Không Phải Sói Nhưng Cũng Đừng Là Cừu

Định dạng khác: 📖 Chữ 🎧 Audio
Lượt đọc: 402 | 0 Đánh giá: 0/10 Sao
★★★★★★★★★★
★★★★★★★★★★
« Lùi Tiến »
Tranh Luận

❊ ❊ ❊

Tôi có theo dõi Facebook cá nhân của một Tiến sĩ là Viện trưởng của một viện nghiên cứu khoa học. Bà ấy rất nổi tiếng trong ngành, thường xuyên đóng góp ý kiến với vai trò chuyên gia. Trên tài khoản trang cá nhân, thỉnh thoảng bà chia sẻ một số góc nhìn xã hội học thu hút nhiều lượt like và share. Thường thì sẽ có một số người ngoài ngành xuất hiện hỏi vặn vẹo hoặc chê bai, gây hấn, thậm chí xúc phạm. Bà ấy chỉ lặng lẽ xóa các bình luận đó đi.

Ngày nọ, bà đăng một status với nội dung: “Mình chỉ là một bà già thích chăm sóc các cháu và nấu ăn, chăm lo vườn tược, nuôi chó nuôi mèo. Già rồi, chỉ muốn an yên tự tại. Hôm nay tranh thủ có cháu nội đến chơi, mình nhờ cháu chỉnh cho trang của mình chỉ có bạn bè mới bình luận được. Từ nay không còn phải nghe tranh cãi từ người lạ, hy vọng các bạn trong Facebook của mình cũng tôn trọng nhé. Mình già rồi, không tranh luận với ai đâu.”

Trong số các bạn trên Facebook của tôi cũng có một người anh là Tiến sĩ, đã học và nghiên cứu tại viện nghiên cứu của nước ngoài, từng là giảng viên của một trường đại học. Anh đã có nhiều năm học hành và nghiên cứu tại Singapore, Mỹ, Nhật với thành tích rất xuất sắc. Là một người trẻ, anh thường đăng tải các bài viết khoa học và góc nhìn xã hội của mình trên Facebook. Nếu bài viết hợp ý dư luận thì không sao, nhưng một khi đã trái chiều dư luận thì anh hứng chịu cơn bão tấn công của cộng đồng mạng. Trong hầu hết những đợt tấn công, khi bạn bè cảm thấy bức xúc thay cho anh, thì anh lại thường chọn cách im lặng không tranh luận, dù kiến thức của mình chắc chắn hơn đứt tất cả những người đang cố vùi dập anh.

Một cậu bạn khác của tôi là thầy dạy tranh biện, với một lượng kha khá thành tích và giải thưởng về tranh biện tại Việt Nam. Lẽ đương nhiên, một người đam mê tranh biện và làm việc trong ngành luật sẽ cực kỳ thích tranh luận. Thế nhưng nhiều lần tôi thấy cậu ta đột ngột ngừng ngang khi tranh luận với ai đó, hoặc cậu ta sẽ trả lời theo kiểu chọc tức đối phương.

Hoặc chị luật sư là tiền bối mà tôi rất kính trọng cũng vậy. Chị ấy tư vấn lưu loát, bảo vệ thân chủ hùng hồn bao nhiêu thì trong nhiều tình huống tranh luận trên mạng cũng như ngoài đời, chị ấy lại thể hiện vẻ cợt nhả bấy nhiêu. Có những khi, đối phương hùng hổ tấn công bằng đủ thứ lời lẽ khích bác và vặn vẹo, còn chị ấy chỉ thản nhiên đáp: “Ờ”, “Tôi làm vậy vì tôi thích thế”, “Tôi không có nghĩa vụ phải giải thích nhé”.

Tôi đã rất ngạc nhiên. Những người này đều thực sự giỏi và có vốn kiến thức sâu rộng, nếu họ tranh luận thì không thể nào thua kém đối phương. Thế nhưng tại sao họ lại tránh né? Phải chăng họ sợ xung đột? Đem thắc mắc của mình hỏi người chị luật sư, tôi được giải thích: “Vì không phải cuộc tranh luận nào cũng đáng giá. Có những người trao đổi để nâng cao kiến thức, cũng có những kẻ biến tranh luận thành cuộc cãi nhau cho sướng miệng. Sa đà vào tiếp chuyện loại thứ hai chỉ tốn thời gian.”

