Philip tránh né những nơi chốn mà cậu từng quen thuộc trong những ngày tháng hạnh phúc hơn. Những buổi tụ họp nhỏ tại quán rượu ở phố Beak đã tan rã: Macalister, vì đã làm phụ lòng bạn bè, không còn lui tới đó nữa, còn Hayward thì đang ở Cape. Chỉ còn lại Lawson; và Philip, cảm thấy rằng giờ đây giữa họa sĩ và cậu chẳng còn điểm chung nào, không hề muốn gặp lại anh; nhưng vào một chiều thứ Bảy nọ, sau bữa trưa, khi đã thay y phục, cậu đi dọc phố Regent để đến thư viện miễn phí ở phố St. Martin, định bụng sẽ dành cả buổi chiều ở đó, thì bỗng nhiên chạm mặt anh ta.

Phản ứng đầu tiên của cậu là cứ thế bước qua mà không nói một lời, nhưng Lawson không để cho cậu cơ hội ấy.

“Cậu trốn quái đi đâu suốt thời gian qua thế?” anh ta kêu lên.

“Tôi á?” Philip nói.

“Tôi đã viết thư rủ cậu tới xưởng vẽ để nhậu một bữa mà cậu chẳng thèm đáp lời.”

“Tôi không nhận được thư của anh.”

“Không, tôi biết rồi. Tôi đã tới bệnh viện tìm cậu và thấy bức thư của mình nằm trên giá. Cậu bỏ học y rồi à?”

Philip chần chừ giây lát. Cậu cảm thấy xấu hổ khi phải nói ra sự thật, nhưng chính nỗi hổ thẹn đó lại làm cậu tức tối, và cậu buộc mình phải cất lời. Cậu không tài nào ngăn được đôi má đỏ bừng.

“Ừ, tôi mất sạch số tiền ít ỏi mình có. Tôi không còn kham nổi việc học nữa.”

“Thật thế ư, tôi tiếc lắm. Giờ cậu đang làm gì?”

“Tôi làm nhân viên tiếp khách kiêm điều phối tại cửa hàng.”

Những từ ngữ ấy nghẹn lại cổ họng Philip, nhưng cậu kiên quyết không né tránh sự thật. Cậu nhìn thẳng vào Lawson và thấy vẻ ngượng ngùng trên mặt anh ta. Philip mỉm cười cay đắng.

“Nếu anh ghé qua tiệm Lynn và Sedley, rồi bước vào khu ‘thời trang may sẵn’, anh sẽ thấy tôi mặc áo khoác dài đuôi tôm, đi lại với vẻ tao nhã thảnh thơi để hướng dẫn mấy quý bà muốn mua váy lót hay tất chân. Phía bên phải trước mặt, thưa bà, và bên trái ở lối rẽ thứ hai.”

Lawson, nhận thấy Philip đang tự chế giễu hoàn cảnh của mình, cười gượng gạo. Anh ta chẳng biết phải nói gì. Cảnh tượng mà Philip vừa gợi lên khiến anh khiếp hãi, nhưng anh lại ngại ngùng không dám bày tỏ sự thương hại.

“Đó quả là một sự thay đổi lớn đối với cậu nhỉ,” anh nói.

Những lời ấy vang lên thật ngớ ngẩn trong tai chính anh, và ngay lập tức anh ước gì mình đã không thốt ra. Philip sầm mặt lại.

“Một sự thay đổi lớn đấy,” cậu nói. “Nhờ ơn cậu, tôi hãy còn nợ năm si-linh.”

Cậu thọc tay vào túi và rút ra mấy đồng bạc.

“Ồ, có sao đâu. Tôi quên bẵng đi mất rồi.”

“Cầm lấy đi, đừng lôi thôi.”

Lawson lặng lẽ nhận lấy tiền. Họ đứng giữa vỉa hè, người qua kẻ lại va cả vào họ. Trong ánh mắt Philip lóe lên một nét mỉa mai sắc lạnh, khiến người họa sĩ cảm thấy vô cùng bứt rứt, và anh chẳng thể nào thấu hiểu rằng cõi lòng Philip đang nặng trĩu những nỗi tuyệt vọng. Lawson vô cùng muốn làm điều gì đó cho bạn, nhưng lại chẳng biết phải làm sao.

