112.

Josiah Graves có tài tổ chức đám tang xứng đáng mà ít tốn kém; sau khi chôn cất xong, y ở lại toàn cha sở với Philip, y là người được giao tờ chúc thư, và với ý thức đúng đắn phù hợp với hoàn cảnh, y đọc cho Philip nghe trong lúc dùng bữa trà sáng. Chúc thư viết trên nửa tờ giấy, ông Carey để lại mọi của cải cho cháu trai mình; đồ đạc trong nhà, khoảng tám chục bảng ở ngân hàng, hai mươi cổ phần ở công ty ABC. Một ít cố phần ở nhà máy bia Allsope, một vài cổ phần ở nhà hát ca múa nhạc Oxford với một ít cổ phần nữa ở khách sạn Luân Đôn. Các cổ phần đó mua theo sự hướng dẫn của ông Graves, nên y hài lòng với Philip.

- Anh thấy đấy, mọi người phải ăn, uống và cần chơi bời giải trí. Nếu sử dụng tiền bạc vào những việc mà thiên hạ cho là cần thiết thì người ta luôn luôn sống an toàn.

Lời lẽ của y cho thấy một sự phân biệt thú vị giữa sự thô bỉ của cái tầm thường mà y chê trách, nhưng phải thừa nhận, với cái được chọn lọc theo một thị hiếu cao đẹp hơn. Toàn bộ số vốn đã đầu tư là vào khoảng năm trăm bảng, cộng thêm số dư tại ngân hàng và đồ đạc sẽ bán ra. Đối với Philip đây là sự giàu sang, chàng không vì thế mà vui sướng, nhưng cảm thấy hết sức yên tâm.

Hai người bàn việc bán đấu giá phải được tiến hành càng sớm càng tốt. Sau đó ông Graves ra về; còn Philip ngồi xuống tự mình xem xét kỹ lưỡng giấy tờ của người quá cố. Ngài mục sự William Carey từng lấy làm tự hào về việc không phá hủy bất cứ cái gì, nên ở đây có hàng chồng thư từ cũ kỹ từ năm mười năm trước được gói thành bó xếp lên nhau có phiếu ghi số rõ ràng. Ông ta không những giữ gìn những thư gửi cho ông mà cả những thư do chính ông viết. Có một gói thư nhỏ màu vàng gồm những thư ông viết cho cha chàng trong những năm bốn mươi của thế kỷ kho ông còn là sinh viên đại học chưa tốt nghiệp đi sang Đức nghỉ hè. Philip đọc vu vơ các thư này. Đó là một ông William Carey khác với ông William Carey mà chàng đã biết, nhưng đối với một kẻ quan sát sắc sảo thì những vết tích của một chàng trai có thể gợi cho ta tiên đoán được con người thành niên trong tương lai. Những lá thư có tính chất hình thức và hơi khoa trương. Con người này tỏ ra khao khát được viết tất cả cái gì đáng ghi nhớ và với một niềm say mê cao quý đã mô tả những lâu đài trên bờ sông Rhine. Những thác nước ở Schaffhausen đã khiến con người này phải “dâng lời cảm tạ lên đấng tạo hóa cung kính toàn năng; người đã dựng lên những công trình tráng lệ, kỳ diệu”, và con người ấy không thể không nghĩ rằng “trước công trình này của tạo hóa thiêng liêng, người ta phải suy ngẫm để mà sống sao cho thanh cao, trong sạch”. Giữa mấy lá thư, Philip tìm thấy bức tiểu họa vẽ ông William Carey sau khi ông được phong chức. Bức vẽ miêu tả một vị cha phó gầy, trẻ tuổi, tóc dài quăn tự nhiên, cặp mắt huyền to, mở rộng và một khuôn mặt nhợt nhạt khổ hạnh. Philip nhớ lại tiếng cười khúc khích của bác trai khi nói đến hàng tá dép lê đi trong nhà và những phụ nữ mê thích bác, đã làm cho bác. Buổi chiều còn lại và suốt buổi tối Philip vất vả với vô số thư từ. Chàng nhìn qua địa chỉ, chữ ký rồi xé làm hai bức thư vứt vào một sọt rác bên cạnh. Bỗng chàng thấy một bức thư ký tên Helen, chàng không quên nét chữ này, nét chữ viết mảnh khảnh, có góc cạnh và cổ lỗ. Bức thư mở đầu bằng “Anh William thân mến” bà kết thúc bằng “Đứa em gái thương yêu của anh.” Lúc ấy chàng mới chợt nghĩ ra đó là thư của chính mẹ mình, trước đây chàng chưa bao giờ được xem một lá thư nếu là thư mẹ, cho nên bây giờ nét chữ của bà thật là xa lạ đối với chàng. Bức thư này viết về chính chàng.

