Josiah Graves bằng tác phong tháo vát của mình đã lo liệu tang lễ một cách trang nghiêm nhưng tiết kiệm; và khi mọi việc xong xuôi, ông cùng Philip trở về nhà xứ.

Bản di chúc đang nằm trong tay ông, và với một sự thấu hiểu lẽ đời vừa vặn, ông đọc nó cho Philip nghe bên tách trà sớm. Di chúc được viết trên nửa tờ giấy, để lại toàn bộ tài sản của ông cụ Carey cho người cháu trai. Nào là đồ đạc trong nhà, khoảng tám mươi bảng gửi ở ngân hàng, hai mươi cổ phần ở công ty A. B. C., một ít ở hãng bia Allsop, vài cổ phần ở phòng trà ca nhạc Oxford, và thêm chút ít tại một nhà hàng ở London. Tất cả đều được mua theo sự hướng dẫn của ông Graves, và ông nói với Philip đầy vẻ hài lòng:

“Cậu thấy đấy, con người ta thế nào cũng phải ăn, phải uống, và cần cả giải trí. Cậu sẽ luôn cảm thấy an toàn nếu bỏ tiền vào những gì mà công chúng coi là thiết yếu.”

Lời nói của ông cho thấy một sự phân định rạch ròi giữa thói dung tục của hạng người hạ lưu — điều mà ông lấy làm tiếc nhưng vẫn phải chấp nhận — với gu thẩm mỹ tinh tế hơn của giới thượng lưu. Tính chung lại, các khoản đầu tư trị giá khoảng năm trăm bảng; cộng thêm số dư trong ngân hàng và tiền bán đồ đạc. Đối với Philip, đó là cả một gia tài. Cậu không vui nhưng cảm thấy nhẹ nhõm đến khôn cùng.

Ông Graves rời đi sau khi họ đã bàn về phiên đấu giá cần được tổ chức càng sớm càng tốt, còn Philip ngồi xuống để xem xét lại giấy tờ của người quá cố. Mục sư William Carey vốn tự hào về việc chẳng bao giờ vứt bỏ thứ gì, nên ở đây có những chồng thư từ chất đống kéo dài suốt năm mươi năm cùng những bó hóa đơn được kẹp ghim gọn gàng. Ông giữ lại không chỉ những bức thư gửi cho mình, mà cả những bức thư chính tay ông từng viết. Có một bọc thư ngả vàng mà ông đã gửi cho cha mình vào những năm bốn mươi, khi còn là một sinh viên đại học ở Oxford sang Đức nghỉ kỳ hè. Philip thẫn thờ đọc chúng. Đó là một William Carey hoàn toàn khác với người chú mà cậu từng biết, thế nhưng ở cậu thiếu niên ấy vẫn có những nét phảng phất có thể gợi nhắc đến người đàn ông sau này đối với một nhà quan sát tinh ý. Những bức thư mang văn phong trang trọng và hơi cứng nhắc. Ông tỏ ra hào hứng muốn tận mắt thấy mọi điều đáng chú ý, và miêu tả với một niềm nhiệt huyết tinh khôi những lâu đài bên bờ sông Rhine. Ngọn thác Schaffhausen khiến ông ‘dâng lời cảm tạ kính cẩn lên Đấng Sáng Tạo toàn năng của vũ trụ, Đấng có những công trình thật kỳ diệu và tươi đẹp,’ và ông không khỏi nghĩ rằng những ai sống trong tầm mắt của ‘tác phẩm kỳ diệu ấy từ vị Cha Thánh ban phước chắc chắn sẽ được thôi thúc để sống một cuộc đời trong sạch và thánh thiện.’ Giữa những chồng hóa đơn, Philip tìm thấy một bức tiểu họa vẽ William Carey không lâu sau khi ông được phong chức linh mục. Bức họa miêu tả một vị phó tế trẻ tuổi, gầy gò, với mái tóc dài xõa tự nhiên thành từng lọn xoăn, đôi mắt thâm quầng, toát lên vẻ mộng mơ và một gương mặt nhợt nhạt mang dáng vẻ khắc khổ. Philip chợt nhớ đến tiếng cười khúc khích mà người chú thường dùng để kể về hàng tá đôi giày thêu do những phụ nữ sùng kính làm riêng cho ông.

Quãng thời gian còn lại của buổi chiều và suốt cả buổi tối, Philip chật vật với vô số thư từ. Cậu liếc nhìn phần địa chỉ và chữ ký, rồi xé đôi bức thư và ném vào chiếc giỏ đựng đồ giặt bên cạnh. Bỗng nhiên, cậu bắt gặp một bức được ký tên Helen. Cậu không nhận ra nét chữ ấy. Nét chữ mảnh, sắc cạnh và mang phong cách cổ xưa. Thư mở đầu bằng: William thân mến của em, và kết thúc bằng: người em gái yêu thương của anh. Lúc ấy cậu mới chợt nhận ra đó là thư từ mẹ mình. Cậu chưa từng nhìn thấy bức thư nào của bà trước đây, và nét chữ của bà đối với cậu thật xa lạ. Thư viết về chính cậu.

