Không thể cho rằng cuộc sống của một nhân vật vốn dĩ hoạt bát như Phœbe lại có thể hoàn toàn bó hẹp trong khuôn viên của ngôi nhà cổ Pyncheon. Những yêu cầu của Clifford đối với thời gian của cô thường được đáp ứng, trong những ngày dài đó, sớm hơn đáng kể so với lúc hoàng hôn. Dù sự tồn tại hằng ngày của anh có vẻ tĩnh lặng, nhưng nó vẫn vắt kiệt tất cả những nguồn lực mà anh dùng để duy trì sự sống. Không phải vận động thể chất khiến anh mệt mỏi quá sức — vì ngoại trừ việc đôi khi anh cuốc đất một chút, đi dạo dọc lối đi trong vườn, hoặc, trong những ngày mưa, đi lại trong một căn phòng lớn trống trải — xu hướng của anh là chỉ nằm một chỗ quá mức cần thiết, xét về mặt lao động của chân tay và cơ bắp.

Nhưng hoặc là có một ngọn lửa âm ỉ bên trong thiêu đốt năng lượng sinh tồn của anh, hoặc sự đơn điệu vốn sẽ kéo lê sức nặng tê liệt qua một tâm trí ở hoàn cảnh khác lại chẳng phải là sự đơn điệu đối với Clifford. Có lẽ, anh đang ở trong trạng thái tái sinh và hồi phục, và không ngừng hấp thu dưỡng chất cho tinh thần lẫn trí tuệ từ những cảnh tượng, âm thanh, và sự kiện trôi qua như một khoảng không tuyệt đối đối với những người từng trải hơn với đời. Cũng như mọi thứ đều là sự hoạt động và biến đổi đối với tâm trí non nớt của một đứa trẻ, điều đó cũng có thể diễn ra tương tự đối với một tâm trí vừa trải qua một dạng hình thành mới, sau quãng thời gian sự sống bị ngưng trệ dài lâu.

Dù nguyên nhân có là gì đi nữa, Clifford thường lui về nghỉ ngơi, hoàn toàn kiệt sức, trong khi những tia nắng vẫn đang tan dần qua rèm cửa sổ của anh, hoặc rọi những ánh sáng muộn màng lên bức tường phòng. Và trong khi anh chìm vào giấc ngủ sớm như những đứa trẻ khác, và mơ về tuổi thơ, Phœbe được tự do theo đuổi sở thích riêng trong suốt thời gian còn lại của ban ngày lẫn buổi tối.

Đây là sự tự do thiết yếu cho sức khỏe ngay cả của một tính cách ít chịu ảnh hưởng bệnh hoạn như Phœbe. Ngôi nhà cổ, như chúng ta đã nói, vừa bị mục khô lại vừa bị mục ẩm trong các bức tường; thật không tốt chút nào khi chỉ hít thở bầu không khí ấy. Hepzibah, dù có những phẩm chất quý giá và đáng trân trọng, đã trở nên như một kẻ mất trí vì tự giam mình quá lâu ở một nơi, không có bạn đồng hành nào ngoài một chuỗi ý tưởng đơn điệu, chỉ có một tình cảm duy nhất, và một ý thức cay đắng về nỗi bất công. Độc giả có lẽ sẽ nghĩ rằng Clifford quá ì trạch để có thể tác động về mặt đạo đức đến những người đồng loại của mình, mặc dù mối quan hệ giữa họ với anh vô cùng gần gũi và độc quyền.

Nhưng sự đồng cảm hay từ tính giữa con người với nhau tinh tế và phổ quát hơn chúng ta tưởng; thực ra nó tồn tại giữa các tầng lớp sự sống được tổ chức khác nhau, và rung động từ người này sang người khác. Chẳng hạn, một bông hoa, như chính Phœbe nhận thấy, luôn bắt đầu héo rũ trong tay Clifford, hoặc Hepzibah, nhanh hơn là trong tay cô; và theo quy luật đó, biến toàn bộ cuộc sống hằng ngày của mình thành hương hoa cho hai tâm hồn ốm yếu này, cô thiếu nữ đang độ xuân sắc ấy chắc chắn sẽ héo mòn và phai tàn nhanh hơn nhiều so với khi được cài trên một lồng ngực trẻ trung và hạnh phúc hơn.

