Trong cuộc sống, đôi khi ta tôn thờ ai đó, coi họ là “thần tượng” để bản thân yêu thích, ngưỡng mộ. Đó có thể là một người nổi tiếng, hoặc cũng có thể là người bình thường có những đặc điểm mà ta yêu quý.
Thế nhưng, khi còn trẻ, chúng ta thường mắc phải một sai lầm: Chúng ta lý tưởng hóa thần tượng của mình, tự tạo nên một hình mẫu hoàn hảo theo chỉ tiêu của bản thân rồi gán cho thần tượng. Sau đó, khi cảm thấy họ không như những gì mình tưởng tượng, ta oán trách họ “thay đổi, chẳng ngờ lại là loại người như thế”, thậm chí trở nên ghét bỏ vì họ đã khiến ta thất vọng.
“Crush” ai đó cũng là một kiểu thần tượng. Tuy nhiên, trong quá trình dõi theo người mình thầm thích, ta không tránh khỏi việc tự tưởng tượng về đời tư và những nét tính cách của họ. Quá trình này càng kéo dài, những tưởng tượng càng trở nên sắc nét và thật hơn, khiến ta dần nhầm lẫn và coi hình mẫu trong tưởng tượng ấy chính là con người thật của họ ngoài đời.
Đến một ngày, khi nhận ra rằng crush không giống với hình mẫu trong tâm trí, có những người rơi vào trạng thái “vỡ mộng”. Họ không nhận ra vấn đề là do trí tưởng tượng của bản thân. Họ tức giận, thất vọng, cảm thấy bị lừa dối: “Tôi đã sai khi thích người này bấy lâu nay, bây giờ kẻ đó mới lòi ra bộ mặt thật!”
Họ có thay đổi, trở mặt, điêu trá, lươn lẹo với chúng ta không?
Nếu như họ tự tuyên bố với bạn rằng “Tôi chính là người hoàn hảo không tì vết đúng như mong đợi của bạn đây, hãy sùng bái tôi đi” và làm mọi cách để che giấu những khiếm khuyết, diễn vai thần-tượng-hoàn hảo nhằm chiếm lấy sự tôn thờ của bạn, thì đó là họ nói dối bạn.
Còn nếu họ vẫn đang hồn nhiên sống cuộc sống bình thường của mình, tự bản thân bạn đem lòng yêu thích rồi tưởng tượng hình mẫu về họ, đòi hỏi họ phải tuyệt vời như mình mong muốn, thì đây là điều vô lý. Vấn đề nằm ở việc bạn đã vẽ ra hình mẫu để áp đặt cho người khác, họ không có lỗi khi không giống như tưởng tượng của bạn.
Bạn thử nghĩ xem: Chẳng hạn, có một người A ngưỡng mộ bạn vì hát hay. Họ tự tưởng tượng rằng bạn phải là người hiền lành, nội tâm, dịu dàng, ngọt ngào theo gu của họ. Đồng thời, một người B cũng thích giọng hát của bạn, nhưng người này tưởng tượng bạn vừa cá tính vừa mạnh mẽ, năng động hướng ngoại, dễ gần và tháo vát cơ.
Vậy nếu con người thật của bạn không giống như mong đợi của bất kỳ ai, bạn có lỗi với họ không? Tất nhiên là không.
Tôi từng rất ngưỡng mộ một người thầy của mình. Khi ấy, trong mắt tôi, thầy là con người hoàn hảo, trên thông thiên văn, dưới tường địa lý. Tôi ngây thơ bày tỏ sự hâm mộ dành cho thầy và được trả lời rằng: “Bất kỳ ai hiểu về tâm lý con người cũng đều sợ trở thành thần tượng của người khác. Trừ khi là người nổi tiếng cần có fan hâm mộ để phát triển sự nghiệp, còn nếu không… trở thành thần tượng là một loại bất hạnh!”
Sau này, khi tiếp xúc nhiều hơn với thế giới, tôi dần nhận ra sự nghiệt ngã khi trở thành hình mẫu lý tưởng của ai đó: sự căng thẳng khi luôn bị chú ý, mọi hành động và lời nói của ta sẽ bị đánh giá từng li từng tí và lúc nào cũng có thể bị người ta hét vào mặt rằng “Thì ra bạn không như tôi tưởng tôi thất vọng về bạn”. Thầy tôi nói đúng, đột nhiên được ai đó ngưỡng mộ là một việc chẳng sung sướng gì.