William thân mến,

Stephen đã viết thư cho anh để cảm ơn những lời chúc mừng của anh nhân dịp con trai chúng tôi chào đời và những lời chúc tốt đẹp anh dành cho tôi. Tạ ơn Chúa, cả hai mẹ con đều khỏe mạnh và tôi vô cùng biết ơn lòng thương xót lớn lao mà Người đã ban phước cho tôi. Bây giờ khi đã có thể cầm bút, tôi muốn chính mình nói cho anh và Louisa thân mến biết rằng tôi thực sự biết ơn hai anh chị biết bao vì mọi sự tử tế mà anh chị dành cho tôi lúc này cũng như từ trước đến nay kể từ khi tôi kết hôn. Tôi muốn nhờ anh một việc lớn. Cả Stephen và tôi đều mong anh làm cha đỡ đầu cho thằng bé, và chúng tôi hy vọng anh sẽ nhận lời. Tôi biết mình không hề đưa ra một thỉnh cầu nhỏ nhặt, vì tôi chắc chắn anh sẽ gánh vác trách nhiệm của vị trí đó một cách rất nghiêm túc, nhưng tôi đặc biệt tha thiết mong anh đảm nhận trọng trách này bởi vì anh vừa là một mục sư vừa là bác ruột của thằng bé. Tôi vô cùng lo lắng cho tương lai của con và tôi cầu nguyện Chúa ngày đêm để nó có thể lớn lên thành một người đàn ông lương thiện, thành thật và sống theo đạo Chúa. Có anh dìu dắt, tôi hy vọng nó sẽ trở thành một chiến sĩ trong đức tin của Đấng Christ và suốt cuộc đời mình sẽ là một người kính sợ Chúa, khiêm nhường và đạo đức.

Người em gái yêu thương của anh,

Helen.

Philip đẩy bức thư ra xa, cúi gập người, tì khuôn mặt vào hai bàn tay. Bức thư vừa chạm đến tận đáy lòng vừa khiến cậu vô cùng ngạc nhiên. Cậu kinh ngạc trước giọng điệu tôn giáo của nó, thứ mà cậu cảm thấy không hề giả tạo hay ủy mị. Cậu chẳng biết gì về người mẹ đã qua đời gần hai mươi năm trước của mình, ngoài việc bà rất xinh đẹp, và thật kỳ lạ khi biết rằng bà lại là một người giản dị và sùng đạo. Cậu chưa bao giờ nghĩ đến khía cạnh đó ở bà. Cậu đọc lại những gì bà viết về cậu, những gì bà kỳ vọng và suy nghĩ về cậu; thế nhưng cuộc đời cậu lại rẽ sang một hướng hoàn toàn khác; cậu ngẫm lại bản thân trong khoảnh khắc; có lẽ bà mất đi lại là điều tốt hơn. Rồi một thôi thúc bất chợt khiến cậu xé nát bức thư; sự dịu dàng và mộc mạc của nó khiến bức thư trở nên quá đỗi riêng tư; cậu có một cảm giác kỳ lạ rằng thật bất lịch sự khi bản thân lại đọc những dòng phơi bày tâm hồn dịu dàng của người mẹ. Rồi cậu tiếp tục công việc với đống thư từ buồn tẻ của vị mục sư.

Vài ngày sau, cậu lên London, và lần đầu tiên sau hai năm bước chân vào sảnh bệnh viện St. Luke vào ban ngày. Cậu đến gặp thư ký của trường y; ông ngạc nhiên khi thấy cậu và tò mò hỏi Philip dạo này đang làm gì. Những trải nghiệm vừa qua đã mang lại cho Philip một sự tự tin nhất định và một góc nhìn khác về nhiều thứ: trước kia một câu hỏi như vậy hẳn đã khiến cậu lúng túng; nhưng giờ đây cậu điềm tĩnh trả lời, với một vẻ mơ hồ có tính toán nhằm ngăn những câu hỏi sâu hơn, rằng việc gia đình đã buộc cậu phải gián đoạn việc học; giờ đây cậu rất nóng lòng để hoàn tất các kỳ thi cấp chứng chỉ càng sớm càng tốt. Kỳ thi đầu tiên cậu có thể tham gia là về khoa sản và các bệnh phụ khoa, và cậu đã đăng ký làm thư ký khoa cho khu điều trị các bệnh phụ nữ; vì đang là mùa nghỉ nên việc xin một chân thư ký sản khoa chẳng gặp chút khó khăn nào; cậu sắp xếp nhận nhiệm vụ đó trong tuần cuối cùng của tháng Tám và hai tuần đầu của tháng Chín. Sau buổi gặp gỡ đó, Philip đi dạo qua khu trường y vốn đang vắng lặng vì các kỳ thi cuối học kỳ mùa hè đã kết thúc; và cậu thẫn thờ bước dọc theo sân hiên bên bờ sông. Lòng cậu trĩu nặng. Cậu nghĩ rằng giờ đây mình có thể bắt đầu một cuộc đời mới, và cậu sẽ bỏ lại sau lưng mọi lỗi lầm, sự dại dột cùng những cay đắng của quá khứ. Dòng nước đang trôi gợi cho cậu suy nghĩ rằng vạn vật đều trôi qua, vẫn luôn trôi qua, và chẳng có gì là quan trọng nữa; tương lai đang trải rộng trước mắt với đầy ắp những khả năng.

