Lương của nhân viên được thư ký phát một tháng một lần. Đến ngày lĩnh lương, từng nhóm nhân viên từ phòng trà đi xuống, bước vào hành lang và hòa vào hàng người đang xếp hàng trật tự y như khán giả đứng chờ trước cửa phòng triển lãm. Từng người một bước vào văn phòng. Viên thư ký ngồi bên chiếc bàn giấy với những chiếc bát gỗ đựng tiền đặt trước mặt, hỏi tên nhân viên, liếc nhìn người đó với vẻ hoài nghi rồi nhanh tay tra sổ, xướng lớn số tiền được nhận, và nhón tiền từ trong bát ra đếm giao vào tay họ.
– Cảm ơn anh, – hắn nói. – Người tiếp theo.
– Cảm ơn ông, – câu trả lời vang lên.
Nhân viên bước sang chỗ viên thư ký thứ hai và trước khi rời khỏi phòng phải nộp bốn shilling tiền giặt giũ, hai shilling tiền quỹ câu lạc bộ, cùng các khoản tiền phạt nếu có. Với số tiền còn lại, anh ta trở về bộ phận của mình và chờ đến giờ tan sở. Hầu hết nam nhân viên ở phân khu của Philip đều đang nợ tiền người phụ nữ chuyên bán bánh mì kẹp mà họ thường ăn vào bữa tối. Bà là một người thật ngộ nghĩnh, rất béo, khuôn mặt rộng và đỏ phừng phừng, với mái tóc đen chải ép gọn gàng sang hai bên trán theo kiểu mốt trong những bức tranh vẽ Nữ hoàng Victoria thời trẻ. Bà luôn đội một chiếc mũ trùm đầu màu đen nhỏ xắn và đeo tạp dề trắng; tay áo xắn lên đến tận khuỷu; bà cắt bánh mì bằng những bàn tay to bè, bẩn thỉu và dính đầy mỡ; và mỡ dính trên áo, mỡ dính trên tạp dề, mỡ dính cả trên váy của bà. Mọi người gọi bà là Mrs. Fletcher, nhưng ai nấy đều thân mật gọi là “Mạ”; bà thực lòng quý mến các nhân viên cửa hàng và gọi họ là những đứa con trai của mình; bà chẳng bao giờ phiền lòng khi cho thiếu tiền vào những ngày cuối tháng, và ai cũng biết thỉnh thoảng bà lại sẵn sàng cho ai đó vay vài shilling lúc ngặt nghèo. Bà là một người phụ nữ nhân hậu. Khi sắp rời đi hoặc lúc nghỉ lễ về thăm quê, mấy cậu thanh niên lại hôn lên má bà cái má phúng phính đỏ hồng ấy; và không chỉ một người, khi bị sa thải mà không tìm được việc làm khác, đã được bà cho đồ ăn miễn phí để qua cơn đói khát bĩ cực. Đám thanh niên thấu hiểu tấm lòng bao dung của bà và đáp lại bằng tình cảm chân thành. Họ thích kể cho nhau nghe câu chuyện về một người từng làm ăn rất khấm khá ở Bradford, sở hữu tới năm cửa hàng riêng, vậy mà sau mười lăm năm vẫn quay lại thăm Mạ Fletcher và biếu bà một chiếc đồng hồ vàng.
Philip đút túi mười tám shilling sau khi trừ đi tiền lương tháng. Đó là đồng tiền đầu tiên cậu tự kiếm được trong đời. Nó chẳng đem lại cho cậu chút tự hào nào như người ta vẫn tưởng, mà trái lại chỉ mang đến cảm giác hoang mang. Số tiền ít ỏi càng làm nổi bật sự bế tắc trong hoàn cảnh của cậu. Philip mang mười lăm shilling đến trả Mrs. Athelny một phần khoản nợ, nhưng bà nhất quyết không nhận quá nửa bảng.