“Này, hay là cậu ghé xưởng vẽ của tôi rồi chúng ta trò chuyện nhé?”

“Không,” Philip đáp.

“Sao lại không?”

“Chẳng có gì để nói cả.”

Cậu nhìn thấy nỗi đau thoáng hiện trong mắt Lawson, cậu chẳng thể làm gì khác, lòng cậu thấy áy náy, nhưng cậu buộc phải nghĩ cho bản thân mình; cậu không thể chịu đựng nổi ý nghĩ phải bàn luận về hoàn cảnh hiện tại của bản thân, cậu chỉ có thể sống chung với nó bằng cách kiên quyết bắt mình không được nghĩ đến nó mà thôi. Cậu sợ sự yếu mềm của mình nếu một khi đã mở lòng ra. Hơn thế nữa, cậu đâm ra căm ghét đến tận cùng những nơi chốn từng đem lại cho cậu cay đắng: cậu nhớ lại sự nhục nhã từng phải chịu đựng khi đứng chờ trong căn xưởng vẽ ấy, bụng đói cồn cào, đợi Lawson ban phát cho một bữa ăn, và cả lần cuối cùng cậu nhận năm si-linh từ tay anh ta. Cậu căm ghét việc phải nhìn thấy Lawson, bởi anh ta gợi nhắc cậu về những ngày tháng nhục nhã ê chề ấy.

“Thế thì nghe đây, tối nào đó hãy đến ăn tối với tôi nhé. Cậu tự chọn ngày đi.”

Philip cảm động trước sự tử tế của người họa sĩ. Đủ mọi hạng người cứ đối xử tốt với cậu một cách kỳ lạ, cậu nghĩ thế.

“Cậu tốt thật đấy, anh bạn già ạ, nhưng tôi xin phép từ chối.” Cậu đưa tay ra. “Tạm biệt.”

Lawson, bối rối trước một thái độ có vẻ khó bề lý giải, bắt tay cậu, rồi Philip nhanh chóng khập khiễng bước đi. Lòng cậu trĩu nặng; và như thường lệ, cậu bắt đầu tự trách móc bản thân vì những gì vừa làm: cậu chẳng hiểu cơn điên rồ kiêu hãnh nào đã khiến mình khước từ lòng tốt được ngỏ ý. Nhưng rồi cậu nghe có tiếng chân ai đang chạy đuổi theo phía sau và chẳng mấy chốc giọng Lawson gọi tên cậu; cậu dừng lại và đột nhiên cảm giác thù hằn lại lấn át; cậu chìa ra trước mặt Lawson một gương mặt lạnh lùng, cứng ngắc.

“Gì thế?”

“Chắc cậu có nghe tin về Hayward rồi chứ?”

“Tôi biết anh ấy sang Cape.”

“Cậu ấy mất rồi, cậu biết đấy, chẳng lâu sau khi đặt chân tới nơi.”

Trong khoảnh khắc, Philip không đáp lời. Cậu gần như không thể tin vào tai mình.

“Bằng cách nào?” cậu hỏi.

“Ồ, bệnh lỵ. Vận hạn nghiệt ngã thật, phải không? Tôi nghĩ có khi cậu chưa biết. Nghe tin ấy xong mà tôi cứ bàng hoàng cả người.”