Trừ khi thỉnh thoảng cô được chiều chuộng những thôi thúc sôi nổi của mình, hít thở bầu không khí đồng quê trong một buổi đi dạo ngoại ô, hay những làn gió biển dọc theo bờ cát — thỉnh thoảng tuân theo bản năng của những thiếu nữ New England, là tham dự một buổi diễn thuyết triết học hay siêu hình học, hoặc đi xem một bức tranh toàn cảnh dài bảy dặm, hoặc lắng nghe một buổi hòa nhạc — đã đi mua sắm khắp thành phố, lùng sục toàn bộ những kho hàng rực rỡ và mang về một dải ruy băng — đã dành một ít thời gian để đọc Kinh Thánh trong phòng mình, và trộm thêm chút thời gian để nghĩ về mẹ cùng quê hương — trừ những thứ thuốc bổ tinh thần như trên, chúng ta sẽ sớm thấy tội nghiệp Phœbe trở nên gầy gò, mang vẻ ngoài nhợt nhạt, không lành mạnh, và nhiễm những thói quen kỳ lạ, rụt rè, điềm báo cho một tương lai độc thân tẻ nhạt và ảm đạm.

Ngay cả như vậy, một sự thay đổi cũng đã hiển hiện; một sự thay đổi phần nào đáng tiếc, dẫu cho bất kỳ nét quyến rũ nào bị xâm phạm ấy lại được bù đắp bởi một nét khác, có lẽ còn quý giá hơn. Cô không còn luôn luôn vui vẻ nữa, mà có những khoảng thời gian trầm ngâm suy tư, điều mà nhìn chung Clifford thích hơn là giai đoạn vui tươi không vẩn đục trước đây của cô; bởi vì giờ đây cô hiểu anh hơn, tinh tế hơn, và đôi khi còn thay anh diễn giải chính tâm trạng của anh. Đôi mắt cô trông to hơn, tối màu hơn và sâu thẳm hơn; sâu đến mức, trong những khoảnh khắc tĩnh lặng, chúng tựa như những giếng artesian, chìm sâu, sâu mãi vào cõi vô tận. Cô ít ra dáng thiếu nữ hơn so với lúc chúng ta lần đầu nhìn thấy cô bước xuống từ xe buýt; ít chất thiếu nữ hơn, nhưng lại mang dáng dấp người phụ nữ nhiều hơn.

Tâm hồn trẻ trung duy nhất mà Phœbe có cơ hội thường xuyên tiếp xúc chính là của chàng trai làm nghề daguerreotypist. Do áp lực của sự cô lập xung quanh, họ không thể tránh khỏi việc trở nên thân thuộc ở một mức độ nào đó. Nếu gặp nhau trong những hoàn cảnh khác, có lẽ không ai trong số hai người trẻ tuổi này lại bận tâm suy nghĩ nhiều về người kia, trừ phi sự khác biệt quá mức giữa họ lại trở thành một nguyên nhân thu hút lẫn nhau.

Đúng là cả hai đều mang những đặc trưng của đời sống New England, do đó có chung một nền tảng trong những biểu hiện bên ngoài; nhưng về thế giới nội tâm thì lại khác biệt nhau như thể quê hương của họ cách xa nhau cả một thế giới. Trong giai đoạn đầu mới quen, Phœbe đã tỏ ra rụt rè hơn mức bình thường trong cung cách thẳng thắn, giản dị của cô trước những bước tiếp cận không mấy rõ ràng của Holgrave. Cô vẫn chưa thỏa mãn rằng mình đã hiểu rõ về anh, mặc dù họ hầu như ngày nào cũng gặp gỡ, trò chuyện cùng nhau theo một cách thức tử tế, thân thiện và có vẻ gần gũi.

Người nghệ sĩ, theo một cách ngẫu hứng, đã thổ lộ với Phœbe đôi điều về lịch sử cuộc đời mình. Dù còn trẻ, và giả sử sự nghiệp của anh dừng lại ở điểm đã đạt được lúc này, thì những biến cố xảy ra cũng đủ để lấp đầy một cách rất đáng nể một cuốn tự truyện. Một cuốn tiểu thuyết theo cấu trúc của Gil Blas, được phóng tác cho phù hợp với xã hội và phong tục Mỹ, sẽ không còn là tiểu thuyết nữa. Trải nghiệm của rất nhiều cá nhân trong chúng ta, những người cho rằng câu chuyện của mình chẳng đáng kể gì, có thể sánh ngang với những thăng trầm trong nửa đầu cuộc đời của chàng thanh niên Tây Ban Nha ấy; trong khi thành công cuối cùng của họ, hoặc cái đích mà họ hướng tới, có thể cao hơn bất cứ điều gì mà một tiểu thuyết gia có thể tưởng tượng ra cho nhân vật chính của mình.