– Anh biết đấy, cứ đà này thì phải mất tới tám tháng tôi mới trả hết nợ cho chị.
– Chừng nào Athelny còn đi làm thì tôi vẫn có thể chờ được, mà ai biết chừng, khéo họ lại tăng lương cho anh ấy chứ.
Athelny cứ mãi khoác lác rằng ông sẽ nói chuyện với người quản lý về Philip, rằng thật vô lý khi năng tài của cậu lại bị bỏ phí; thế nhưng ông ta chẳng làm gì cả, và Philip chẳng mấy chốc nhận ra rằng vị trí phóng viên quảng cáo ấy chẳng có mấy trọng lượng trong mắt người quản lý như cách ông ta vẫn tưởng. Thỉnh thoảng cậu bắt gặp Athelny trong cửa hàng. Vẻ hào nhoáng của ông ta đã biến mất; trong bộ quần áo lịch sự, bình thường và có phần sờn cũ, ông ta vội vã rảo bước qua các khu trưng bày như một kẻ nhỏ bé, khiêm nhường và thu mình lại, cốt sao tránh được mọi ánh mắt chú ý.
– Nghĩ đến việc tài năng của tôi bị chôn vùi ở đó, – ông ta nói khi ở nhà, – tôi lại thấy gần như muốn nộp đơn từ chức. Chẳng có đất dung thân cho một người như tôi. Tôi đang thui chột dần, tôi đang bị bóp nghẹt.
Mrs. Athelny vừa điềm tĩnh vá áo vừa phớt lờ những lời phàn nàn của chồng. Khóe miệng bà mím lại một chút.
– Kiếm được việc làm vào thời buổi này khó lắm. Công việc ổn định và an toàn; tôi đoán anh cứ làm ở đó chừng nào còn làm hài lòng người ta.
Hiển nhiên là Athelny sẽ phải bám trụ lại rồi. Thật thú vị khi chứng kiến uy thế mà người đàn bà thất học ấy, dù chẳng hề bị ràng buộc bởi tờ giấy kết hôn nào, lại có thể áp đặt lên con người tài hoa nhưng dễ thay đổi đó. Mrs. Athelny đối xử với Philip bằng tấm lòng nhân hậu của người mẹ khi hay tin cậu đã sang một vị trí khác, và cậu cảm động trước sự quan tâm của bà cốt sao để cậu được ăn uống đầy đủ. Niềm khuây khỏa duy nhất trong đời cậu (và khi đã quen dần, sự đơn điệu của nó mới là điều khiến cậu khiếp sợ hơn cả) là cứ mỗi Chủ nhật lại được đến ngôi nhà thân thiết ấy. Thật là một niềm vui khi được ngồi trên những chiếc ghế Tây Ban Nha cổ kính và bàn luận đủ thứ chuyện trên đời với Athelny. Dù hoàn cảnh có vẻ cùng quẫn đến đâu, cậu rời khỏi nhà họ để quay về đường Harrington Street chưa bao giờ mà lòng không mang theo cảm giác phơi phới. Thoạt đầu, để không quên những gì đã học, Philip cố gắng tiếp tục đọc sách y khoa, nhưng cậu thấy vô ích; cậu không tài nào tập trung nổi sau một ngày làm việc kiệt sức; và thật vô vọng khi tiếp tục học hành trong khi chẳng biết đến bao giờ mới có thể quay lại bệnh viện. Cậu hằng đêm mơ thấy mình đang ở trong các phòng bệnh. Tỉnh dậy là cả một sự đớn đau. Cảm giác có những kẻ khác cùng ngủ trong căn phòng ấy khiến cậu bực bội đến khôn cùng; vốn đã quen với sự cô độc, việc lúc nào cũng phải sống chung với người khác, chẳng có lấy một khoảnh khắc được ở một mình đối với cậu vào những lúc ấy thật là khủng khiếp. Ấy là khi cậu thấy khó khăn nhất trong việc chiến đấu lại sự tuyệt vọng của mình. Cậu hình dung bản thân cứ tiếp tục sống cái cuộc đời ấy mãi: sang phải lần thứ hai, sang trái lần đầu tiên, thưa bà, cứ thế mãi chẳng có điểm dừng; và phải cảm thấy may mắn nếu không bị đuổi việc: những người đi lính chẳng mấy chốc sẽ trở về, công ty đã cam kết nhận lại họ, và điều này đồng nghĩa với việc những kẻ khác sẽ bị sa thải; cậu sẽ phải xoay sở hết mình cốt để giữ lấy cái chân sai vặt khốn khổ này.
