Ta nhìn về phía sườn núi, ngoại trừ những tiếng chim kêu, vạn vật đều chìm trong tĩnh lặng. Nơi đó chính là như vậy. Những con chim ấy, vừa kêu quác quác, vừa đâm chiếc mỏ vào những tròng mắt không còn khả năng nhìn thấy gì nữa. Quạ không bay lượn vòng khi hạ xuống nơi ngập tràn tử khí. Trước một bữa tiệc thịnh soạn, chúng lao thẳng tới mục tiêu như loài ong bay về phía những đóa hoa. Chúng là những kẻ dọn dẹp, cũng giống như côn trùng, nước mưa và cơn gió không bao giờ ngừng thổi. Còn có dòng thời gian trôi đi không ngừng nghỉ vẫn luôn tồn tại. Ngày qua ngày, các mùa đổi thay, dòng đời trôi chảy như nước.

Và sau khi tất cả kết thúc, chỉ còn lại xương trắng và đá đai sót lại. Tiếng gào thét và mùi hôi thối rồi sẽ tan biến, những vết máu sẽ được tẩy sạch. Những thứ có thể chứng minh các chiến sĩ ngã xuống từng là con người cũng đã bị lũ chim béo tốt mang đi.

Để lại những bộ xương khô và đá đai dần đan xen vào nhau. Gió mưa sẽ làm tơi tả bộ khung xương, thời gian sẽ chôn vùi một phần, và những gì còn lại dần trở nên không thể phân biệt, có lẽ, ngoại trừ những kẻ dò thám cẩn thận nhất, còn đối với tất cả mọi người thì đều là như vậy. Ai còn nhớ đến những kẻ đã chết ấy, còn nhớ đến những sự đền bù mà họ — bất kể phe nào — đã nhận được chứ?

Khi một người lùn đối mặt với chiến trận, biểu cảm trên khuôn mặt hắn chắc chắn cho rằng sự nỗ lực như vậy là đáng giá, cuộc chiến bảo vệ quê hương là cao cả. Đối với người lùn, không có gì đáng kính trọng hơn việc chiến đấu vì bằng hữu. Xã hội của họ được kết nối chặt chẽ với nhau bởi lòng trung thành và những trận chiến đẫm máu.

Vì thế, đối với cá nhân mà nói, đây có lẽ là một cái chết tốt đẹp. Sự kết thúc đáng kính của một cuộc đời chính trực, hoặc là sự kết thúc của một cuộc đời trở nên đáng kính nhờ sự hy sinh cuối cùng.

Nhưng ta vẫn luôn không kìm được mà tự hỏi, ở một phạm vi lớn hơn, toàn bộ ý nghĩa này là gì? Những cái giá, giá trị và lợi ích này? Obould có thể làm nên bất kỳ điều gì xứng đáng với hàng trăm hàng ngàn sự hy sinh này không? Những lợi ích mà hắn đạt được liệu có lâu dài không? Sự thủ thế của người lùn trên vách đá này có thể mang lại điều gì có giá trị cho tộc nhân của Bruenor chứ? Vậy thì chẳng phải họ sẽ không mất mạng trong những đường hầm dễ phòng thủ hơn ở Mithral Hall sao? Và vài thế kỷ sau, khi những kẻ còn sống đều đã biến thành tro bụi, liệu có ai còn bận tâm nữa không?

Ta muốn biết điều gì đã khắc sâu cuộc chiến quang vinh vào tâm trí của rất nhiều giống loài có ý thức đến vậy, tộc nhân của chính ta đương nhiên cũng nằm trong số đó. Khi ta nhìn vào bãi thây phơi hỗn độn trên sườn dốc, ta nhìn thấy khung cảnh trống rỗng không thể tránh khỏi. Ta tưởng tượng ra những tiếng khóc đau đớn. Trong tâm trí ta vang lên âm thanh của những chiến sĩ đối mặt với cái chết đang gọi tên người thương. Ta nhìn thấy những người bạn chí cốt sụp đổ cùng với tòa tháp. Quả thực, những tàn tích thực sự tồn tại này — những mảnh vụn đá và khung xương này — rất khó để tương xứng với thời điểm chiến trận. Nhưng điều ta muốn biết là, liệu có thứ gì khác, một sự tồn tại mờ ảo và vĩ đại hơn chăng? Hay điều ta lo lắng là, có phải có thứ gì đó đang mê hoặc chúng ta, thúc giục chúng ta lao đầu hết lần này đến lần khác vào chiến trường? Theo mạch suy nghĩ này, khi ký ức chiến tranh phai mờ, liệu chúng ta có khao khát trở thành một phần của thứ vĩ đại nào đó đến mức vứt bỏ sự yên bình tĩnh lặng sang một bên không? Phải chăng chúng ta coi hòa bình ngang bằng với sự nhàm chán và tự mãn? Có lẽ tất cả chúng ta đều giữ lại những tàn lửa chiến tranh, chỉ là những ký ức đau đớn sắc bén ấy đã làm nó cùn đi, và một khi thời gian hàn gắn vết thương, thứ kìm hãm nó tan biến, những ngọn lửa ấy sẽ bùng cháy trở lại một lần nữa. Ở một quy mô nhỏ hơn, khi ta nhận ra bản thân không thích hợp với cuộc sống an nhàn tự tại, khi ta thừa nhận rằng chỉ có cơn gió thổi qua má, dấu chân trên mặt đất và hành trình mạo hiểm mới thực sự có thể mang lại cho ta niềm vui, ta đã nhìn thấy đốm tàn lửa đó ở chính mình.