Holgrave, như anh đã nói với Phœbe bằng giọng hơi kiêu hãnh, không thể khoe khoang về nguồn gốc của mình, ngoại trừ việc nó vô cùng khiêm tốn, cũng chẳng thể khoe về học thức, ngoài việc nó là thứ nghèo nàn nhất có thể, và chỉ có được nhờ vài tháng mùa đông đến lớp ở một ngôi trường làng. Sớm phải tự lo cho bản thân, anh đã bắt đầu tự lập từ khi còn là một thiếu niên; và đó là hoàn cảnh hoàn toàn phù hợp với sức mạnh ý chí tự nhiên của anh. Dù nay mới chỉ hai mươi hai tuổi (còn thiếu vài tháng, nhưng vài tháng ấy cũng dài bằng cả năm trong một cuộc đời như thế), anh đã từng trải qua các nghề: đầu tiên là giáo viên trường làng; tiếp theo là nhân viên bán hàng trong một cửa hiệu miền quê; và hoặc cùng lúc đó hoặc sau đó là biên tập viên chính trị cho một tờ báo địa phương.

Sau đó, anh đã đi khắp New England và các Bang Miền Trung với tư cách là một người bán hàng rong, làm thuê cho một nhà máy sản xuất nước hoa eau-de-cologne và các loại tinh dầu khác ở Connecticut. Theo một ngả rẽ phụ, anh từng học và hành nghề nha sĩ, đạt được thành công khá vang dội, đặc biệt là tại nhiều thị trấn có nhà máy nằm dọc theo các con sông trong đất liền. Với tư cách là một nhân viên phụ tá nào đó trên một con tàu chở thư, anh đã từng đến Châu Âu, và tìm cách ghé thăm Ý, một phần nước Pháp cùng nước Đức trước khi quay về. Ở một giai đoạn muộn hơn, anh đã dành vài tháng sống trong một cộng đồng theo chủ nghĩa Fourier. Gần đây hơn nữa, anh còn là một diễn giả lưu động về thuật thôi miên — một môn khoa học mà anh (như đã quả quyết với Phœbe, và thực tế đã chứng minh một cách vô cùng thuyết phục bằng cách thôi miên chú gà trống Chanticleer đang bới rác gần đó) có năng khiếu vô cùng đặc biệt.

Giai đoạn hiện tại của anh với tư cách là một thợ chụp ảnh daguerreotypist chẳng có gì quan trọng hơn trong mắt chính anh, và cũng chẳng có vẻ gì là lâu bền hơn bất kỳ giai đoạn nào trước đó. Anh dấn thân vào nó với sự hào hứng vô tư của một kẻ phiêu lưu phải tự kiếm sống qua ngày. Và anh cũng sẽ vứt bỏ nó một cách vô tư không kém, bất cứ khi nào anh chọn cách kiếm sống bằng một phương tiện tản mạn không kém phần khác.

Nhưng điều đáng chú ý nhất, và có lẽ cho thấy sự điềm tĩnh vượt mức bình thường ở chàng trai trẻ này, là việc giữa tất cả những thăng trầm cá nhân ấy, anh chưa bao giờ đánh mất bản ngã của mình. Dù từng là kẻ vô gia cư — liên tục thay đổi nơi ở, và do đó không phải chịu trách nhiệm trước dư luận xã hội cũng như bất kỳ cá nhân nào — trút bỏ lớp vỏ này và chộp lấy lớp vỏ khác để rồi sớm thay thế bằng lớp vỏ thứ ba — anh chưa bao giờ vi phạm phần sâu kín nhất bên trong con người mình, mà luôn mang theo lương tâm bên cạnh. Thật bất khả thi nếu quen biết Holgrave mà lại không nhận ra sự thật ấy.

Hepzibah đã nhìn thấy điều đó. Phœbe cũng sớm nhận ra và dành cho anh thứ lòng tin mà sự chắc chắn ấy khơi gợi. Tuy nhiên, cô vẫn cảm thấy giật mình, và đôi khi là muốn chùn bước — không phải vì bất kỳ hoài nghi nào về sự chính trực của anh đối với bất kỳ bộ luật nào mà anh thừa nhận, mà bởi cảm giác rằng bộ luật của anh khác với bộ luật của chính cô. Anh khiến cô bất an, và dường như làm xáo trộn mọi thứ xung quanh cô bằng sự thiếu tôn trọng của anh đối với những gì đã được định hình, trừ khi trong chớp mắt nó có thể chứng minh được quyền đứng vững của mình.