Anh William yêu quý,

Stephen đã viết cho anh để cám ơn anh về những lời chúc mừng của anh nhận dịp chúng em sinh cháu trai và về những lời chúc mừng thân ái của anh đối với em.

Ơn Chúa, cả hai chúng em đều khỏe mạnh cả, em vô cùng biết ơn về niềm hạnh phúc lớn lao này đã đến với em. Lúc này em đã cầm được bút nên em muốn tự mình được thưa với anh và chị Louisa thân mến rằng bản thân em hết sức chân thành biết ơn anh chị về mọi sự ân cần của anh chị đối với em hiện nay và mãi mài, kể từ ngày em có chồng. Em sắp sửa xin anh ban cho em một ân huệ lớn. Stephen và em, chúng em mong anh sẽ là cha đỡ đầu của cháu bé, chúng em hy vọng anh sẽ vui lòng đồng ý. Em hiểu rằng điều mà em yêu cầu không phải là nhỏ, bởi vì anh là mục sư, em tin chắc rằng anh sẽ hết sức nghiêm túc nhận lấy trách nhiệm này. Nhưng em vẫn đặc biệt ước mong anh sẽ đảm đương công việc đó, bởi vì anh là mục sư, lại còn là bác của cháu. Ngày đêm em cầu xin Chúa cho cháu trở thành người có đức hạnh, lương thiện tin vào đạo Cơ đốc. Được anh chăn dắt, em hy vọng cháu sẽ thành một tên lính trung thành của Chúa Cứu Thế, suốt đời ngoan đạo, khiêm tốn và hiếu thảo.

Đứa em gái thương yêu của anh.

Helen.

Philip đẩy bức thư ra một bên, ngả người về phía trước, hai tay ôm mặt. Bức thư khiến chàng vô cùng cảm động, đồng thời cũng làm cho chàng vô cùng ngạc nhiên, ngạc nhiên về giọng điệu mộ đạo của nó, đối với chàng dường như không nhạt nhẽo mà cũng chẳng ủy mị. Ngoài việc mẹ chàng là người xinh đẹp, chàng không biết gì về người mẹ đã qua đời gần hai mươi năm nay, và giờ đây thật là lạ lùng khi chàng biết mẹ còn là một con người giản dị và ngoan đạo. Chàng chưa từng bao giờ nghĩ tới mặt này của mẹ. Chàng đọc lại điều mẹ nói về mình; những điều mẹ trông mong và suy nghĩ về mình, chàng đã thành ra khác hẳn, chàng ngẫm nghĩ về mình một lúc; mẹ mất đi có lẽ hay hơn. Lúc ấy một cơn bốc đồng đột ngột khiến chàng xé nát bức thư. Lời lẽ ân cần mộc mạc làm cho bức thư dường như có tính cách riêng tư đặc biệt; trong khi đọc, chàng có cảm giác ngờ vực cái gì không đúng đắn đã phơi bày tâm hồn dịu dàng của mẹ chàng. Tồi chàng tiếp tục đọc những thư từ vô vị của cha sở.

Mấy ngày sau, chàng trở lại Luân Đôn, và lần đầu tiên kể từ hai năm nay, chàng đi vào hội trường bệnh viện Saint-Luke giữa ban ngày. Chàng đến gặp viên thư ký trường y, y ngạc nhiên thấy Philip, và tò mò hỏi chàng lâu nay làm gì. Kinh nghiệm cuộc đời đã đem lại cho Philip lòng tự tin và cách nhìn khác trước. Xưa kia, một câu hỏi như thế thường làm cho chàng lung túng, nhưng giờ đây, với vẻ mơ hồ cố tính, nằm ngăn chặn câu hỏi thêm nữa, chàng điềm tình trả lời là do công việc riêng, chàng buộc phải bỏ dở việc học tập và bây giờ chàng ước mong được qua kỳ thi tốt nghiệp càng sớm càng tốt. Kỳ thi đầu tiên chàng dự là khoa sản và phụ khoa và chàng ghi tên xin làm phụ tá ở phòng dành riêng chữa bệnh phụ nữ, vì tình cờ gặp thời kỳ nghỉ nên việc xin làm một chân phụ tá khoa sản không khó khăn; chàng thu xếp để nhận nhiệm vụ này trong tuần lễ cuối tháng tám và hai tuần lễ đầu tháng chín. Sau cuộc nói chuyện riêng này, Philip đi qua trường y ít nhiều vắng vẻ, do các kỳ thi cuối học kỳ hè đã kết thúc, và chàng thơ thẩn suốt theo dãy nhà dọc bờ sông. Chàng bồi hồi xúc động. Chàng nghĩ bây giờ mình có thể bắt đầu cuộc đời mới và chàng quyết bỏ lại đằng sau mọi lỗi lầm dại dột và bao nỗi bất hạnh ngày xưa. Nhìn dòng sông đang chảy kia chàng thấy được rằng mọi sự đều trôi qua, sẽ trôi qua và không có gì là quan trọng, tương lai tràn đầy hứa hẹn đang ở phía trước.