Thật vậy, có những người tham gia tranh luận không phải để trao đổi thông tin mà là để chiến thắng bằng mọi giá! Nếu đuối lý, họ sẽ cãi cùn, tranh luận theo niềm tin, ngụy biện, thậm chí là tấn công cá nhân và ăn vạ. Họ tranh giành thắng thua đến cùng, cứ như thể việc thuyết phục người khác đồng ý với mình là điều quan trọng nhất trên cuộc đời.

Có ba kiểu người chính trong nhóm người “tranh luận chỉ để thắng”:

Đầu tiên là kiểu người thiếu tự tin. Nỗi sợ bản thân thua kém sẽ thúc đẩy họ tranh cãi với đối phương đến cùng, nhằm tăng cảm giác mạnh mẽ của bản thân.

Thứ hai là kiểu người tự cao tự đại, bảo thủ, kiêu ngạo. Họ tranh cãi với người khác để thể hiện tầm quan trọng của bản thân và phải cãi đến thắng thì thôi, vì họ không thể chấp nhận thất bại.

Thứ ba là kiểu người dễ bị cảm xúc chủ quan chi phối. Họ tức giận, căng thẳng, kích động... nên cần cãi thắng để bình ổn cảm xúc cá nhân. Kiểu người này không thể tranh luận một cách sáng suốt và rõ ràng, thường hay dùng phương pháp thao túng cảm xúc và tấn công vào khía cạnh đạo đức của người khác để giành chiến thắng.

Trên thực tế, các cuộc tranh luận thường xoay quanh ý nghĩa chính: “Tôi muốn chứng minh rằng ý kiến của mình là tốt hoặc đúng.” Đồng thời, con người thường sa vào một logic sai lầm: Nếu tôi đúng thì tức là bạn sai. Vấn đề là bộ não của chúng ta luôn hợp lý hóa các suy nghĩ và quyết định của bản thân, nên với tất cả những cá nhân tham gia tranh luận thì toàn bộ suy nghĩ của họ đều đúng đắn và hợp lý. Một cuộc tranh luận có ý nghĩa là khi các bên tham gia đều lắng nghe và tôn trọng ý kiến của đối phương, cùng nhau thảo luận để đi đến kết quả, chứ không phải là phủ nhận và tấn công lẫn nhau để chứng minh đúng sai, phân định thắng thua một cách mù quáng.

Mỗi người đều có thế giới quan và hệ thống giá trị của riêng mình. Chúng ta sống trong thế giới riêng, nhìn cuộc sống ở góc nhìn thứ nhất và có những trải nghiệm sống khác nhau. Những người không hiểu được vấn đề này nghĩ rằng thế giới chỉ có đúng hoặc sai, đen hoặc trắng, nếu ai đó không đồng ý với suy nghĩ của mình thì tức là đối phương đang chống lại mình.

Một số người khác lại gắn liền, đồng nhất giá trị cá nhân với sự thừa nhận quan điểm cá nhân. Khi quan điểm của mình bị từ chối, họ cảm thấy bản thân bị hạ thấp, bị bỏ rơi, bị coi thường, thua kém... nên họ phải cố gắng tranh luận, thuyết phục và bác bỏ đối phương để củng cố lại giá trị của mình.

Đối với những người có tư duy nạn nhân thì việc tranh luận với họ thực sự mệt mỏi. Khi xung đột nổ ra, họ cảm thấy mình là nạn nhân vô tội đang bị đàn áp. Đặc điểm của kiểu tư duy này là họ luôn cảm thấy mình yếu đuối, tìm cách trốn tránh trách nhiệm, tấn công vào khía cạnh đạo đức của đối phương và đổ lỗi. Tại thời điểm này, bạn càng tranh luận thêm, họ càng cho rằng bạn là “nhân vật phản diện xấu xa”. Nếu họ kêu gọi được nhiều người bảo vệ, điều này còn tồi tệ hơn nữa, bạn sẽ bị đám đông coi là kẻ phản diện và đấu tố bạn đến cùng.

Bên cạnh đó, với sự phát triển của internet và mạng xã hội, ngày nay chúng ta thường tham gia vào các cuộc tranh luận trên mạng với những người lạ. Theo lý thuyết Tâm lý học Mạng, tính ẩn danh của các tương tác trực tuyến có thể dẫn đến việc sự cá nhân hóa bị loại bỏ, mọi người đều cảm thấy đối phương ngang bằng với mình. Từ đó có một hiện tượng độc đáo xảy ra: Bạn càng tranh luận dông dài với người lạ, họ càng cảm thấy gần gũi với bạn hơn và sử dụng cách bắt bẻ những câu từ bạn nói ra để tiếp tục tấn công bạn. Một trong những thói xấu phổ biến nhất mà mọi người thường mắc phải là không thể chịu được khi người xung quanh có gì đó tốt hơn mình, nên họ có ham muốn hạ thấp, chê bai hoặc dạy đời người khác để không cảm thấy thua kém.