Lawson gật đầu thật nhanh rồi bước đi. Philip cảm thấy một luồng run rẩy chạy thấu tâm can. Chưa bao giờ cậu mất đi một người bạn trạc tuổi mình, bởi cái chết của Cronshaw, một người lớn tuổi hơn cậu rất nhiều, dường như chỉ là một quy luật tất yếu của tự nhiên. Tin tức ấy giáng xuống cậu một đòn choáng váng kỳ lạ. Nó nhắc nhở cậu về sự hữu hạn của kiếp người, bởi cũng như bao kẻ khác, dẫu thừa biết rằng ai rồi cũng phải chết, Philip chẳng hề có cảm giác chân thực rằng điều đó cũng ứng nghiệm với chính mình; và cái chết của Hayward, dẫu cho cậu đã nguội lạnh tình cảm với anh từ lâu, vẫn tác động sâu sắc đến tâm trí cậu. Cậu bỗng nhớ lại tất cả những buổi trò chuyện thú vị họ từng có, và cậu thấy nhói đau khi nghĩ rằng họ sẽ chẳng bao giờ còn được chuyện trò cùng nhau nữa; cậu nhớ lại lần gặp đầu tiên và những tháng ngày êm đềm họ từng gắn bó bên nhau ở Heidelberg. Cõi lòng Philip chùng xuống khi nghĩ về những năm tháng đã trôi qua vô ích. Cậu bước đi một cách máy móc, chẳng màng đến phương hướng, để rồi đột nhiên nhận ra với một thoáng bực bội rằng thay vì rẽ vào khu Haymarket, cậu lại thẫn thờ đi dọc đại lộ Shaftesbury. Cậu thấy chán ngán việc phải quay lại bước đường cũ; hơn thế nữa, với tin tức vừa rồi, cậu chẳng muốn đọc sách nữa, cậu chỉ muốn ngồi một mình và suy ngẫm. Cậu quyết định đi đến Bảo tàng Anh. Sự cô độc giờ đây là chốn xa xỉ duy nhất của cậu. Kể từ khi làm việc ở tiệm của Lynn, cậu vẫn thường lui tới đó và ngồi ngắm những bức tượng nhóm từ đền Parthenon; và không cần phải suy nghĩ gì nhiều, cậu để cho những hình khối thần thánh ấy xoa dịu tâm hồn đang giông bão của mình. Nhưng chiều nay chúng chẳng thể nói với cậu điều gì, và chỉ sau vài phút, trong niềm thất kiên nhẫn, cậu lang thang bước ra khỏi căn phòng. Có quá nhiều người ở đó, những kẻ tỉnh lẻ với gương mặt ngốc nghếch, những vị khách ngoại quốc cắm cúi lật giở sách hướng dẫn du lịch; vẻ kệch cỡm của họ làm vấy bẩn những kiệt tác trường tồn, sự bứt rứt của họ làm chao đảo cõi nghỉ ngơi bất tử của các vị thần. Cậu bước sang căn phòng khác và nơi đây hầu như vắng bóng người. Philip mệt mỏi ngồi xuống. Dây thần kinh của cậu đang căng như dây đàn. Cậu không tài nào xua đuổi đám đông ấy ra khỏi tâm trí. Thỉnh thoảng tại tiệm Lynn, họ cũng tác động đến cậu theo cách tương tự, và cậu nhìn họ nối đuôi nhau lướt qua với nỗi kinh hoàng; họ quá ư xấu xí và nét mặt ngập tràn vẻ ti tiện, thật đáng sợ; những đường nét trên gương mặt họ bị bóp méo bởi những ham muốn tầm thường, và người ta cảm nhận rõ họ hoàn toàn xa lạ với mọi ý niệm về cái đẹp. Ánh mắt họ láo liên và chiếc cằm thì yếu đuối. Chẳng có chút tà ác nào trong họ, mà chỉ toàn sự nhỏ nhen và thô tục. Khiếu hài hước của họ là sự cợt nhả thấp hèn. Thỉnh thoảng cậu lại thấy mình săm soi họ để xem họ giống con vật nào (cậu cố tránh điều đó, bởi nó nhanh chóng biến thành một nỗi ám ảnh), và cậu nhìn thấy ở tất cả bọn họ hình bóng của loài cừu, con ngựa, con cáo hay con dê. Con người khiến cậu ngập tràn sự ghê tởm.

