85.

Sau chuyện này khoảng hai tuần, một buổi tối hết giờ làm việc ở bệnh viện về, Philip gõ của buồng Cronshaw. Không nghe tiếng trả lời, anh bước vào. Cronshaw đang cuộn tròn nằm nghiêng về một bên, Philip lại gần giường. Anh không biết Cronshaw đang ngủ, hay chỉ nằm đó trong một cơn cáu kỉnh không nén được. Anh ngạc nhiên thấy mồm ông ta há hốc. Anh sờ vai ông, và thất đảm kêu lên một tiếng. Anh luồn tay vào dưới áo sơ mi và sờ tim ông, anh không còn biết phải làm gì trong cơn bối rối, anh chọt nhớ đến một việc mà anh nghe nói người ta vẫn thường làm, anh liền đem tấm gương soi để trước miệng Cronshaw. Anh bỗng giật mình hoảng sợ thấy một mình mình trơ trọi với Cronshaw. Mũ áo vẫn còn trên người, anh lao vội xuống thang gác chạy ra đường. Anh gọi một chiếc xe ngựa đi đến phố Harley. Bác Sĩ Tyrell đang ở nhà.

- Bác sĩ ơi, phiền bác sĩ đến ngay cho. Tôi cho rằng Cronshaw đã chết.

- Nếu ông ấy chết rồi thì tôi đến còn ích gì?

- Tôi sẽ hết sức biết ơn bác sĩ nếu bác sĩ đến cho. Tôi đã thuê xe chờ ngoài cửa. Chỉ mất độ nửa giờ là đến thôi mà.

Tyrell đội mũ. Lên ngồi trong xe, ông mới hỏi anh mấy câu.

- Khi tôi đi làm sáng nay dường như ông ấy không nặng hơn thường ngày - Philip nói - Ngay vừa rồi mới đi vào, tôi sững sờ cả người. Cứ nghĩ đến ông ta chết một mình trơ trọi... Bác sĩ cho rằng ông ta biết mình sắp chết không?

Philip nhớ lại lời Cronshaw. Không hiểu vào giờ phút cuối cùng bác ta có hoảng sợ trước cái chết không nhỉ? Philip hình dung mình rơi vào cảnh ngộ tương tự: biết cái điều không thể tránh khỏi đang tới và không ai, không có một ai ở bên để nghe được lời an ủi vào giây phút cuối cùng, anh kinh hoàng khiếp sợ.

- Anh có vẻ choáng váng đấy - bác sĩ Tyrell nói - cặp mắt xanh của ông nhìn sang anh có vẻ thông cảm.

Khi nhìn Cronshaw, ông nói:

- Ông ấy chết cách đây đã được mấy tiếng rồi. Tôi cho rằng ông ấy chết khi đang ngủ. Trường hợp này đôi lúc cũng xảy ra.

Thi thể ông già có vẻ như co rút lại, trông thiểu não, không còn ra hình thù con người. Bác sĩ Tyrell thản nhiên nhìn cái xác. Ông lấy đồng hồ ra xem, động tác như một cái máy.

- Thôi, tôi phải đi đây. Tôi sẽ gửi giấy chứng nhận đến cho anh. Có lẽ anh phải liên lạc với thân nhân ông ta.

- Tôi cho rằng ông ta không có ai - Philip nói.

- Còn việc chôn cất thì sao?

- Ồ, tôi sẽ lo liệu.

Bác sĩ Tyrell liếc nhìn Philip. Ông tự hỏi liệu có nên góp với Philip vài đồng vào việc này chăng. Ông không biết gì về hoàn cảnh của Philip, có lẽ anh ta đủ sức lo khoản phí tổn này cũng nên. Gợi ý gì về chuyện này, lỡ ra anh ta lại nghĩ rằng chẳng liên quan gì tới mình mà mình lại xen vào.

- Thôi nhé, nếu tôi có thể làm được một việc gì đó thì anh cứ cho tôi biết.