Cậu quay lại Blackstable và bận rộn với việc giải quyết di sản của người chú. Phiên đấu giá được ấn định vào giữa tháng Tám, thời điểm sự hiện diện của khách du lịch trong kỳ nghỉ hè sẽ giúp thu được mức giá tốt hơn. Các Danh mục đấu giá được lập ra và gửi tới các hiệu sách cũ ở Tercanbury, Maidstone và Ashford.

Một buổi chiều, Philip nổi hứng muốn sang Tercanbury để thăm ngôi trường cũ. Cậu đã không lui tới nơi đó kể từ ngày cậu rời đi với một sự nhẹ nhõm trong tim, mang theo cảm giác rằng từ nay về sau mình đã là chủ nhân của chính cuộc đời mình. Thật kỳ lạ khi được lang thang qua những con đường hẹp ở Tercanbury mà cậu từng quen thuộc suốt bao năm trời. Cậu ngắm nhìn những cửa hàng cũ kỹ, vẫn ở đó, vẫn bày bán những món đồ xưa cũ: hiệu sách với sách giáo khoa, sách đạo đức và những tiểu thuyết mới nhất bày ở một bên cửa sổ, bên kia là những bức ảnh chụp Nhà thờ chính tòa và thành phố; cửa hàng đồ thể thao với gậy cricket, ngư cụ, vợt tennis và bóng đá; người thợ may đã may quần áo cho cậu suốt cả tuổi thơ; và cửa hàng bán cá nơi người chú vẫn thường ghé mua mỗi khi đến Tercanbury. Cậu lang thang dọc theo con phố tồi tàn nơi ẩn sau bức tường cao là ngôi nhà gạch đỏ từng là trường dự bị. Xa hơn nữa là cổng dẫn vào trường King’s, và cậu đứng giữa khoảng sân quây quanh bởi những dãy nhà khác nhau. Lúc đó đúng bốn giờ và lũ trẻ đang hối hả ùa ra khỏi lớp. Cậu nhìn thấy các thầy giáo mặc áo choàng và đội mũ vuông, và họ thật xa lạ đối với cậu. Đã hơn mười năm kể từ khi cậu rời đi và rất nhiều thay đổi đã diễn ra. Cậu nhìn thấy vị hiệu trưởng; ông thong thả bước từ tòa nhà học chính sang tòa nhà của mình, trò chuyện với một nam sinh lớn tuổi mà Philip đoán là học sinh năm cuối; ông ít thay đổi, vẫn cao gầy, xanh xao, lãng mạn như trong ký ức của Philip, với ánh mắt hoang dại ấy; nhưng bộ râu đen nay đã điểm bạc và gương mặt sạm tối in hằn nhiều nếp nhăn hơn. Philip có thôi thúc muốn tiến lại gần để chào hỏi, nhưng cậu sợ rằng ông đã quên mất mình, và cậu ghét cảm giác phải giải thích bản thân là ai.

