diện cho tri thức và là một học sinh. Do đó dư luận muốn em phải chuẩn mực theo cách của họ, phải biết tiết chế và khiêm tốn. Sự khiêm tốn của những người đứng trên đỉnh cao mang lại sự hài lòng, giữ gìn lòng tự ái mong manh của những kẻ tự ti ngầm vốn tồn tại đầy rẫy trong xã hội.

Đôi khi, sự bắt cóc đạo đức từ những người ngoài cuộc còn đáng ghét hơn nữa. Những người chứng kiến có thể trở thành một đám đông gây sức ép lên cá nhân. Là những người ngoài cuộc, họ bỏ qua quyền và lợi ích hợp pháp của người khác, tin rằng lòng khoan dung hay rộng lượng là một thứ nghĩa vụ. Ví dụ như những người khuyên các nạn nhân bị hại rằng: “Hãy tha thứ cho thủ phạm, chuyện đã xảy ra rồi, hãy rộng lượng từ bi, đừng thù dai.”

Trong những lần hỗ trợ nạn nhân từng bị bắt nạt, tôi thường gặp những tình huống thế này: “Họ nói xấu, cô lập, đối xử tệ với tôi khiến tôi phải trải qua một quãng thời gian khủng khiếp. Thế nhưng, khi mọi chuyện đã trôi qua, những người xung quanh lại bênh vực, nói đỡ cho họ, yêu cầu tôi hãy giảng hòa, tha thứ và bỏ qua mọi chuyện đã xảy ra. Nếu tôi không chấp nhận, họ nói rằng tôi là kẻ hẹp hòi, tính cách như thế thì bị đối xử vậy là đáng. Tại sao vậy, họ đâu có phải chịu những điều tôi đã trải qua, sao lại bắt tôi phải tha thứ?”

Nhà văn Mỹ Joseph Epstein đã nhận định trên tờ Banner Weekly rằng một nền văn hóa nạn nhân hiện đang dần trở nên phổ biến, nói cách khác, nhiều người đang bắt cóc cả xã hội bằng đạo đức. Họ luôn trong trạng thái tức giận và nghi ngờ, luôn chú ý phán xét, tấn công bất kỳ ai xung quanh nhân danh đạo đức và công lý. Chính họ mới là những kẻ vô lý ức hiếp người khác.

Buộc ai đó phải tuân theo đúng ý mình bằng phương pháp “bắt cóc đạo đức” là điều mà những kẻ thao túng, lợi dụng, áp đặt thích sử dụng để đánh vào tâm lý con mồi của mình. Theo lý thuyết của Maslow, con người có nhu cầu tâm lý là được mọi người chấp nhận và được xã hội công nhận. Ai cũng đều muốn có được sự tôn trọng của người khác, muốn được đánh giá là người tốt để hòa nhập với xã hội. Lợi dụng tâm lý này, những kẻ thao túng khéo léo trấn áp nạn nhân từ tầm cao đạo đức. Bắt cóc đạo đức dễ thành công vì trong một xã hội nhấn mạnh tầm quan trọng của các nhóm và các giá trị thống nhất, việc tìm cách hạ thấp đạo đức của người khác có thể cô lập một cá nhân, khiến chủ thể trở nên lo lắng và cố gắng thỏa mãn yêu cầu của kẻ thao túng, bởi họ sợ sẽ phải đối mặt với nguy cơ bị xã hội loại bỏ. Hơn nữa, việc đánh giá, bôi nhọ đạo đức của người khác là chuyện rất đơn giản, dễ thực hiện và mang lại tổn thất lớn cho tâm lý của đối phương.

Những nạn nhân bị sức nặng của thao túng đạo đức đè trên vai sẽ trở nên dễ bị tổn thương, hoang mang về bản thân, ức chế và tuyệt vọng. Bởi vì những người bị bắt cóc đạo đức hầu hết đều ở vị trí cao hơn người khác, là những người nhân hậu và có tâm, nên tâm lý của họ rất dễ bị tác động khi bị lên án hoặc nói xấu, bôi nhọ. Mỗi ngày, họ chỉ có thể sống khiêm tốn và khép mình, cho dù trong lòng có vạn phần bất mãn cũng phải mỉm cười thuận theo đòi hỏi của những người xung quanh. Thực ra, trong lòng họ đã quá mệt mỏi và không chút hứng thú với những điều mình buộc phải làm.

Về bản chất, bắt cóc đạo đức là một thứ chủ nghĩa đạo đức giả, sử dụng logic nghe có vẻ thánh thiện để hạn chế hoặc điều chỉnh hành vi của người khác. Đạo đức tồn tại là để mọi người tự rèn luyện và phát triển tính cách cá nhân, rồi dần hình thành sự “khoan dung”, “thấu hiểu” và “tôn trọng”. Đạo đức khác biệt so với luật pháp, nó không có sự ép buộc và tính quy phạm. Đó là khát khao theo đuổi “sự tốt đẹp” mơ hồ, bắt nguồn từ bản chất của con người.

Đạo đức vốn sinh ra để tự tu dưỡng bản thân, không phải là thứ vũ khí dùng để thao túng và ép buộc người khác.

Sử dụng đạo đức để tu dưỡng bản thân là đạo đức.

Sử dụng đạo đức để thao túng và tấn công người khác là vô đạo đức.

Nguồn: TVE-4U
Được bạn: Mọt Sách đưa lên
vào ngày: 18 tháng 11 năm 2026

« Lùi Tiến »

💬 Thảo luận

Chưa có bình luận nào — hãy là người đầu tiên chia sẻ cảm nhận của bạn!

Đăng nhập để tham gia bình luận.