Chỉ có một lối thoát duy nhất cho cậu lúc này là cái chết của người bác. Khi ấy cậu sẽ nhận được một khoản tiền vài trăm bảng, và nhờ đó có thể hoàn thành nốt khóa học ở bệnh viện. Philip bắt đầu dồn hết tâm can cầu mong cho ông già qua đời. Cậu tính toán xem ông còn có thể sống được bao lâu nữa: ông đã qua tuổi bảy mươi, Philip không rõ chính xác tuổi của bác, nhưng chắc chắn ông phải ít nhất bảy-mươi-lăm; ông mắc bệnh viêm phế quản kinh niên và mùa đông nào cũng ho rũ rượi. Dù đã nằm lòng, Philip vẫn đọc đi đọc lại những trang sách y học viết về chứng viêm phế quản kinh niên ở người cao tuổi. Một mùa đông khắc nghiệt có lẽ sẽ quá sức chịu đựng đối với ông. Bằng tất cả trái tim mình, Philip khao khát cái lạnh và những cơn mưa. Cậu nghĩ về nó mãi, đến mức nó trở thành một thứ ám ảnh bệnh hoạn. Bác William cũng chịu ảnh hưởng bởi những đợt nắng nóng gay gắt, và vào tháng Tám, họ phải trải qua ba tuần thời tiết oi bức ngột ngạt. Philip tự tưởng tượng rằng có lẽ một ngày nào đó sẽ có bức điện báo tin vị mục sư đột ngột qua đời, và cậu mường tượng ra cảm giác nhẹ nhõm khôn tả của mình. Khi đứng trên bậc thềm hướng dẫn mọi người tìm đến các quầy hàng họ cần, tâm trí cậu bận rộn nghĩ ngợi không ngừng về việc mình sẽ làm với số tiền ấy. Cậu không biết nó sẽ là bao nhiêu, có lẽ chẳng quá năm trăm bảng, nhưng chừng đó thôi cũng đã đủ rồi. Cậu sẽ rời khỏi cửa hàng ngay lập tức, chẳng buồn xin phép trước, cậu sẽ thu dọn hành lý và ra đi mà không nói một lời với ai; và rồi cậu sẽ quay lại bệnh viện. Đó là việc đầu tiên cần làm. Liệu cậu đã quên đi quá nhiều chưa? Chỉ trong sáu tháng cậu có thể lấy lại tất cả, và rồi cậu sẽ vượt qua ba kỳ thi càng sớm càng tốt, môn sản khoa trước, sau đó đến nội khoa và ngoại khoa. Nỗi sợ hãi khủng khiếp bỗng bóp nghẹt lấy cậu rằng người bác, bất chấp những lời hứa hẹn, có thể sẽ để lại toàn bộ gia sản cho giáo xứ hoặc nhà thờ. Ý nghĩ đó làm Philip phát bệnh. Ông không thể nhẫn tâm đến mức ấy. Nhưng nếu chuyện đó xảy ra, Philip đã hạ quyết tâm rõ ràng về việc mình phải làm; cậu sẽ không thể tiếp tục sống lay lắt thế này mãi; cuộc đời cậu chỉ còn chút ý nghĩa khi cậu hướng về một tương lai tốt đẹp hơn. Nếu không còn hy vọng, cậu cũng chẳng còn gì để sợ hãi. Khi ấy, hành động dũng cảm duy nhất có thể làm là tự sát, và khi ngẫm nghĩ kỹ lưỡng về điều này, Philip đã tính toán chi tiết loại thuốc không đau nào mình sẽ uống và cách thức để có được nó. Ý nghĩ rằng nếu mọi thứ trở nên quá sức chịu đựng, chí ít mình vẫn còn một lối thoát, đã tiếp thêm cho cậu chút dũng khí.