Ví dụ như chuyện tình cảm của cầu thủ nọ: Khi anh ta đang hẹn hò với bạn gái cũ, các fan nữ liên tục soi mói và chê bai rằng cô gái này không xứng với anh. Một thời gian sau, tình yêu của họ tan vỡ, rồi cầu thủ ấy có bạn gái khác. Đến lúc đó, fan hâm mộ lại lên án anh chàng “có mới nới cũ, không chung thủy, bội bạc”. Mọi hoạt động của chàng cầu thủ cùng bạn gái mới bị đưa vào tầm ngắm, thêu dệt và suy diễn để khắc họa thành một cặp đôi xấu xa, mèo mả gà đồng.
Có một nữ ca sĩ trẻ tuổi từng nổi danh với dòng nhạc trữ tình quê hương trong chương trình Giọng hát Việt nhí. Khi cô bé lớn lên, không còn vẻ mộc mạc trẻ con như xưa, không ít người hâm mộ nhận xét: “Em của bây giờ khác quá, thích em của ngày xưa hơn”, “Ngày xưa thích bé này lắm mà giờ hết rồi”... Giọng ca ấy chỉ có thể trả lời: “Em nghĩ mọi người nên suy nghĩ thoáng hơn vì con người ai mà không phải lớn lên.”
Phải, ngoài suy nghĩ thoáng hơn và chấp nhận sự trưởng thành của cô thì fan hâm mộ chẳng còn cách nào khác. Họ không thể nào ép một nữ ca sĩ mười bảy tuổi vẫn giữ nguyên sự ngây ngô, bé bỏng như thời cô ấy tỏa sáng trên sân khấu lần đầu tiên vào năm mười tuổi.
Hay như thảm kịch xảy ra đối với một nữ nghệ sĩ Hàn Quốc: Truyền thông và fan hâm mộ luôn yêu cầu rằng các nữ idol phải xinh đẹp, quyến rũ, dễ thương, đồng thời có đời tư chuẩn mực, trong sáng. Nếu không luôn đảm bảo được điều này, thần tượng sẽ mất điểm trước công chúng. Các ngôi sao phải cố giấu đi bản thân mình, chỉ làm những gì mà truyền thông hay fan trông đợi. Khi nữ nghệ sĩ kia không còn muốn giả vờ sống trong lớp vỏ bọc “hoàn hảo” để làm hài lòng xã hội, cô quyết định sống đúng với con người thật và làm những điều mình muốn. Làn sóng công kích liền ập đến, người hâm mộ phẫn nộ và quay lưng, lên án cô ấy vì họ “cảm thấy thất vọng”. Đáng buồn là cái giá phải trả cho tự do quá đắt, cô ấy đã tự sát vì ác ý quá lớn đến từ dư luận.
Sau này, một đài truyền hình Hàn Quốc đã thực hiện phóng sự phỏng vấn một số người đã từng tấn công nữ nghệ sĩ kia trên mạng xã hội. Họ nhận được những câu trả lời như “Vì cô ta là người nổi tiếng nên phải sống chuẩn mực đúng khuôn mẫu”, “Ai bảo nổi tiếng, đã là người nổi tiếng thì phải chịu”, “Do cô ta quá yếu đuối thôi”...
Có một người nổi tiếng trên mạng xã hội từng tâm sự: “Khi trở thành một thần tượng, bạn phải ăn cơm kiểu thần tượng, uống nước kiểu thần tượng, nói chuyện kiểu thần tượng, đi ngủ kiểu thần tượng. Bạn không được phép làm con người, phải trở thành hình mẫu lý tưởng phi thực tế.”
Không chỉ những ngôi sao nổi tiếng mới phải chịu áp lực của việc trở thành hình mẫu lý tưởng. Khi hâm mộ ai đó, ta đều từng đặt những kỳ vọng của mình lên họ, rồi có thể vỡ mộng nếu đối phương không như mình mong đợi. Điều này xảy ra rất thường xuyên trong cuộc sống, ví dụ như khi bạn mới đi làm và cảm thấy ngưỡng mộ vị trưởng phòng giỏi giang của mình. Sau một thời gian tiếp xúc, bạn nhận ra anh ta có một số khuyết điểm, bỗng cảm thấy người này chẳng còn đáng giá nữa.
Vậy nguyên nhân nào dẫn đến những ảo tưởng của chúng ta? Tại sao trở thành thần tượng lại là một gánh nặng?
Khi bạn ngưỡng mộ một người nào đó, có hai anh em len lỏi bước đến để đánh lừa nhận thức của bạn: người anh là “Sự lý tưởng hóa”, còn người em là “Sự phá giá”.