Philip cùng ông bước ra và chia tay nhau trên ngưỡng cửa, Philip đến sở điện báo đánh điện cho Léonard Upjohn. Sau đó anh đến người làm nghề lo việc đám ma có cửa hàng ngày nào anh cũng đi qua trên đường đến bệnh viện. Anh thường chú ý đến cửa hàng này do ba hàng chữ bạc: Tiết kiệm - Nhanh chóng - Lịch sự trên mảnh vải đen, trang trí ở tủ kính bày hàng và ở dưới là hai cái quan tài mới. Mấy hàng chữ này bao giờ cũng làm anh thấy hay hay. Người làm nghề lo việc đám ma này là một gã Do Thái, nhỏ bé, béo phị, tóc đen quăn dài, láng bóng, gã mặc đồ đen, đeo một chiếc nhẫn kim cương to tướng trên ngón tay chuối mắn. Gã tiếp Philip theo một cách đặc biệt, nói năng ồn ào, do tính bẩm sinh nhưng lại pha lẫn với vẻ mặt dịu dàng thích hợp với nghề nghiệp của y. Y nhận ra rất nhanh là Philip đang rất lúng túng, và hứa sẽ cử ngay một người đàn bà đến giúp những việc cần thiết. Y gợi ý tổ chức đám tang thật linh đình. Nên Philip cảm thấy hổ thẹn trong lòng khi y có vẻ cho những lý do phản đối của anh là bủn xỉn. Mặc cả về một số vấn đề như vậy thì kinh tởm quá. Cuối cùng Philip đành thỏa thuận với một giá đắt mà anh khó có thể cáng đáng nổi.

- Thưa ông, tôi rất hiểu - người làm nghề lo việc đám ma nói - ông không muốn phô trương, thế thôi. Xin ông biết cho là chính bản thân tôi cũng không phải là người thích khoe khoang - chẳng qua là ông muốn làm việc đó một cách lịch sự. Xin ông cứ để mặc tôi. Tôi sẽ lo liệu càng rẻ càng tốt và tất nhiên cũng chú ý thích đáng đến những gì cần phải có. Tôi không thể nói hơn phải không ạ!

Philip trở về nhà ăn sáng, và đang ăn thì người đàn bà kia đến giúp việc khâm liệm. Một lúc sau anh nhận được điện của ông Léonard Upjohn:

“Sửng sốt và đau buồn vô hạn. Rất tiếc tối nay không đến được. Ăn cơm khách. Mai sẽ đến sớm với anh. Thương cảm sâu sắc nhất - Upjohn”.

Một lát thì bà giúp việc tang lễ gõ cửa phòng khách.

- Thưa ông, tôi đã làm xong. Mời ông sang nhìn ông ấy xem mọi việc đã ổn định chưa?

Philip đi theo bà ta. Cronshaw đang nằm ngửa, mắt nhắm nghiền, hai tay thành kính bắt chéo trên ngực.

- Thưa ông, nên có một ít hoa.

- Mai tôi sẽ mua.

Bà ta hài lòng liếc nhìn thi thể. Công việc của bà ta như thế là xong. Bây giờ bà thả tay áo xuống, cởi bỏ tạp dề và đội mũ. Philip hỏi bà lấy tiền công bao nhiêu.

- Đấy, thưa ông, có người cho tôi hai silinh sáu xu, có người cho tôi năm silinh.

Philip lấy làm hổ thẹn đưa cho bà không đến năm silinh. Bà ta cảm ơn anh vừa đủ lịch sự cho thích họp với cảnh ngộ đau buồn của anh đang phải chịu dựng rồi ra về. Philip vào phòng khách, dọn dẹp chỗ thức ăn còn lại của bữa cơm tối và ngồi đọc “Khoa phẫu thuật” của Walsham. Nhưng anh thấy lòng bồn chồn lạ thường, khó ngồi yên mà đọc. Khi nào có một tiếng động ở cầu thang là anh giật nẩy mình, tim đập mạnh. Anh cảm thấy sợ cái đang nằm trong căn phòng sát nách kia, cái mà trước đã từng là một con người và giờ đây không còn gì nữa. Cơn vắng lặng dường như có sự sống, dường như có một sự vận động huyền bí nào đó bên trong sự kiện siêu tự nhiên và khủng khiếp của cái chết đè nặng trên căn nhà này. Bỗng nhiên Philip cảm thấy ghê rợn con người đã từng một thời là bạn của mình. Anh cố tập trung tâm trí để đọc nhưng chẳng mấy chốc anh thất vọng vứt sách. Ðiều làm cho anh băn khoăn là sự phù phiếm hoàn toàn của cuộc đời mới vừa kết thúc kia. Cronshaw sống hay chết, cái đó không quan trọng. Và nếu như ông ta đừng bao giờ sinh ra trên đời này có lẽ còn tốt hơn. Philip nghĩ đến Cronshaw hồi còn trai trẻ; cần phải có sức tưởng tượng mới hình dung nổi ông ta ngày đó, một con người thon thả, bước đi nhún nhảy, đầu tóc còn rậm, con người lúc nào cũng sôi nổi, hy vọng tràn đầy. Cái nguyên tắc sống của Philip, hành động theo bản năng, đồng thời chú ý thích đáng đến nhân viên cảnh sát quanh quẩn đầu phố, không có tác dụng gì hay lắm ở đây. Chính vì thực hiện điều này mà Cronshaw đã thất bại thảm hại như vậy. Dường như không thể tin cậy vào bản năng, Philip bối rối. Anh tự hỏi vậy thì phải sống như thế nào đây? Nếu như cuộc sống đã là vô đụng, và tại sao người ta hành động bằng cách này hơn cách khác. Người ta hành động theo xúc cảm bản thân, nhưng xúc cảm của họ có thể tốt hoặc xấu; dường như xúc cảm đưa đến thắng lợi, hoặc tới tai họa. Ðúng là chuyện may rủi. Đời là một mớ bòng bong không thể tháo gỡ. Bị thôi thúc bởi những lực lượng mà họ không hiểu nổi, con người hành động hấp tấp chỗ này chỗ nọ; và họ hoàn toàn mất hẳn mục đích sống! Dường như họ vội vàng chỉ để mà vội vàng.