– Lối sang phải lần thứ hai, thưa bà, rồi đi xuống cầu thang. Lô hàng đầu tiên bên trái và cứ đi thẳng qua. Mời anh Philip, lên phía trước ạ.
Mỗi tháng có một tuần, Philip phải "trực". Cậu phải có mặt ở bộ phận từ lúc bảy giờ sáng để giám sát tốp công nhân quét dọn. Khi họ làm xong, cậu phải gỡ các tấm bạt phủ ra khỏi tủ trưng bày và các mô hình. Sau đó, vào buổi tối khi nhân viên đã về hết, cậu lại phải phủ bạt lên các mô hình và tủ kính, rồi kiểm tra lại đội quét dọn một lượt nữa. Đó là một công việc đầy bụi bặm và bẩn thỉu. Cậu không được phép đọc sách, viết lách hay hút thuốc, mà chỉ phải đi lại vòng quanh, và thời gian cứ thế trôi qua thật nặng nề mệt mỏi. Khi tan ca vào lúc chín giờ rưỡi, cậu được cấp một bữa tối, và đây là niềm an ủi duy nhất; bởi buổi trà chiều lúc năm giờ đã để lại cho cậu một cơn đói ngấu nghiến, và món bánh mì kẹp phô mai cùng cốc ca cao đặc mà công ty cung cấp quả thực rất đáng quý.
Một ngày nọ, khi Philip đã làm việc ở cửa hàng Lynn's được ba tháng, ông Sampson, vị trưởng phòng thu mua, bước vào khu vực trưng bày với vẻ mặt hầm hầm tức giận. Người quản lý, khi đi ngang qua và tình cờ nhìn thấy tủ kính trưng bày trang phục, đã cho gọi vị trưởng phòng thu mua lại và đưa ra những lời châm chọc về cách phối màu. Bị buộc phải nhẫn nhịn nuốt trôi những lời mỉa mai của cấp trên, ông Sampson liền trút cơn giận dữ ấy lên đầu các nhân viên; và ông ta mắng mỏ không tiếc lời kẻ tội nghiệp có nhiệm vụ trang trí cửa sổ.
– Nếu anh muốn mọi việc được làm cho nên hồn thì tự anh phải nhúng tay vào thôi, – ông Sampson lôi đình giận dữ. – Tôi đã nói thế và sẽ mãi giữ nguyên quan điểm đó. Người ta chẳng thể phó mặc bất cứ việc gì cho lũ các cậu được. Các cậu tự xưng là người có học thức cơ đấy? Thông minh lắm cơ đấy!
Ông ta ném từ ấy vào mặt các nhân viên hệt như đó là một lời lăng mạ cay đắng nhất.
– Các cậu không biết rằng nếu đưa một sắc xanh điện vào tủ kính thì nó sẽ làm lu mờ tất cả các tông xanh khác sao?
Ông ta đảo mắt nhìn quanh bộ phận với vẻ hung dữ, và ánh mắt ấy dừng lại ở Philip.
– Thứ Sáu tới cậu sẽ phụ trách trang trí tủ kính đấy, Carey ạ. Để xem cậu có làm nên trò trống gì không.