“Sự lý tưởng hóa” là một quá trình tâm lý, trong đó ta gán những phẩm chất quá tích cực cho một người hoặc một sự vật. Khi lý tưởng hóa ai đó, ta cảm thấy đặc biệt yêu thích họ, dần đặt họ lên một tầm cao để chiêm ngưỡng và tôn thờ. Trong mắt ta khi đó, họ hoàn hảo như một vị thần.
Người em ranh ma mang tên “Sự phá giá” không xuất hiện ngay, nó lẩn khuất đâu đó quanh bạn để chờ thời cơ. Đến một ngày, khi hình tượng hoàn hảo mà bạn xây dựng bởi lý tưởng hóa bị rạn nứt vì yếu tố nào đó, lúc ấy “Sự phá giá” mới xuất hiện và gieo vào lòng ta những cảm xúc tiêu cực. Lòng ngưỡng mộ của ta đột ngột thay đổi thành sự tức giận, thất vọng, chán ghét hoặc thù địch đối với người kia. Phá giá là một cơ chế trái ngược với lý tưởng hóa, nó khiến ta cho rằng bản thân, một đồ vật, một người nào đó hoàn toàn kém cỏi, vô giá trị, tệ hại, sai lệch hoặc mang những phẩm chất tiêu cực khác. Những người càng dễ bị tác động thì càng bị ảnh hưởng bởi sự phá giá. Có thể họ đang cảm thấy người yêu của mình thật tuyệt vời, nhưng khi có ai đó buông lời chê bai, họ nhìn lại và chợt thấy người yêu của mình đầy rẫy khuyết điểm không thể chấp nhận được. Hoặc khi đang ngưỡng mộ một người giỏi giang, bỗng một sơ xuất của đối phương khiến họ thất vọng và chán ghét, cảm thấy đối phương thật ngu xuẩn.
“Lý tưởng hóa” khiến bạn nâng ai đó lên thiên đường. “Phá giá” khiến bạn ném họ thẳng xuống địa ngục.
Nhà phân tâm học Otto F. Kernberg cho rằng: Lý tưởng hóa bao gồm việc phủ nhận các đặc điểm không mong muốn của một đối tượng, sau đó nâng cao đối tượng bằng cách phóng chiếu ham muốn của bản thân lên họ.
Những đức tính tốt đẹp mà ta gán lên thần tượng thực chất lại phản ánh những điều mà ta khao khát bản thân mình có được. Nếu thường xuyên cảm thấy mình bị chèn ép và bắt nạt, ta có xu hướng tưởng tượng nên hình mẫu một con người mạnh mẽ, khảng khái, luôn chống lại những bất công trong xã hội, tưởng tượng mình được họ cứu giúp. Nếu ta là người thích sự phù phiếm, tưởng tượng của ta là những hình mẫu giàu có, phong lưu, sang chảnh... Đồng thời, chúng ta phủ nhận những đặc điểm mà mình không mong muốn ở thần tượng để tạo ra một con người lý tưởng, “xứng đáng” cho ta hâm mộ.
Do đó, thần tượng trong mắt chúng ta vô cùng tuyệt vời, thậm chí còn được gán cho những khả năng và trí tuệ siêu phàm. Tuy nhiên, bất kể họ xuất sắc đến đâu, thì việc đặt một cá nhân lên chiếc bệ thờ mang tên “người hoàn hảo” đều sẽ khiến ta vỡ mộng. Trên đời không có ai hoàn hảo. Thần tượng có thể sở hữu những đặc điểm và tài năng đặc biệt, nhưng chắc chắn họ cũng có những điểm yếu, khuyết điểm và lỗi lầm như người bình thường. Khi mọi người có những hình mẫu để hướng tới, họ cảm thấy có động lực và niềm tin vào cuộc sống, nhưng sự lý tưởng hóa đối với bất cứ ai chắc chắn cũng sẽ dẫn đến thất vọng. Chúng ta có thể ngưỡng mộ, thậm chí bắt chước các khía cạnh của những người xuất sắc, nhưng việc tự tưởng tượng rồi tôn họ lên thành hình mẫu hoàn mỹ là một việc làm sai lầm.
Thần tượng nên đứng từ xa để ngắm, nếu đến gần sẽ không còn hoàn hảo.
Điều chúng ta nên làm là chấp nhận rằng con người chẳng có ai tốt đẹp toàn diện, nhờ thế, ta sẽ không cảm thấy thất vọng khi ai đó không giống như hình mẫu mà mình đã tưởng tượng. Đồng thời, điều này cũng giúp họ không phải khổ sở trong những xiềng xích được tạo ra bởi kỳ vọng của chúng ta.