Cuối năm 2018, một câu hỏi xuất hiện gây tranh cãi gay gắt trên mạng xã hội Tây Ban Nha:
Một đứa trẻ đột nhập vào nhà bạn và chẳng may gây cháy nhà. Chú chó của bạn ở trong đó. Bạn chỉ có thể cứu hoặc là đứa trẻ, hoặc là chú chó. Vậy bạn sẽ cứu ai?
Trong số 70.950 người tham gia trả lời câu hỏi:
+ 43% người chọn đứa trẻ
+ 57% người chọn chú chó
Kết quả này dấy lên tranh cãi trên các trang mạng: Liệu có phải xã hội ngày nay “quý mạng chó hơn mạng đồng loại, bại hoại đạo đức, mạng người rẻ rúng…”?
Nguyên nhân do đâu? Chúng ta hãy cùng phân tích vấn đề dưới góc độ nghiên cứu tâm lý.
Vào năm 2015, Quỹ từ thiện nghiên cứu y khoa Harrison đã tiến hành một thí nghiệm nhằm kiểm tra xem mọi người sẽ quyên góp tiền để giúp chó hay con người.
Các nhà nghiên cứu đã in hai mẩu quảng cáo, cả hai đều đặt ra câu hỏi: “Bạn có trả 5 bảng Anh để cứu Harrison khỏi cái chết chậm chạp và đau đớn không?”
Sự khác biệt duy nhất giữa hai mẩu quảng cáo là hình ảnh trong đó: trong một mẩu quảng cáo, “Harrison” là một cậu bé, trong cái còn lại, “Harrison” là một chú chó.
Kết quả là chú chó Harrison nhận được nhiều tiền và nhiều người quyên góp hơn hẳn so với cậu bé.
2
Giáo sư Tâm lý học Hal Herzog – tác giả của cuốn sách Some We Love, Some We Hate, Some We Eat: Why It's So Hard To Think Straight About Animals (tạm dịch: Một số người yêu, một số người ghét, một số người ăn: Lý do tại sao thật khó để thẳng thắn nghĩ về động vật) đưa ra câu chuyện sau đây:
Vào năm 2014, hai vụ nổ súng đã liên tiếp xảy ra ở Idaho. Một là Jeanetta Riley, một người mẹ đang mang thai song sinh đã bị bắn bởi cảnh sát bên ngoài một bệnh viện, trong khi cô đang vung vẩy một con dao. Câu chuyện không tạo ra nhiều dấu ấn trên các kênh tin tức.
Chưa đầy mười bốn giờ sau, cảnh sát Idaho nhận được cuộc gọi phản ánh về một chú chó sủa liên tục vì bị nhốt trong một chiếc xe tải. Khi sĩ quan cảnh sát tới hiện trường tiếp cận chiếc xe, con chó to lớn (mà anh ta nhìn nhầm là một con chó Pitbull) lao chồm tới, khiến người cảnh sát này nhanh chóng bóp cò bắn chết nó.
Nhưng hóa ra, đó là một chú chó Labrador tên là Arfee.
Cộng đồng trở nên giận dữ trong vụ nổ súng bắn chết chú chó Arfee, sự phẫn nộ đã tạo ra một làn sóng trên toàn quốc. Trang Facebook Justice for Arfee (tạm dịch: Công lý cho Arfee) đã được lập nên và một cuộc biểu tình cũng diễn ra trong thời điểm đó. Cuối cùng, vụ nổ súng đã được kết luận là không hợp lý và Sở Cảnh sát phải đưa ra một lời xin lỗi chính thức.
3
“Một chiếc xe buýt đang phóng tới. Con chó của bạn ở phía trước mũi xe. Đồng thời, một khách du lịch nước ngoài cũng đang bước trên đường mà xe sắp lao tới. Cả con chó của bạn lẫn du khách nọ đều không có đủ thời gian để thoát ra khỏi con đường, và rõ ràng là xe buýt sẽ giết chết bất cứ ai mà nó đâm trúng. Bạn chỉ có thời gian để cứu một. Bạn sẽ cứu ai?”
573 người tham gia trả lời nghiên cứu này cho kết quả: số người chọn cứu thú cưng nhiều hơn số người chọn cứu du khách nước ngoài, và khả năng một người phụ nữ chọn cứu chó là gấp đôi so với đàn ông.
Nghiên cứu này được công bố trên tạp chí Anthrozoos.
4
Các nhà nghiên cứu gồm Giáo sư Jack Levin và Giáo sư Arnold Arluke từ Đại học Northeastern ở Boston, đã cho 256 người tham gia một bài kiểm tra.