Nhưng chẳng mấy chốc, sức mạnh tĩnh mịch của chốn này đã thấm đẫm vào cậu. Cậu thấy lòng mình bình yên hơn. Cậu bắt đầu thẫn thờ ngắm nhìn những tấm bia mộ xếp dọc theo căn phòng. Đó là tác phẩm của những người thợ chạm đá Athens vào thế kỷ thứ tư và thứ năm trước Công nguyên, vô cùng giản dị, không phải là tác phẩm của những tài năng kiệt xuất nhưng mang đậm tinh thần tinh tế của xứ Athens; thời gian đã nhuộm màu cẩm thạch thành sắc mật ong, khiến người ta vô thức nghĩ đến những chú ong ở vùng Hymettus, và làm dịu đi những đường nét của chúng. Vài tấm chạm trổ hình một thân hình khỏa thân, ngồi trên băng ghế, vài tấm khắc họa cảnh người đã khuất từ biệt những người thân yêu, và có tấm vẽ người quá khuất đang siết chặt tay người ở lại. Trên tất cả đều khắc ghi từ bi thương: vĩnh biệt; chỉ có thế và không gì hơn. Sự giản dị ấy gây xúc động đến khôn nguôi. Bạn bè chia lìa bạn bè, người con xa rời người mẹ, và sự kìm nén ấy càng làm nỗi đau của người ở lại thêm phần nhức nhối. Đã từ rất, rất lâu rồi, thế kỷ này qua thế kỷ khác trôi qua trên nỗi bất hạnh ấy; suốt hai ngàn năm nay, những kẻ khóc thương cũng đã hóa thành cát bụi như những người mà họ từng tiếc thương. Thế nhưng nỗi đau buồn ấy vẫn trường tồn, và nó dâng đầy trong lồng ngực Philip khiến cậu cảm thấy lòng trắc ẩn trỗi dậy, và cậu thốt lên:

“Tội nghiệp thay, thật tội nghiệp thay.”

Và cậu chợt nhận ra rằng những kẻ háo hức ngắm cảnh, những vị khách béo trục béo tròn cầm sách hướng dẫn, cùng tất cả đám đông tiểu nhân, dung tục chen chúc trong cửa hàng, với những ham muốn tầm thường và nỗi bận tâm dung tục kia, cũng chỉ là phàm trần và rồi sẽ phải chết. Họ cũng biết yêu thương và phải chia lìa những người thân yêu, con cái rời xa mẹ hiền, vợ chồng lìa xa nhau; và có lẽ điều ấy càng bi kịch hơn bởi cuộc đời họ vốn dĩ tầm thường, nhếch nhác, và họ chẳng hề biết đến bất cứ thứ gì mang lại vẻ đẹp cho thế giới này. Có một phiến đá vô cùng tuyệt mỹ, một bức phù điêu chạm nổi khắc hình hai chàng trai đang siết chặt tay nhau; và sự tiết chế trong đường nét, sự giản dị ấy khiến người ta muốn tin rằng người nghệ sĩ điêu khắc thuở ấy đã được chạm đến bởi một cảm xúc chân thực. Đó là một đài tưởng niệm tinh tế cho một thứ mà thế giới này chỉ có thể dâng tặng một điều quý giá hơn thế: tình bạn; và khi Philip ngắm nhìn nó, cậu cảm thấy khóe mắt mình cay cay. Cậu nghĩ về Hayward và sự ngưỡng mộ nồng nhiệt dành cho anh thuở mới gặp, rồi sự vỡ mộng xuất hiện và tiếp đó là sự lạnh nhạt, cho đến khi chẳng còn gì ràng buộc họ với nhau ngoài thói quen và những ký ức cũ kỹ. Thật là một trong những điều kỳ quặc của cuộc đời khi ta gặp một người mỗi ngày suốt nhiều tháng trời và trở nên thân thiết đến mức không thể tưởng tượng nổi sự tồn tại thiếu vắng họ; thế rồi sự chia ly xảy đến, và mọi thứ vẫn cứ tiếp diễn theo đúng guồng quay ấy, để rồi người bạn từng tưởng chừng như không thể thiếu lại trở nên thừa thãi. Cuộc đời bạn vẫn tiến bước và bạn thậm chí chẳng hề nhớ nhung gì họ. Philip nhớ lại những ngày đầu ở Heidelberg khi Hayward, một con người đầy tiềm năng làm nên nghiệp lớn, từng tràn ngập nhiệt huyết cho tương lai, để rồi từng chút một, chẳng đạt được thành tựu gì, anh đành buông xuôi chấp nhận thất bại. Giờ đây anh đã chết. Cái chết của anh cũng vô nghĩa hệt như cuộc đời anh. Anh ra đi trong sự tủ nhục, bởi một căn bệnh ngớ ngẩn, để rồi thêm một lần nữa thất bại, ngay cả khi chặng đường cuối đã kề bên, chẳng thể hoàn thành được bất cứ điều gì. Giờ đây mọi chuyện cũng y như thể anh chưa từng hiện diện trên cõi đời này.