Lũ trẻ nấn ná trò chuyện với nhau, và chẳng mấy chốc một số đứa đã thay đồ xong xông ra chơi bóng fives; những đứa khác tụm ba tụm năm đi rải rác qua cổng, Philip biết chúng đang lên sân cricket; số khác lại rảo bước vào khu giáo hạt để đánh bóng vào lưới tập. Philip đứng giữa bọn họ như một kẻ xa lạ; một hai đứa liếc nhìn cậu đầy dửng dưng; nhưng những vị khách du lịch bị thu hút bởi chiếc cầu thang kiểu Norman vốn không hiếm và chẳng lấy làm lạ. Philip tò mò nhìn chúng. Cậu nghĩ ngợi với nỗi buồn man mác về khoảng cách xa vời ngăn cách cậu với bọn chúng, và cậu cay đắng nhận ra mình đã ôm ấp biết bao dự định để rồi chẳng làm được là bao. Cậu có cảm giác rằng tất cả những năm tháng ấy, đã trôi qua vĩnh viễn không thể tìm lại, hoàn toàn là một sự hoài phí. Lũ trẻ, tươi tắn và tràn đầy sức sống, đang làm những điều y hệt như cậu từng làm, tưởng chừng như không một ngày nào trôi qua kể từ khi cậu rời mái trường này, thế mà tại chốn này — nơi ít ra bằng tên tuổi cậu từng quen thuộc với tất cả mọi người — giờ đây cậu chẳng còn quen lấy một ai. Chỉ vài năm nữa thôi, những đứa trẻ khác thế chỗ, cũng sẽ đứng đó như những kẻ xa lạ giống cậu bây giờ; nhưng suy ngẫm ấy chẳng đem lại cho cậu chút an ủi nào; nó chỉ càng khắc sâu hơn vào tâm trí cậu sự vô nghĩa của sự tồn tại con người. Mỗi thế hệ đều lặp lại một vòng luẩn quẩn tầm thường. Cậu tự hỏi điều gì đã xảy ra với những người bạn đồng niên của mình: giờ đây họ đã gần ba tuổi; một số có lẽ đã qua đời, nhưng số khác đã lập gia đình và có con; họ là những người lính, những mục sư, bác sĩ, luật sư; họ là những người đàn ông điềm đạm đang dần bỏ lại tuổi trẻ phía sau. Liệu có ai trong số họ lại làm hỏng bét cuộc đời mình như cậu không? Cậu nghĩ về người bạn mà cậu từng hết lòng gắn bó; thật buồn cười làm sao, cậu không tài nào nhớ nổi tên người ấy; cậu nhớ chính xác diện mạo của người đó, cậu từng là người bạn thân nhất của cậu; thế mà cái tên ấy cứ trôi tuột đi không sao nhớ lại được. Cậu mỉm cười nhìn lại những cảm xúc ghen tuông mà cậu từng phải chịu đựng vì người bạn ấy. Thật bực bội làm sao khi không thể nhớ nổi tên hắn. Cậu khao khát được làm một thiếu niên lần nữa, giống như những đứa trẻ đang thong thả bước qua khoảng sân kia, để rồi tránh được những sai lầm cũ, cậu có thể bắt đầu lại từ đầu và tạo nên điều gì đó tốt đẹp hơn cho cuộc đời mình. Cậu cảm thấy một nỗi cô đơn không tài nào chịu nổi. Cậu suối hối tiếc vì sự túng quẫn mà mình phải chịu đựng suốt hai năm qua, bởi cuộc đấu tranh tuyệt vọng chỉ để duy trì sự sống ấy ít ra đã làm tê liệt bớt nỗi đau của việc tồn tại. Bằng mồ hôi trán ngươi sẽ kiếm được bánh mì hằng ngày: đó không phải là một lời nguyền rủa giáng xuống nhân loại, mà là thứ dầu thơm xoa dịu giúp con người hòa giải với sự tồn tại của mình.

Nhưng Philip nhanh chóng cảm thấy bứt rứt với chính mình; cậu tự nhắc nhở bản thân về quan niệm của mình về bức tranh cuộc đời: những bất hạnh mà cậu trải qua chẳng qua chỉ là một phần của những họa tiết tinh xảo và đẹp đẽ; cậu tự nhủ lòng mình rằng cậu phải đón nhận mọi thứ bằng sự vui vẻ, dẫu là sự tẻ nhạt hay náo nhiệt, niềm vui hay nỗi đau, bởi vì tất cả đều góp phần làm cho thiết kế ấy thêm phần phong phú. Cậu chủ động tìm kiếm cái đẹp, và cậu nhớ lại ngay cả khi còn là một cậu bé, cậu từng tìm thấy niềm vui trong nhà thờ kiến trúc Gothic khi ngắm nhìn nó từ khu giáo hạt; cậu bước đến đó và ngắm nhìn khối kiến trúc sừng sững, xám xịt dưới bầu trời mây xám, với ngọn tháp trung tâm vươn cao như lời ngợi ca của con người dâng lên Thiên Chúa; nhưng bên dưới, lũ trẻ vẫn đang đánh bóng vào lưới, uyển chuyển, khỏe mạnh và đầy năng động; cậu không thể không nghe thấy tiếng chúng hò reo và cười đùa. Tiếng gọi của tuổi trẻ cứ vang vọng khôn nguôi, và cậu ngắm nhìn khung cảnh tuyệt đẹp trước mắt chỉ bằng đôi mắt của thực tại.