256 người này được cho đọc các bài viết mô tả một cuộc tấn công bởi một kẻ độc ác với một cây gậy bóng chày. Đến hiện trường vài phút sau vụ tấn công, một sĩ quan cảnh sát tìm thấy nạn nhân bị gãy chân, trên cơ thể có nhiều vết rách và đang bất tỉnh.
Nhưng trong mỗi phiên bản lại có một nạn nhân khác nhau, đó là: một đứa trẻ một tuổi, một người lớn ba mươi tuổi, một con chó con, một con chó trưởng thành sáu tuổi.
Báo cáo được công bố trên tạp chí Society & Animals (tạm dịch: Xã hội và Động vật) tiết lộ rằng những người tham gia được yêu cầu mô tả cảm xúc của họ bằng cách sử dụng các câu hỏi tiêu chuẩn để đo lường sự đồng cảm. Kết quả là người ta thương xót chó con, chó trưởng thành và đứa trẻ một tuổi hơn so với người lớn.
Kết quả của các báo cáo này đã chỉ ra vấn đề tâm lý quyết định sự thương xót của con người: Sự thương cảm không dựa trên sự khác biệt giữa con người và động vật, mà phụ thuộc vào sự vô tội và yếu đuối của nạn nhân.
Giáo sư Hal Herzog kết luận: “Tôi không nghĩ là chúng ta quan tâm đến động vật hơn con người. Khi bạn nhìn vào bức tranh toàn cảnh, điều đó không đúng.”
“Những gì chúng ta quan tâm là những cá nhân bất lực, không thể tự bảo vệ. Con người có thể tự bảo vệ bản thân, trong khi động vật thì không,” Herzog nói tiếp. “Mọi người (đôi khi) quan tâm nhiều hơn đến việc giúp đỡ động vật, vì động vật không thể giúp chính bản thân chúng.”
Trong cuộc sống thường nhật, ta dễ dàng nhận thấy con người có xu hướng bảo vệ kẻ yếu, đồng thời tỏ ra lạnh lùng hoặc phủ nhận khi những người họ coi là “mạnh” gặp rắc rối. Có những khi đám đông nghĩ rằng mình đang bảo vệ cho công lý, nhưng thực chất họ chỉ đang bảo vệ cho bên mà họ cảm thấy yếu thế hơn. Cá nhân sở hữu lợi thế hơn người khác sẽ không được xã hội xếp vào nhóm “yếu đuối, dễ tổn thương”. Các vấn đề của người được gắn nhãn “mạnh mẽ” bị coi nhẹ hoặc bị phủ nhận. Dường như họ là đối tượng sẽ không bao giờ bị bắt nạt, bị trầm cảm, bị áp lực, bị đau khổ... và dù những điều đó có xảy ra ngay trước mắt mà ai cũng có thể nhận thấy, hầu hết mọi người đánh giá “Rồi tự họ sẽ vượt qua thôi, với họ đây là chuyện nhỏ”. Thậm chí họ còn gặp khó khăn trong việc tìm kiếm sự thông cảm hoặc giúp đỡ, bởi vì khi nhìn vào họ, ai cũng nghĩ “Chẳng sao đâu, ai làm gì được nó chứ!”
Công chúng có yêu cầu về một “nạn nhân hoàn hảo” để bảo vệ: cần phải hoàn toàn yếu đuối, không có chút quyền lực nào, không có những lợi thế khiến người thường phải ghen tị, có nhiều điểm khiến người ta cảm thấy xót thương. Câu chuyện phải có tính giật gân, gây sốc hoặc bi đát. Theo tiêu chuẩn này, rõ ràng tình trạng của những “kẻ mạnh” lại khiến họ trở nên bất lợi trước dư luận. Khi xảy ra xung đột, những người càng mạnh mẽ trong thực tế sẽ càng nhận về nhiều bất lợi trong bàn tán của dư luận. Khi một quả trứng và một hòn đá xảy ra va chạm, đám đông sẽ tự động đứng về phía quả trứng. Trong mắt công chúng, những kẻ mạnh chính là một hòn đá.
Khi người được cho là “kẻ mạnh” vướng vào scandal, họ càng cố giải thích thì sẽ càng bất lợi. Đôi khi, ngay cả khi họ được chứng minh là vô tội, họ vẫn sẽ trở thành kẻ thua cuộc trong dư luận. Đám đông luôn thích thú được thấy những kẻ mạnh hơn mình bị tổn thương hoặc sụp đổ hình tượng. Vì vậy, những người hiểu quy luật của dư luận luôn biết cách lôi kéo và dẫn dắt đám đông bằng cách đóng vai nạn nhân, tô vẽ cho đối thủ thật mạnh mẽ, đưa ra những thông tin về đối phương như: giàu sang, con ông cháu cha, có địa vị, có thế lực... Chẳng cần biết có thật hay không, nhưng những thông tin này khiến công chúng cảm thấy đối tượng thật đáng ghét, cơn giận của họ nhanh chóng bùng lên thành một cuộc lên án, thậm chí là tấn công tập thể.