Ta quả thực sẽ bước đi trên những con đường đó, nhưng nếu ta dẫn theo một đội quân giống như Obould thì lại là chuyện hoàn toàn khác. Bởi vì ở đây còn có nhiều vấn đề đạo đức hơn cần phải cân nhắc, đống xương trắng lênh láng rải rác giữa các chốn đá tảng kia đã thể hiện rõ điều đó một cách sâu sắc rồi. Chúng ta chinh chiến vì quyền lực, tập đoàn và vinh quang, nhưng trên con đường khao khát vướng tới sự vĩ đại, những thứ đó lại nhận được cái gì chứ?

Ai còn nhớ đến những kẻ đã chết ở nơi này, còn nhớ đến những sự đền bù mà họ — bất kể phe nào — đã nhận được chứ?

Mỗi khi mất đi người mình yêu thương, chúng ta chắc chắn sẽ hạ quyết tâm đời này phải ghi nhớ người ấy. Nhưng những cuộc tranh chấp trước mắt thường thu hút toàn bộ sự chú ý của chúng ta. Rồi năm tháng trôi qua, chúng ta sẽ không còn thường xuyên nhớ đến những người đã khuất nữa. Điều khiến người ta cảm thấy tội lỗi là, ngay cả ta cũng không còn nhớ đến phụ thân và người hướng dẫn Zaknafein của mình, kẻ đã hy sinh bản thân vì ta, thì liệu có ai khác nhớ đến nữa chứ?

Và nếu không còn ai nhớ đến, có lẽ người ấy mới thực sự chết đi. Năm này qua năm khác, cảm giác tội lỗi từ từ vơi bớt, bởi vì chúng ta dần quên đi nhiều hơn, và một cách ích kỷ quay sang ca ngợi bản thân vì những điều chúng ta còn lờ mờ nhớ được. Có lẽ cảm giác tội lỗi sẽ vẫn tồn tại, bởi vì đến cuối cùng chúng ta đều là những sinh vật lấy bản thân làm trung tâm. Đây là sự thật mà mỗi cá nhân đều không thể chối cãi. Nói cho cùng, tất cả chúng ta đều dùng đôi mắt của chính mình để nhìn thế giới này.

Ta từng nghe nói các bậc cha mẹ sau khi sinh con không lâu, liền bày tỏ sự lo lắng về cái chết của chính mình. Trong 12 năm đầu đời của đứa trẻ, mối lo âu này sẽ luôn quẩn quanh các bậc cha mẹ. Bọn họ sẽ chết sao? Mối lo lắng này không phải vì đứa trẻ — đương nhiên mối lo âu đó cũng tồn tại — mà phần nhiều là vì chính họ. Trước khi đứa trẻ lớn đến mức đủ để ghi nhớ thật sâu sắc về mình, người cha nào có thể chấp nhận cái chết của bản thân chứ?

Bởi vì ngoại trừ họ ra, còn ai có thể nhìn ra dung mạo của anh ta từ đống xương khô giữa những mảnh vụn đá? Còn ai có thể ghi lại tia sáng cuối cùng trong mắt anh ta trước khi bầy quạ nhào tới chứ?

Ta hy vọng bầy quạ sẽ bay lượn vòng rồi cuốn theo chiều gió, còn những âm dung tiếu mạo ấy sẽ trường tồn trong ký ức, để nhắc nhở chúng ta về nỗi đau từng trải qua. Khi tiếng kèn gọi vinh quang vang lên, trước khi đội quân một lần nữa giày xéo lên đống xương trắng rải rác giữa chốn đá tảng, hãy để những dung nhan đã khuất ấy nhắc nhở chúng ta về cái giá phải trả.

Trước mắt là khung cảnh khiến người ta cảnh tỉnh — những phiến đá bị nhuộm đẫm bởi máu tươi.

Bên tai là tiếng chuông báo động giật mình — tiếng kêu chói tai của bầy quạ.

— Drizzt Do'Urden