Ông ta bước vào phòng làm việc, miệng lầm bầm tức tối. Tim Philip như chùng xuống. Khi sáng thứ Sáu đến, cậu bước ra khu vực tủ kính với một cảm giác hổ thẹn đến phát nôn. Hai má cậu đang nóng bừng lên. Thật kinh khủng khi phải trưng bày bản thân trước mặt những người qua đường, và mặc dù tự nhủ rằng việc đầu hàng trước cảm giác ấy thật ngớ ngẩn, cậu vẫn quay lưng lại phía đường phố. Xác suất để có sinh viên y khoa nào đi qua phố Oxford vào giờ đó là không cao, và ở London này cậu cũng chẳng quen biết ai ngoài đời mấy; thế nhưng trong lúc Philip làm việc, với một cục nghẹn đắng ở cổ họng, cậu cứ tưởng tượng rằng chỉ cần quay đầu lại là sẽ bắt gặp ánh mắt của người quen nào đó. Cậu làm việc với tất cả tốc độ có thể. Chỉ bằng một quan sát đơn giản rằng mọi sắc đỏ đều có thể đi chung với nhau, và bằng cách bố trí các bộ trang phục có khoảng cách thưa hơn bình thường, Philip đã đạt được một hiệu ứng thị giác rất tốt; và khi vị trưởng phòng thu mua bước ra phố để ngắm nhìn thành quả, ông ta tỏ ra vô cùng hài lòng.
– Tôi biết là mình không hề chọn nhầm người khi giao việc trang trí tủ kính cho cậu. Thực tế là, cậu và tôi đều là những quý ông, lưu ý là tôi sẽ không nói điều này ở trong phòng làm việc đâu, nhưng cậu và tôi thực sự là quý ông, và điều đó luôn có trọng lượng của nó. Cậu đừng có mà bảo với tôi là nó chẳng có tác dụng gì nhé, vì tôi thừa biết nó có ích đấy.
Philip từ đó được phân công làm công việc này một cách thường xuyên, thế nhưng cậu vẫn không tài nào quen được với sự chú ý của công cộng; và cậu khiếp sợ sáng thứ Sáu, ngày trang trí tủ kính, bằng một nỗi sợ hãi đến mức làm cậu tỉnh giấc từ lúc năm giờ sáng và nằm trằn trọc không ngủ được với tâm trạng nôn nao cồn cào trong lồng ngực. Mấy cô gái trong phòng ban đã nhận ra vẻ mặt bẽn lẽn của cậu, và họ chẳng mất nhiều thời gian để phát hiện ra cái thói quen đứng quay lưng về phía đường phố ấy. Họ cười nhạo cậu và gọi cậu là kẻ "kiêu kỳ".
– Chắc là anh sợ bà cô của mình đi ngang qua rồi gạch tên anh khỏi di chúc mất thôi.
Nhìn chung cậu hòa hợp khá tốt với mấy cô gái. Họ nghĩ cậu có phần hơi kỳ cục; nhưng tật bàn chân khoèo dường như là lý do hợp lý để tha thứ cho việc cậu không giống như những người khác, và dần dà họ nhận ra cậu là người tốt bụng. Cậu chưa từng ngần ngại giúp đỡ bất cứ ai, lại vô cùng lịch thiệp và ôn hòa.
– Anh ấy đúng là một quý ông, ai cũng thấy rõ điều đó, – họ nói.
– Trông anh ấy có vẻ rất kín đáo đúng không? – một cô gái trẻ nói, người mà niềm đam mê nồng nhiệt dành cho sân khấu đã từng được Philip lắng nghe với thái độ dửng dưng.
Hầu hết bọn họ đều đã có "người thương", và những ai chưa có thì cũng vờ như có để tránh bị thiên hạ nghĩ rằng chẳng có ma nào thèm dòm ngó. Một vài cô bắt đầu có những biểu hiện muốn tán tỉnh Philip, và cậu đứng quan sát những chiêu trò ấy với một sự thích thú đầy nghiêm túc. Thế là quá đủ cho chuyện yêu đương trong khoảng thời gian này rồi; với lại lúc nào cậu cũng trong trạng thái mệt mỏi và thường xuyên chịu những cơn đói hành hạ.