Chàng trở lại Blackstable, bận rộn với việc thanh toán tài sản của bác trai. Việc bán đấu giá định vào giữa tháng tám là lúc có nhiều khách hàng đến nghỉ hè, để giá có thể khá hơn. Các danh mục được liệt kê và được gửi tới nhiều nhà buôn sách cũ ở Tercanburry, Maidstone và Ashford.

Một buổi chiều, Philip chợt có ý định đi sang Tercanbury thăm lại trường cũ. Chàng chưa một lần về thăm kể từ khi rời bỏ nhà trường, lòng tràn ngập niềm vui, nghĩ rằng từ nay mình sẽ được làm chủ chính mình. Chàng ngỡ ngàng lang thang qua những phố xá chật hẹp đã quá quen thuộc trong bao nhiêu năm trời. Những cửa hàng ngày xưa, nay vẫn còn đó, vẫn bán những thứ hàng đó; người bán sách với sách học sinh; những tác phẩm sùng đạo và những tiểu thuyết mới nhất bày trong một tủ kính và trong một tủ kính khác là những tấm ảnh của nhà thờ lớn, ảnh của thành phố; cửa hàng bán đồ chơi với những gậy đánh cricket, dụng cụ câu cá, vợt đánh tennis và bóng đá; cửa hàng thợ may nơi chàng từng mua áo quần suốt những tháng năm thơ ấu, cửa hàng bác trai thường đến mua cá mỗi lần đến Tercanbury. Chàng thơ thẩn dọc dãy phố bẩn thỉu trên đó có toàn nhà gạch đổ nằm sau một bức tường cao. Đó là trường dự bị. Xa hơn nữa là cổng trường hoàng gia, và chàng đứng trên cái sân hình bốn cạnh chung quanh có nhiều dãy nhà khác. Đúng bốn giờ, lũ học trò con trai hối hả ùa ra khỏi trường. Chàng thấy các thầy giáo, mặc áo trùm đội mũ vuông, toàn các thầy lạ. Tính đến nay, hơn mười năm đã trôi qua, kể từ ngày chàng rời trường, biết bao nhiêu đổi thay. Chàng trông thấy thầy hiệu trưởng, ông đang chậm rãi đi về trường sở của mình, vừa đi vừa nói chuyện với một học sinh đã lớn tuổi mà Philip đoán là học sinh lớp sáu. Thầy không thay đổi bao nhiêu, người cao nước da tái nhợt, lãng mạn như Philip còn nhớ, vẫn cặp mắt hoang dại ấy, nhưng chòm râu đen bây giờ đã lốm đốm hoa râm và những nếp nhăn trên khuôn mặt ngăm ngăm đen bây giờ hằn sâu hơn. Chàng chợt muốn đi lên nói chuyện với thầy nhưng chàng e rằng có thể thầy đã quên mình và chàng vui thích nghĩ tới chuyện phải giải thích cho thầy biết mình là ai. Đám học trò trai la cà trò chuyện với nhau, và ngay sau đó một số vội thay quần áo ra ngoài chơi bóng rổ, một số khác đi rời thành nhóm hai ba người ra khỏi cổng trường. Philip hiểu họ đang đi đến bãi chơi cricket, một số khác lại đi vào những khoảng đất có tường bao quanh để đánh bóng chuyền. Philip đứng giữa họ như một kẻ xa lạ, một vài cậu dửng dưng liếc qua chàng, nhưng không hiếm khách tham quan bị thu hút vào cái cầu thang nóc-măng kia, nên chẳng mấy ai chú ý đến họ. Philip tò mò nhìn đám học sinh. Chàng buồn rầu nghĩ đến khoảng cách giữa chàng và họ, và cay đắng nghĩ mình đã từng ước mơ thật nhiều nhưng kết quả chẳng bao nhiêu. Đối với chàng dường như những năm tháng ấy đã vĩnh viễn qua đi không trở lại và hoàn toàn uổng phí. Đám học sinh măng tơ và sôi nổi kia đang làm việc chàng đã từng làm, chàng cảm thấy thời gian như ngừng lại kể từ ngày chàng rời khỏi trường, nơi đây chàng đã biết từng người, ít nhất cũng là biết tên tuổi, vậy mà giờ đây chàng không quen dù chỉ là một người. Trong một vài năm lại có kẻ khác đến thay họ, còn những người này họ lại thành những kẻ xa lạ đứng đây như chàng hôm nay, những điều suy nghĩ này không mang lại cho chàng niềm an ủi nào, mà chỉ gây cho chàng ấn tượng về sự phù phiếm của kiếp người. Từng thế hệ sẽ lặp lại cái vòng quay bình thường này. Chàng tự hỏi các bạn cũ của chàng hôm nay ra sao, tuổi họ bây giờ đã gần ba mươi, một vài người khác đã chết, một số khác có vợ có con, họ là binh sĩ, thầy tu, bác sĩ, luật sư, bây giờ họ là những con người trầm tĩnh đang bắt đầu bỏ lại đằng sau cả một thời son trẻ. Liệu có ai trong bọn họ cuộc đời đã tan nát như chàng? Chàng nhớ đến anh chàng học sinh nọ mà chàng đã từng hết lòng hâm mộ, thật buồn cười chàng không sao nhớ nổi tên hắn. Chàng nhớ rất kỹ hình dạng hắn thế nào, hắn đã từng là bạn chí thân của chàng, nhưng chàng vẫn không nhớ ra tên hắn. Chàng thích thú nhớ lại những lúc đã từng ghen tuông đau khổ vì hắn. Vậy mà thật buồn chàng vẫn cứ không sao nhớ ra tên hắn. Chàng mong ước được trở lại thành một cậu học sinh như các chàng trai đang thơ thẩn trong sân kia, chàng sẽ làm lại từ đầu, không còn mắc sai lầm và làm cái gì có ích cho đời hơn. Chàng cảm thấy cô đơn không chịu nổi. Hầu như chàng nuối tiếc cái cảnh cơ hàn mà chàng chịu đựng trong hai năm vừa qua, bởi vì cuộc đấu tranh trong tuyệt vọng để kiếm được miếng cơm manh áo đã giảm nhẹ nỗi đau của cuộc sống; đó không phải là lời Chúa nguyền rủa loài người mà là liều thuốc làm cho con người hòa hợp hơn với cuộc sống.