Sáng hôm sau Léonard Upjohn đến với một vòng hoa nhỏ, hoa tang nguyệt quế. Y lấy làm hài lòng với ý định đặt vòng hoa này lên đầu nhà thơ quá cố như một chiếc vương miện, và mặc dù Philip làm thinh tỏ ý không tán thành, y cố đặt vòng hoa tang lên cái đầu hói của Cronshaw. Nó giống cái vành mũ của diễn viên hài kịch lùn trong nhà hát ca múa nhạc, trông thật lố bịch.

- Tôi sẽ đặt nó lên tim bác ấy vậy - Léonard nói.

- Ông nên đặt nó lên bụng bác ấy - Philip nhận xét.

Upjohn thoáng một nụ cười trên môi.

- Chỉ có một nhà thơ mới biết được tim của nhà thơ ở đâu - y đáp.

Họ vào nhà khách và Philip nói cho y biết công việc chuẩn bị cho đám tang.

- Tôi hy vọng anh không tiết kiệm chi tiêu. Tôi muốn cỗ xe tang đi trước một đoàn dài xe ngựa bốn bánh không người ngồi, đầu ngựa thì đung đưa những chùm lông cao và một đám thật đông các mụ khóc mướn với khăn tang dài bằng voan trùm trên mũ. Tôi thích cái ý để cho các xe ngựa kia không có người ngồi.

- Bởi vì tiền chi phí cho đám tang rõ ràng sẽ móc trong túi tôi và đúng vào lúc này, tôi lại không đầy túi, nên tôi cố gắng làm sao cho đám tang càng vừa phải càng tốt.

- Nhưng anh bạn thân mến nếu vậy thì sao anh không đặt cho ông ta một xe đòn của người nghèo? Có lẽ như thế nên thơ hơn. Anh có bản năng chính xác đối với những việc tầm thường.

Philip hơi đỏ mặt, nhưng không trả lời. Ngày hôm sau, anh và Upjohn đi theo xe tang, trong một chiếc xe ngựa do Philip thuê. Lawson không tới được, gửi đến một vòng hoa, và để cho cỗ quan tài không trông có vẻ như bị hững hờ quá, Philip mua hai vòng hoa. Trên đường về, gã đánh xe thúc ngựa. Philip mệt rã rời, chẳng mấy chốc thiếp ngủ. Tiếng Upjohn làm anh tỉnh giấc.

- May làm sao tập thơ lại chưa xuất bản. Tôi nghĩ tốt hơn là chúng ta nên hoãn lại một chút, và tôi sẽ viết lời tựa. Tôi đã bắt đầu suy nghĩ lời tựa ấy, trong khi đi ra nghĩa trang. Tôi tin rằng tôi có thể viết được một cái gì đó khá tốt. Dù thế nào, tôi cũng sẽ bắt đầu bằng một bài báo trên “Tuần san thứ bảy”.

Philip không đáp, hai người im lặng. Cuối cùng Upjohn nói:

- Tôi nghĩ khôn ngoan nhất là sẽ không vứt bỏ bản thảo. Tôi sẽ viết bài cho một tạp chí nào đó và sau đấy sẽ sử dụng làm lời tựa.