Quay trở lại với câu hỏi: “Một đứa trẻ đột nhập vào nhà bạn và chẳng may gây cháy nhà. Chú chó của bạn ở trong đó. Bạn chỉ có thể cứu hoặc là đứa trẻ, hoặc là chú chó. Vậy bạn sẽ cứu ai?”
Ta dễ dàng nhận ra một cái bẫy tâm lý đã được gài rất khéo léo vào câu hỏi này, đó là “đứa bé đột nhập vào nhà bạn và vô tình khiến nó bốc cháy”.
Việc cung cấp dữ kiện gồm các hành vi xấu (“đột nhập vào nhà”, “làm cháy nhà”) đã khiến tâm lý người đọc cảm thấy phẫn nộ, bức xúc về việc lợi ích của mình bị xâm phạm (trong khi khái niệm “nhà” vốn được tiềm thức của mỗi cá nhân coi là nơi quan trọng, thân thương nhất, thiết yếu, cần bảo vệ... nên khi có mối hiểm họa nào đe dọa đến “nhà”, bản năng con người rất dễ bị kích hoạt). Điều này đã khiến nhân vật “đứa bé” không còn vô tội, thậm chí là có tội, độc ác. Hơn nữa, chi tiết “đột nhập vào nhà” cho người đọc cảm thấy đứa bé đã đủ lớn để tự hành động một mình, có ý thức, vì vậy cảm giác về yếu tố “không thể tự bảo vệ” đã giảm xuống rất nhiều. Không cảm nhận được sự vô tội, nên không gợi được cảm giác thương cảm.
Với nhân tố còn lại là “chú chó” thì sao?
Trong dữ kiện chỉ vỏn vẹn “tu perro está dentro”, chú chó của bạn đang ở trong đó. Chú chó hoàn toàn vô tội.
Người đọc lập tức liên tưởng đến vật nuôi cưng của gia đình mình, những kỷ niệm và hoạt động đã trải qua cùng nó. Họ tóm tắt được câu hỏi trong đầu: “Một kẻ lạ vào đốt nhà mình, chó của mình bị kẹt ở đó, cứu ai?”
Đứa bé gây cháy>
Đứa bé không quen biết >< Chú chó cưng thân thiết
Sự đối lập và bất tương xứng giữa hai chủ thể này quyết định tâm lý của những người tham gia biểu quyết. Những người càng dễ bị cảm xúc chi phối thì càng dễ chọn vật nuôi.
Đến đây, bạn đã hiểu về diễn biến trong tâm lý và suy nghĩ của những người chọn phương án cứu chó cưng chưa?
Ngoài ra, các cuộc bình chọn trên mạng không khẳng định được chính xác hành vi mà con người sẽ làm trong đời thực. Có những người bình chọn cứu chó hoặc cứu người, nhưng trên thực tế khi nhà cháy thì hầu như ai cũng thấy gì cứu nấy, thấy gì trước là cứu ra ngay chứ đâu còn thời gian để cân nhắc. Cũng có những người khi xảy ra cháy thì họ tỉnh táo ở ngoài hô hoán và gọi cứu hỏa, bởi lao vào đám cháy lớn thì chẳng khác gì tự sát.
Nếu câu hỏi không lồng ghép cái bẫy tâm lý, mà chỉ đơn giản là: “Bạn đi ngang qua một căn nhà bốc cháy, trong đó có một đứa trẻ mới sinh và một chú chó, nếu chỉ đủ thời gian cứu một trong hai thì bạn sẽ cứu ai?”
Với câu hỏi đơn giản và bình đẳng thế này, chắc chắn kết quả sẽ khác. Bởi tâm lý của hầu hết những người tham gia trả lời sẽ lập tức suy luận: Đứa trẻ sơ sinh không thể tự di chuyển nên cần cứu, chú chó thì đập vỡ cửa để nó tự chạy ra theo mình.
Vì vậy, việc đánh giá xã hội ngày nay “quý chó hơn đồng loại, bại hoại đạo đức, mạng người rẻ rúng...” qua kết quả của câu hỏi đầy cạm bẫy kia là không chính xác.
Do đó, bạn đừng vội vàng tin câu chuyện nào đó trước khi tự kiểm chứng, bởi trong xã hội này có rất nhiều kẻ giăng sẵn những cái bẫy tâm lý để lợi dụng lòng tốt của bạn.