Hơn thế nữa, cô hầu như không cho rằng bản chất anh là người giàu tình cảm. Anh là một kẻ quan sát quá bình tĩnh và lạnh lùng. Phœbe thường cảm nhận được ánh mắt của anh; còn trái tim anh thì hiếm khi hoặc chưa bao giờ. Anh dành một sự quan tâm nhất định cho Hepzibah, em trai bà, và cả chính Phœbe. Anh quan sát họ chăm chú và không để lọt bất kỳ chi tiết nhỏ nhặt nào về cá tính của họ. Anh sẵn sàng làm cho họ bất kỳ điều tốt đẹp nào có thể; nhưng xét cho cùng, anh chưa bao giờ thực sự đồng cam cộng khổ với họ, cũng chẳng đưa ra bất kỳ bằng chứng đáng tin cậy nào cho thấy anh yêu mến họ nhiều hơn tương ứng với việc anh ngày càng hiểu họ sâu sắc hơn.

Trong các mối quan hệ với họ, anh có vẻ như đang tìm kiếm nguồn dinh dưỡng cho trí tuệ chứ không phải sự nuôi dưỡng cho trái tim. Phœbe không thể tài nào hiểu nổi điều gì đã khiến anh quan tâm đến những người bạn của cô và chính cô đến thế về mặt trí tuệ, trong khi anh lại chẳng hề quan tâm đến họ, hoặc so ra thì quá ít, với tư cách là những đối tượng của tình cảm con người.

Luôn luôn, trong những cuộc gặp gỡ với Phœbe, người nghệ sĩ đều ân cần hỏi han về tình hình của Clifford — người mà ngoại trừ trong buổi lễ ngày Chủ nhật, anh hiếm khi nhìn thấy.

— Anh ấy trông vẫn hạnh phúc chứ? — một hôm anh hỏi.

— Hạnh phúc như một đứa trẻ — Phœbe đáp; — nhưng — cũng như một đứa trẻ — rất dễ bị tác động.

— Bị tác động như thế nào? — Holgrave gặng hỏi. — Bởi những yếu tố bên ngoài, hay bởi những suy nghĩ bên trong?

— Tôi làm sao nhìn thấy suy nghĩ của anh ấy được! Làm sao mà thấy được chứ? — Phœbe đáp với vẻ hờn dỗi đầy ngây thơ. — Rất thường xuyên, tâm trạng của anh ấy thay đổi mà không có lấy một lý do nào có thể đoán trước được, giống hệt như một đám mây kéo đến che khuất mặt trời. Gần đây, kể từ khi tôi bắt đầu hiểu anh ấy hơn, tôi cảm thấy việc soi mói quá kỹ vào tâm trạng của anh ấy là không đúng lắm. Anh ấy đã trải qua một nỗi đau quá lớn, khiến trái tim anh trở nên vô cùng trang nghiêm và linh thiêng vì điều đó. Khi anh ấy vui vẻ — khi ánh nắng chiếu rọi vào tâm trí anh — lúc đó tôi mới dám hé nhìn vào, chỉ đến tận nơi mà ánh sáng chạm tới, chứ không đi xa hơn nữa. Đó là vùng đất thánh nơi chiếc bóng ngã xuống!

— Em diễn tả tình cảm này mới đáng yêu làm sao! — người nghệ sĩ nói. — Anh có thể hiểu được cảm giác đó, dẫu cho bản thân không sở hữu nó. Nếu anh có được cơ hội như em, sẽ chẳng có chút e dè nào ngăn cản anh thăm dò Clifford đến tận cùng đáy dây dọi của mình!

— Thật kỳ lạ làm sao khi anh lại muốn điều đó! — Phœbe vô tình nhận xét. — Biểu huynh Clifford thì có liên quan gì đến anh chứ?