Philip để ý theo dõi các báo ra hàng ngày, hàng tháng và mấy tuần sau thì bài báo xuất hiện. Dư luận xôn xao, nhiều báo khác trích đăng nhiều đoạn. Tuy phần tiểu sử còn mơ hồ vì không ai biết nhiều về những năm tháng thanh niên của Cronshaw nhưng đấy là một bài báo hay, tinh tế, dễ thương và nhiều hình ảnh. Với văn phong rắc rối của mình, Léonard Upjohn khắc họa nên những đường nét duyên dáng về Cronshaw ở khu La Tinh, bình luận và sáng tác thơ ca. Cronshaw trở thành một hình tượng sinh động, một Verlaine của nước Anh. Những lời văn đầy sắc màu của Léonard Upjohn tiếp tục với giọng trang nghiêm xúc động và càng khoa trương thống thiết khi tả về những giờ phút cuối cùng của Cronshaw trong cảnh bần cùng ở căn phòng tồi tàn bé nhỏ kia tại Soho; và với sự dè dặt vô cùng hấp dẫn nhưng đồng thời lại gợi cho người đọc hình dung tới một tấm lòng độ lượng lớn lao nhiều hơn là đức khiêm nhường, y mô tả những cố gắng của mình để chuyển nhà thơ đến căn nhà tranh nằm lẫn trong một bụi kim ngân giữa một vườn cây ăn quả đang trổ hoa. Rồi y nói đến một sự thiếu thông cảm - tuy có thiện chí nhưng lại thiếu tế nhị - đã dẫn dắt nhà thơ đến thành phố Kennington với sự hóm hỉnh có chừng mực mà sự trung thành triệt để với từ vựng của Thomas Browse đòi hỏi phải có. Giọng văn trở nên mỉa mai châm biếm tinh vi ở đoạn y kể lại chuyện chịu đựng của Cronshaw trong những tuần lễ cuối cùng đối với chàng sinh viên trẻ tuổi tuy đầy thiện chí nhưng vụng về đã tự làm y tá chăm nom săn sóc ông và tình trạng đáng thương của con người giang hồ tuyệt vời ấy giữa một môi trường sặc mùi tiểu tư sản tuyệt vọng. Cái đẹp từ đống tro tàn. Y trích dẫn Isaie[1]. Ôi thật mỉa mai! Một nhà thơ bị ruồng bỏ vĩnh biệt cuộc đời giữa khung cảnh đầy rẫy ước lệ tầm thường. Điều này làm Léonard Upjohn nhớ lại chúa Kito giữa bọn Pharisien[2], và sự tương tư này tạo cho y cơ hội sáng tác được một đoạn văn tuyệt diệu. Rồi y kể lại một người bạn - khiếu thẩm mỹ tinh tế của y chỉ cho phép y ám chỉ một cách tế nhị anh bạn này là ai mà có được những sở thích thanh tao như thế - đã đặt vòng hoa nguyệt quế như thế nào lên tim nhà thơ quá cố; và hai bàn tay đẹp đẽ không còn sự sống dường như đang đê mê yên nghỉ trên vòm lá của Apollon[3], vòng lá ngát hương nghệ thuật, xanh hơn màu ngọc của thủy thủ, da xạm đen nắng gió, đem về từ đất nước Trung Hoa bí hiểm muôn màu muôn vẻ. Một sự tương phản tuyệt vời là bài báo này kết thúc bằng sự mô tả đám tang thô thiển, tầm thường, buồn tẻ của một con người đáng nhẽ ra phải được chôn cất hoặc như ông hoàng hoặc như một người nghèo khổ. Ðó là vòng hoa bất hạnh, là thắng lợi cuối cùng của bọn phàm tục đối với nghệ thuật, đối với cái đẹp và với cái vô hình.

Léonard Upjohn chưa bao giờ viết được một cái gì hay hơn. Bài báo như một phép lạ về sức hấp dẫn, về duyên dáng và lòng thương xót. Cùng một lúc với bài báo, y cho đăng tất cả những bài thơ hay nhất của Cronshaw, như vậy thì khi tập thơ được xuất bản, cho dù nhiều điều của nó đã được mọi người biết đến, nhưng địa vị của y được nâng lên nhiều. Y được tôn vinh là nhà phê bình phi thường. Trước đây y sống có phần như bàng quan, nhưng tình người ấm áp trong bài báo này, khiến nó hấp dẫn vô cùng.

❀ ❀ ❀

[1] Isaie: nhà tiên tri đứng đầu bốn nhà tiên tri lớn Do Thái.

[2] Pharisien: người giả đạo đức, người Do Thái sùng nghi thức đạo.

[3] Apollon: một trong các vị thần của thần thoại Hy Lạp, được coi là thần Ánh sáng, thần Nghệ thuật và thần Tiên tri.