Nhưng Philip cảm thấy khó chịu với chính mình, chàng gợi lại trong trí suy nghĩ của mình về mô hình cuộc đời, niềm bất hạnh mà chàng đã phải chịu đựng không gì hơn là một mặt của tấm huân chương được tô điểm rất công phu, chàng hăm hở tự nhủ là mình phải vui vẻ chấp nhận mọi sự, dù buồn thương hay phấn khởi, dù là niềm vui hay bất hạnh, bởi vì tất thẩy những cái đó sẽ làm cho mầm đời thêm phong phú. Chàng kiếm tìm cái đẹp một cách tỉnh táo, và chàng nhớ lại ngay cả hồi còn bé, chàng đã thích thú bao nhiêu khi được ngắm nhìn ngôi nhà thờ lớn kiểu Gô-tích mà đứng từ trong sân trường có tường bao bọc kia, người ta cũng nhìn thấy. Chàng đến đó nhìn tòa nhà đồ sộ màu xám dưới bầu trời vần vũ những mây, với ngọn tháp ở giữa vút cao như lời ngợi ca của con người dâng lên Thượng đế. Những đám học sinh đang đánh cricket kia, chúng nhanh nhẹn khỏe mạnh và tích cực, chàng không thể không nghe chúng la hét mới vui, tiếng cười reo của tuổi trẻ là một sự khẳng định và chàng nhận ra được cái đẹp ở trước mặt chỉ bằng những con mắt mình.