Philip tuyệt vọng tự hỏi rốt cuộc sống trên đời này để làm gì. Mọi thứ đều vô nghĩa lý. Tương tự như vậy với Cronshaw: việc ông từng sống chẳng có chút trọng lượng nào; ông đã chết và chìm vào quên lãng, tập thơ của ông bị các tiệm sách cũ đem ra bán hạ giá; cuộc đời ông dường như chẳng phục vụ cho điều gì ngoài việc tạo cơ hội cho một tay nhà báo xấc láo viết một bài báo đăng trên tạp chí. Và Philip cất tiếng kêu gào trong sâu thẳm tâm can:

“Nó có ích gì chứ?”

Sự nỗ lực bỏ ra quá ư bất cân xứng với kết quả thu về. Những niềm hy vọng rực rỡ của tuổi trẻ phải đổi lấy một cái giá cay đắng mang tên vỡ mộng. Đau thương, bệnh tật và bất hạnh đè nặng lên chiếc cân đời với sức nặng quá lớn. Tất cả những điều này có ngụ ý gì? Cậu ngẫm nghĩ về cuộc đời mình, về những hoài bão lớn lao thuở mới bước chân vào đời, về những khiếm khuyết mà thể xác áp đặt lên cậu, sự cô độc không bạn bè, và sự thiếu thốn tình thương bao bọc tuổi trẻ của cậu. Cậu không nghĩ rằng mình từng làm điều gì khác ngoài những việc có vẻ là tốt nhất nên làm, vậy mà sao cậu lại chuốc lấy một cú ngã đau đớn đến thế! Những người khác, với xuất phát điểm chẳng hơn gì cậu, lại thành công, còn những người khác nữa, với nhiều lợi thế hơn, lại thất bại. Mọi thứ dường như chỉ là sự may rủi thuần túy. Mưa vẫn rơi đều trên cả người công chính lẫn kẻ bất lương, và chẳng có lấy một lý do tại sao cho bất cứ điều gì.