— Ồ, chẳng liên quan gì — dĩ nhiên là chẳng có gì rồi! — Holgrave mỉm cười đáp. — Chỉ là thế giới này thật kỳ cục và khó hiểu làm sao! Càng nhìn ngắm nó, anh càng thấy hoang mang, và anh bắt đầu nghi ngờ rằng sự bối rối của một con người chính là thước đo cho sự khôn ngoan của kẻ đó. Đàn ông, phụ nữ, và cả trẻ em nữa, là những sinh vật kỳ lạ đến mức người ta không bao giờ có thể chắc chắn rằng mình thực sự hiểu rõ họ; cũng chẳng thể đoán được họ từng là ai dựa vào những gì ta thấy họ ở hiện tại! Thẩm phán Pyncheon! Clifford! Quả là một câu đố phức tạp — một sự phức tạp của những phức tạp — mà họ đang bày ra! Cần phải có sự đồng cảm trực giác, giống như của một thiếu nữ, mới có thể giải mã được nó. Một kẻ quan sát thuần tuý như anh (người chưa bao giờ có bất kỳ trực giác nào, và xét cho cùng thì chỉ tinh tế và sắc sảo mà thôi) nắm chắc phần lớn là sẽ đi lạc đường.

Người nghệ sĩ bấy giờ chuyển hướng cuộc trò chuyện sang những chủ đề ít ảm đạm hơn chủ đề họ vừa chạm đến. Phœbe và anh đều còn trẻ; và trong những trải nghiệm sống đến sớm của mình, Holgrave cũng chưa hề phung phí cái tinh thần tuổi trẻ tươi đẹp ấy — thứ tinh thần tuôn trào từ một trái tim và trí tưởng tượng nhỏ bé, có thể lan tỏa khắp vũ trụ, khiến vạn vật rực rỡ như trong ngày đầu tiên của sáng thế. Tuổi trẻ của con người chính là tuổi trẻ của thế giới; ít nhất là anh cảm thấy như thế, và tưởng tượng rằng chất đá hoa cương của Trái Đất vẫn chưa cứng lại, và anh có thể nhào nặn nó thành bất cứ hình thù nào mình muốn.

Holgrave là thế đấy. Anh có thể bàn luận một cách uyên bác về tuổi già của thế giới, nhưng chưa bao giờ thực sự tin vào những gì mình nói; anh vẫn là một chàng trai trẻ, và do đó nhìn nhận thế giới — kẻ đàng điếm râu tóc điểm bạc và đầy nếp nhăn, cằn cỗi mà chẳng hề đáng kính — giống như một thiếu niên mềm mại, có thể được cải thiện thành tất cả những gì nó nên trở thành, nhưng hầu như chưa hề hé lộ lấy một lời hứa hẹn xa vời nào về việc sẽ đạt được điều đó.

Anh có cái cảm giác, hay lời tiên tri từ thẳm sâu — thứ mà một thanh niên thà chưa từng sinh ra còn hơn là không có, và một người trưởng thành thà chết quách đi còn hơn là từ bỏ hoàn toàn — rằng chúng ta không bị kết án phải lê lết mãi mãi trên con đường xấu xa cũ kỹ ấy, mà ngay lúc này đây, đã có những sứ giả báo hiệu về một kỷ nguyên hoàng kim, sẽ thành hiện thực ngay trong cuộc đời của chính anh. Trong tâm trí Holgrave — cũng như chắc chắn đã từng hiển hiện trong tâm trí những kẻ mang hy vọng của mọi thế kỷ kể từ thời đại những người cháu của Adam — thì vào thời đại này, hơn bất cứ lúc nào trước đây, Quá khứ phủ đầy rêu phong và mục rữa sẽ bị giật sập, những thể chế vô hồn sẽ bị quét khỏi đường đi, những thây ma của chúng sẽ được chôn cất, và mọi thứ sẽ bắt đầu lại từ đầu.

Về điểm chính yếu — cầu mong chúng ta không bao giờ phải sống trong sự hoài nghi điều đó! — về những thế kỷ tốt đẹp hơn đang đến, người nghệ sĩ chắc chắn đã đúng. Sai lầm của anh nằm ở chỗ cho rằng thời đại này, hơn bất kỳ thời đại nào trong quá khứ hay tương lai, được định sẵn sẽ chứng kiến những bộ y phục rách rưới của Cổ đại được thay mới bằng một bộ cánh hoàn toàn mới, thay vì tự đổi mới dần dần qua từng mảnh vá; ở chỗ anh lấy quãng đời ngắn ngủi của chính mình làm thước đo cho một thành tựu vô tận; và hơn hết thảy, ở chỗ anh tưởng tượng rằng việc bản thân anh có tranh đấu vì nó hay chống lại nó có ý nghĩa gì đối với cái đích lớn lao đang hướng tới.