Internet xóa đi khoảng cách về không gian, kể cả những người xa lạ cũng trở thành gần gũi do khả năng tương tác trực tiếp của mạng xã hội. Nhu cầu đưa ra nhận xét, phản đối, tranh luận để thể hiện giá trị bản thân gia tăng. Khi các tác giả đăng bài viết của mình lên Facebook, đôi khi sẽ xuất hiện những kẻ cố tình vạch lá tìm sâu, thậm chí công kích dữ dội nếu như nội dung bài viết trái ý họ. Đó là vì họ có thể tương tác trực tiếp với người viết bài, khiến cảm giác gần gũi tăng lên.

Giữa năm 2020, tôi và một người anh đã cùng nhau làm một thử nghiệm nho nhỏ. Chúng tôi đăng tải rải rác năm bài viết với phong cách tương tự nhau lên Facebook, trong đó bao gồm bốn bài viết do chúng tôi nhận là tác giả, bài viết còn lại thì có chú thích: “Bài dịch từ tác giả nước ngoài X là chuyên gia với bảy năm kinh nghiệm của đơn vị Y” – trong đó X và Y đều là những cái tên không có thật, thực chất cả năm bài đều do chúng tôi tự viết với chất lượng và cách trình bày như nhau. Sau đó, chúng tôi lặng lẽ chờ đợi phản ứng của độc giả.

Bốn bài viết mà chúng tôi ký tên tác giả nhận được nhiều bình luận bắt lỗi: “Tại sao lại viết thế này, quá cảm tính, số liệu đâu? Nghiên cứu đâu? Hãy nhìn bên A bên B mà học tập, phải viết khoa học như họ ấy!” Bài viết được giả làm bài dịch từ chuyên gia nước ngoài cũng có cách viết giống hệt bốn bài kia, không đưa vào số liệu hay nghiên cứu nào giá trị. Thế nhưng bài này lại nhận được lượng like, share và comment ủng hộ nhiệt liệt, không hề thấy bình luận nào chê bai. Bởi vì một bài viết từ “chuyên gia nước ngoài” sẽ mang lại độ tin cậy cao, hơn nữa còn ở quá xa, công chúng không biết rõ đó là ai nên hầu như chẳng để tâm đến việc tranh luận, phản đối và tìm lỗi.

Bạn biết “hiệu ứng nhím” không? Có một mẩu chuyện ngụ ngôn ở phương Tây về loài nhím: Vào mùa đông giá lạnh, hai con nhím phải dựa vào nhau để giữ ấm. Nếu cách nhau quá gần, cả hai sẽ bị thương, còn nếu cách quá xa thì chúng sẽ không thể sưởi ấm cho nhau. Vì vậy, chúng phải điều chỉnh vị trí của cả hai bên để vừa giữ ấm, vừa an toàn.

Nhà triết học Arthur Schopenhauer đã dẫn dắt câu chuyện ngụ ngôn này sang vấn đề giao tiếp giữa các cá nhân và đưa ra “hiệu ứng nhím” nổi tiếng trong tâm lý học: Khi tiếp xúc với mọi người, bạn không nên quá xa cách, bởi sẽ gây ra sự xa lánh, cũng không được ở quá gần vì sẽ làm mất đi ranh giới dẫn tới xung đột. Chúng ta cần phải duy trì khoảng cách hợp lý trong bất kỳ mối quan hệ nào.

Trong các cuộc tranh luận và xung đột cũng vậy, giữ khoảng cách là một điều quan trọng. Cần phải đủ gần để hiểu và tôn trọng nhau, nhưng đủ xa để giữ được ranh giới giữa các cá nhân. Nếu nhận ra rằng đối phương là kiểu người “tranh luận để chiến thắng”, chúng ta nên kiên quyết rời khỏi cuộc tranh luận vô nghĩa vì những con nhím ấy không ở bên bạn để cùng nhau sưởi ấm!

Nguồn: TVE-4U
Được bạn: Mọt Sách đưa lên
vào ngày: 18 tháng 11 năm 2026

« Lùi Tiến »

💬 Thảo luận

Chưa có bình luận nào — hãy là người đầu tiên chia sẻ cảm nhận của bạn!

Đăng nhập để tham gia bình luận.