Khi nghĩ đến Cronshaw, Philip sực nhớ đến chiếc thảm Ba Tư mà ông từng tặng cậu, bảo rằng nó chứa đựng câu trả lời cho câu hỏi của cậu về ý nghĩa cuộc đời; và đột nhiên câu trả lời hiện lên trong đầu cậu: cậu khúc khích cười: giờ đây khi đã nắm bắt được nó, mọi thứ tựa như những câu đố khiến người ta bận tâm suy nghĩ cho đến khi được hé lộ lời giải rồi thì không sao hiểu nổi tại sao nó lại có thể đánh lừa mình lâu đến thế. Câu trả lời quá đỗi hiển nhiên. Cuộc đời chẳng có ý nghĩa gì cả. Trên trái đất này, một vệ tinh của ngôi sao đang phóng đi trong không gian, sự sống đã nảy sinh dưới ảnh hưởng của những điều kiện vốn là một phần trong lịch sử của hành tinh; và cũng như việc sự sống có khởi đầu trên đó thì dưới ảnh hưởng của những điều kiện khác, nó cũng sẽ đi đến hồi kết: con người, chẳng hề mang ý nghĩa trọng đại hơn các dạng sống khác, xuất hiện không phải như đỉnh cao của sự sáng tạo mà chỉ là một phản ứng vật lý đối với môi trường xung quanh. Philip nhớ lại câu chuyện về vị vua phương Đông nọ, người muốn thấu hiểu lịch sử loài người, đã được một nhà hiền triết mang đến năm trăm cuốn sách; bận rộn với chính sự triều đình, nhà vua bảo ông hãy đi tóm tắt lại nó; hai mươi năm sau nhà hiền triết quay lại và lịch sử lúc này thu gọn lại trong không quá năm mươi cuốn, nhưng nhà vua lúc ấy đã quá già để đọc ngần ấy tập sách nặng nề, lại bảo ông hãy thu ngắn nó thêm lần nữa; hai mươi năm lại trôi qua và nhà hiền triết, giờ đã già nua tóc bạc, mang đến một cuốn sách duy nhất chứa đựng tri thức mà nhà vua hằng tìm kiếm; nhưng nhà vua đang nằm trên giường bệnh, và ông chẳng còn thời gian để đọc dù chỉ là cuốn sách ấy; và thế là nhà hiền triết đành đúc kết lịch sử loài người cho nhà vua trong một dòng duy nhất; đó là: hắn sinh ra, hắn chịu đựng khổ đau, và hắn chết. Cuộc đời hoàn toàn vô nghĩa, và con người sống cũng chẳng phục vụ cho mục đích nào. Chẳng có gì khác biệt giữa việc được sinh ra hay không sinh ra, giữa việc đang sống hay ngưng tồn tại. Cuộc đời thì phù du và cái chết thì chẳng mang hệ lụy gì. Philip vô cùng hân hoan, hệt như niềm hân hoan thuở niên thiếu khi gánh nặng của niềm tin vào Thượng đế được nhấc khỏi đôi vai cậu: cậu cảm thấy gánh nặng trách nhiệm cuối cùng đã được trút bỏ; và lần đầu tiên trong đời, cậu hoàn toàn tự do. Sự nhỏ bé của cậu hóa thành sức mạnh, và cậu bỗng thấy mình đứng ngang hàng với số phận tàn nhẫn từng có vẻ như muốn bức hại cậu; bởi vì, nếu cuộc đời là vô nghĩa, thế giới này đã bị tước đoạt đi sự tàn độc của nó. Những gì cậu làm hay bỏ dở chẳng có gì là quan trọng. Thất bại chẳng có nghĩa lý gì và thành công cũng chẳng thành chi. Cậu là sinh vật tầm thường nhất trong khối đông đúc nhung nhúc nhân loại từng chiếm lấy bề mặt trái đất trong một khoảnh khắc ngắn ngủi; và cậu trở nên vĩ đại bởi vì cậu đã giật lấy từ chốn hỗn mang bí mật về sự hư vô của nó. Những ý nghĩ dồn dập chen chúc trong tâm trí háo hức của Philip, và cậu hít một hơi thật sâu tận hưởng niềm thỏa mãn ngập tràn. Cậu chỉ muốn nhảy mộng và cất tiếng hát ca. Đã mấy tháng rồi cậu chưa từng hạnh phúc nhường này.

“Ồ, cuộc đời ơi,” cậu kêu lên trong thâm tâm, “hỡi cuộc đời, ngươi còn nọc độc nào đâu?”