Tuy nhiên, việc suy nghĩ như vậy vẫn tốt cho anh. Sự nhiệt tình ấy, thấm đượm qua sự điềm tĩnh trong tính cách của anh, và do đó mang diện mạo của tư duy và sự khôn ngoan đã được định hình, sẽ giúp giữ cho tuổi trẻ của anh luôn trong sáng và nâng cao những hoài bão của anh. Và khi những năm tháng đè nặng hơn lên vai, niềm tin thuở đầu của anh bị thay đổi bởi những trải nghiệm tất yếu, thì điều đó cũng sẽ diễn ra mà không hề có sự cách mạng thô bạo hay đột ngột nào trong tình cảm của anh.

Anh vẫn sẽ giữ vững niềm tin vào vận mệnh đang rực sáng của nhân loại, và có lẽ sẽ càng yêu thương con người hơn khi anh nhận ra sự bất lực của họ trong việc tự cứu lấy chính mình; và niềm tin kiêu hãnh thuở mới bước vào đời sẽ được đổi lấy một niềm tin khiêm nhường hơn rất nhiều vào lúc hoàng hôn của cuộc đời, khi nhận ra rằng nỗ lực được định hướng tốt nhất của con người cũng chỉ hoàn thành được một dạng giấc mơ, trong khi Thượng Đế mới là đấng duy nhất tạo tác nên hiện thực.

Holgrave đọc rất ít sách, và chút ít kiến thức ấy cũng chỉ thu lượm được khi đi qua đường đời tấp nập, nơi ngôn ngữ huyền bí từ sách vở của anh tất yếu bị hòa lẫn vào tiếng lảm nhảm của đám đông, khiến cả cái này lẫn cái kia đều dễ dàng đánh mất bất kỳ tầng ý nghĩa nào vốn thuộc về riêng chúng. Anh tự coi mình là một nhà tư tưởng, và quả thực có khuynh hướng suy ngẫm, nhưng với con đường của riêng mình phải tự dò dẫm, có lẽ anh vẫn chưa thực sự đạt đến điểm mà một người có học bắt đầu tư duy.

Giá trị thực sự trong tính cách của anh nằm ở ý thức sâu sắc về sức mạnh nội tâm, thứ khiến mọi thăng trầm trong quá khứ của anh trông giống như một sự thay đổi y phục đơn thuần; ở niềm nhiệt huyết thầm lặng đến mức anh hầu như chẳng nhận thức được sự tồn tại của nó, nhưng lại phả sự ấm áp vào bất cứ thứ gì bàn tay anh chạm tới; ở hoài bão cá nhân bị che giấu — khỏi cả mắt anh lẫn mắt người khác — giữa những thôi thúc hào phóng hơn, nhưng ẩn chứa trong đó một hiệu lực nhất định, có thể cô đọng anh từ một nhà lý thuyết thành người đứng đầu của một phong cách thực tế nào đó.

Nói chung, trong sự trau dồi và cả sự thiếu hụt trau dồi của anh — trong triết lý thô sơ, hoang dã và mờ mịt cùng với những kinh nghiệm thực tế đã kìm hãm bớt một số xu hướng của nó; trong lòng nhiệt thành hào hiệp vì phúc lợi của nhân loại, và sự bất chấp của anh đối với bất cứ thứ gì mà các thời đại đã thiết lập cho con người; trong niềm tin và cả sự hoài nghi của anh; trong những gì anh có và những gì anh thiếu — người nghệ sĩ hoàn toàn có thể hiên ngang đứng lên đại diện cho rất nhiều đồng loại trên mảnh đất quê hương anh.

Thật khó để tiên đoán trước con đường sự nghiệp của anh. Có vẻ như ở Holgrave tồn tại những phẩm chất mà tại một đất nước nơi mọi thứ đều rộng mở cho bàn tay nào nắm bắt được, chắc chắn sẽ đưa một số phần thưởng của thế giới nằm trong tầm với của anh. Nhưng những vấn đề này lại vô cùng bấp bênh một cách thú vị. Gần như ở mọi chặng đường đời, chúng ta đều gặp những thanh niên xấp xỉ tuổi Holgrave, những người mà chúng ta kỳ vọng sẽ làm nên những chuyện kinh thiên động địa, nhưng rồi dẫu đã dò hỏi rất nhiều và kỹ lưỡng, chúng ta lại chẳng bao giờ tình cờ nghe được thêm một lời nào về họ nữa.

Sự sủi bọt của tuổi trẻ và đam mê, cùng lớp vỏ bọc tươi mới của trí tuệ và trí tưởng tượng, ban cho họ một ánh hào quang giả tạo khiến chính họ và những kẻ khác phải lầm tưởng. Giống như một số loại vải chintz, vải calico và vải gingham, họ trông thật đẹp đẽ trong vẻ mới mẻ ban đầu, nhưng lại chẳng thể chịu được nắng mưa, và mang một vẻ ngoài rất đỗi tầm thường sau ngày giặt giũ.

Nhưng công việc của chúng ta là tìm hiểu Holgrave đúng như khi bắt gặp anh vào một buổi chiều cụ thể này, và trong chòi xanh của khu vườn nhà Pyncheon. Dưới góc độ đó, thật là một cảnh tượng dễ chịu khi ngắm nhìn chàng trai trẻ này, với rất nhiều niềm tin vào bản thân và vẻ ngoài vô cùng xứng đáng của những năng lực đáng ngưỡng mộ — lại ít bị tổn thương đến thế bởi vô vàn bài kiểm tra từng thử thách tôi luyện con người anh — thật dễ chịu khi thấy anh trong mối quan hệ gần gũi đầy ân cần với Phœbe.

Suy nghĩ của Phœbe đã có phần bất công khi cho rằng anh lạnh lùng; hoặc nếu có thế đi nữa, thì giờ đây anh đã trở nên ấm áp hơn rồi. Không hề có chủ ý từ phía cô và hoàn toàn vô thức từ phía anh, cô đã khiến Ngôi Nhà Bảy Đầu Mái trông giống như một tổ ấm đối với anh, và khu vườn trở thành một chốn quen thuộc. Với sự sắc sảo mà anh vẫn luôn tự hào, anh tưởng tượng rằng mình có thể nhìn thấu Phœbe, nhìn thấu mọi ngóc ngách quanh cô, và có thể đọc vanh vách về cô giống như đọc một trang sách truyện thiếu nhi.

Nhưng những bản tính trong suốt ấy thường mang đến sự đánh lừa bởi chiều sâu của chúng; những viên sỏi nằm ở đáy đài phun nước vốn ở xa chúng ta hơn ta tưởng tượng. Thế nên người nghệ sĩ, dù có đánh giá năng lực của Phœbe thế nào đi chăng nữa, vẫn bị cuốn hút bởi một thứ bùa ngầm nào đó của cô, để rồi thoải mái trò chuyện về những gì anh hằng mơ ước thực hiện trên cõi đời này. Anh trút bầu tâm sự như thể đang nói chuyện với chính một bản thể khác của mình.

Rất có thể, anh đã quên mất sự hiện diện của Phœbe trong lúc trò chuyện với cô, và chỉ bị thúc đẩy bởi xu hướng tất yếu của tư duy — khi được sự nhiệt tình và cảm xúc làm cho đồng điệu — là chảy tràn vào chiếc hồ chứa an toàn đầu tiên mà nó tìm thấy. Nhưng nếu bạn lén nhìn họ qua các khe hở của hàng rào khu vườn, vẻ mặt nghiêm túc và gò má ửng đỏ của chàng trai trẻ có lẽ sẽ khiến bạn lầm tưởng rằng anh đang tỏ tình với thiếu nữ!

Cuối cùng, Holgrave đã nói một câu tạo cơ hội thích hợp để Phœbe hỏi xem điều gì đã đưa họ đến với nhau lần đầu tiên, khiến anh quen biết người biểu huynh Hepzibah của cô, và tại sao giờ đây anh lại chọn trọ lại trong ngôi nhà cổ Pyncheon hoang vắng ấy. Không trực tiếp trả lời cô, anh quay đi khỏi Tương lai — thứ vốn từ trước đến nay vẫn là chủ đề trong các bài diễn thuyết của mình — và bắt đầu nói về những ảnh hưởng của Quá khứ. Quả thực, chủ đề này chẳng qua chỉ là tiếng vang vọng của chủ đề kia.

— Liệu chúng ta có bao giờ, bao giờ rũ bỏ được Quá khứ này không? — anh kêu lên, duy trì giọng điệu nghiêm túc từ cuộc trò chuyện trước đó. — Nó đè nặng lên Hiện tại như cái xác của một người khổng lồ! Trên thực tế, tình huống chẳng khác nào một gã khổng lồ trẻ tuổi bị buộc phải tiêu tốn toàn bộ sức lực của mình để cõng theo cái thây ma của gã khổng lồ già, người ông của hắn — kẻ đã chết từ lâu lắm rồi và chỉ cần được chôn cất một cách đàng hoàng mà thôi. Hãy suy nghĩ một khoảnh khắc mà xem, bạn sẽ phải giật mình khi thấy chúng ta nô lệ cho thời kỳ đã qua đến nhường nào — cho cái Chết, nếu gọi đúng tên sự việc!