Bởi vì luồng suy nghĩ bộc phát vừa chứng minh cho cậu thấy với tất cả sức mạnh của một định lý toán học rằng cuộc đời hoàn toàn vô nghĩa, cũng mang theo một ý niệm khác; và đó chính là lý do vì sao Cronshaw, theo suy đoán của cậu, lại tặng cậu chiếc thảm Ba Tư. Giống như người thợ dệt tỉ mỉ dệt nên tấm họa tiết chẳng vì mục đích gì ngoài niềm vui thẩm mỹ của chính mình, con người ta cũng có thể sống cuộc đời mình, hoặc nếu buộc phải tin rằng hành động của bản thân nằm ngoài sự lựa chọn, con người ta cũng có thể nhìn nhận cuộc đời mình sao cho nó tạo thành một họa tiết. Nhu cầu làm điều đó cũng ít ỏi y như tính hữu dụng của nó. Đó đơn giản chỉ là một việc người ta làm vì niềm vui của chính bản thân. Từ muôn vàn biến cố của cuộc đời, từ những hành vi, cảm xúc, suy nghĩ của mình, con người có thể tạo nên một thiết kế, đều đặn, tỉ mỉ, phức tạp, hoặc đẹp đẽ; và dẫu cho đó có thể chỉ là một ảo tưởng khi cho rằng bản thân có quyền lựa chọn, dẫu cho nó chẳng qua chỉ là một thứ trò ảo thuật kỳ ảo trong đó vẻ bề ngoài đan xen với ánh trăng đi chăng nữa, thì điều đó cũng chẳng hề gì: nó có vẻ là thế, và đối với cậu, nó chính là thế. Trong tấm dọc khổng lồ của cuộc đời (một dòng sông không bắt nguồn từ con suối nào và chảy mãi không về biển cả), với nền tảng cho những tưởng tượng của mình là sự vô nghĩa và mọi thứ đều phù du, con người ta có thể tìm thấy sự thỏa mãn cá nhân khi lựa chọn những sợi tơ khác nhau để dệt nên họa tiết ấy. Có một họa tiết, hiển nhiên nhất, hoàn hảo nhất và đẹp đẽ nhất, trong đó con người sinh ra, trưởng thành, kết hôn, sinh con đẻ cái, lao động kiếm mưu sinh, rồi qua đời; nhưng vẫn còn những họa tiết khác, phức tạp và kỳ diệu, nơi hạnh phúc không hề hiện diện và thành công chẳng hề được mưu cầu; và ở đó, người ta có thể khám phá ra một vẻ đẹp u uất động lòng người hơn. Một số cuộc đời, và cuộc đời của Hayward nằm trong số đó, bị sự thờ ơ mù quáng của số phận cắt đứt khi thiết kế hãy còn dang dở; và khi ấy, sự an ủi đến thật dễ chịu rằng điều đó chẳng hề gì; những cuộc đời khác, chẳng hạn như của Cronshaw, lại hiến dâng một họa tiết khó lòng thấu hiểu, buộc người ta phải thay đổi góc nhìn và đảo lộn những chuẩn mực cũ thì mới có thể hiểu rằng một cuộc đời như thế tự nó đã là sự biện minh cho chính nó. Philip nghĩ rằng khi vứt bỏ khát vọng hạnh phúc, cậu đang rũ bỏ chiếc xiềng xích cuối cùng của những ảo tưởng. Cuộc đời cậu từng có vẻ vô cùng tồi tệ khi được đong đếm bằng thước đo hạnh phúc, nhưng giờ đây cậu như được tiếp thêm sức mạnh khi nhận ra rằng nó có thể được đo lường bằng một thứ khác. Hạnh phúc chẳng có mấy trọng lượng so với nỗi đau. Cả hai đều hiện diện, cũng như mọi chi tiết khác trong cuộc đời cậu, vào quá trình hoàn thiện thiết kế ấy. Cậu có cảm giác như trong một khoảnh khắc, bản thân đang đứng cao hơn những ngẫu nhiên của sự tồn tại, và cậu cảm thấy chúng sẽ không thể tác động đến cậu như trước nữa. Bất cứ điều gì xảy ra với cậu từ nay về sau cũng sẽ chỉ là một họa tiết nữa được thêm vào sự phức tạp của tấm thảm, và khi hồi kết đến gần, cậu sẽ hoan hỉ chào đón sự hoàn mỹ của nó. Đó sẽ là một tác phẩm nghệ thuật, và nó sẽ càng tuyệt mỹ hơn biết bao khi chỉ có một mình cậu biết đến sự tồn tại của nó, để rồi khi cậu chết đi, nó cũng sẽ lập tức biến mất.

Philip hạnh phúc.