— Nhưng tôi đâu có thấy thế — Phœbe nhận xét.

— Chẳng hạn nhé — Holgrave tiếp tục: — một người đã chết, nếu lỡ lập di chúc, sẽ định đoạt tài sản không còn là của mình nữa; hoặc nếu ông ta chết mà không để lại di chúc, thì tài sản ấy sẽ được phân chia theo quan niệm của những kẻ đã chết từ lâu hơn ông ta rất nhiều. Một kẻ chết đang ngồi trên tất cả các ghế quan tòa của chúng ta! Và những vị thẩm phán đang sống chỉ đi tìm kiếm và lặp lại phán quyết của hắn mà thôi.

Chúng ta đọc sách của những kẻ đã chết! Chúng ta cười trước những câu trò đùa của người chết và khóc trước sự bi ai của người chết! Chúng ta phát ốm vì những căn bệnh thể xác lẫn đạo đức của người chết, và chết bởi chính những thứ thuốc mà các bác sĩ đã chết từng dùng để hạ sát bệnh nhân của họ! Chúng ta tôn thờ vị Thần linh hằng sống theo những hình thức và tín điều của người chết. Bất cứ điều gì chúng ta mưu cầu làm bằng ý chí tự do của chính mình, bàn tay lạnh ngắt của người chết đều cản trở! Hướng ánh mắt về bất kỳ điểm nào, khuôn mặt trắng bệch, không khoan nhượng của người chết cũng hiện ra và làm đông cứng cả trái tim chúng ta! Và chúng ta phải chết đi thì mới có thể bắt đầu tạo ra ảnh hưởng đúng đắn đối với thế giới của chính mình — thế giới mà khi đó sẽ không còn là của chúng ta nữa, mà là thế giới của một thế hệ khác, nơi chúng ta chẳng có lấy một chút quyền hạn nhỏ nhoi nào để can thiệp.

Tôi cũng nên nói thêm rằng, chúng ta đang sống trong những ngôi nhà của người chết; chẳng hạn như trong ngôi nhà Bảy Đầu Mái này đây!

— Vậy thì có sao đâu — Phœbe nói — chừng nào chúng ta còn cảm thấy thoải mái trong đó chứ?

— Nhưng hy vọng là chúng ta sẽ sống để chứng kiến cái ngày — người nghệ sĩ tiếp lời — mà không một ai còn xây nhà cho thế hệ mai sau nữa. Tại sao phải làm thế chứ? Họ hoàn toàn có thể đặt may một bộ quần áo bền bỉ tương tự — bằng da, nhựa gutta-percha, hay bất cứ chất liệu gì lâu hỏng nhất — để chắt cháu của họ có thể hưởng lợi từ chúng, và trông chẳng khác gì hình ảnh của chính ông cụ tổ nhà nó trên thế giới này.

Nếu mỗi thế hệ được phép và được kỳ vọng tự xây những ngôi nhà của riêng mình, thì sự thay đổi đơn độc đó — tự bản thân nó tương đối không quan trọng — sẽ hàm chứa hầu như mọi cuộc cải cách mà xã hội hiện đang phải chịu đựng. Tôi nghi ngờ việc liệu ngay cả các công trình công cộng của chúng ta — tòa nhà quốc hội, dinh thống đốc, tòa án, tòa thị chính và nhà thờ — có nên được xây dựng bằng những vật liệu bền vững như đá hay gạch hay không. Sẽ tốt hơn biết bao nếu chúng tự sụp đổ thành đống đổ nát cứ khoảng hai mươi năm một lần, như một lời nhắc nhở để người dân xem xét lại và cải tổ các thể chế mà chúng tượng trưng.

— Sao anh lại căm ghét mọi thứ cổ xưa đến thế chứ! — Phœbe hoảng hốt nói. — Tôi thấy chóng mặt khi nghĩ về một thế giới xo vần như vậy đấy!

— Anh chắc chắn không yêu thích bất cứ thứ gì mốc meo — Holgrave đáp. — Này nhé, ngôi nhà Pyncheon cổ kính này! Liệu nó có phải là một nơi lành mạnh để sinh sống không, với những tấm ván lợp màu đen và lớp rêu xanh cho thấy chúng ẩm ướt đến mức nào — những căn phòng tối tăm, trần thấp — lớp bụi bẩn và sự nhếch nhác, chính là sự kết tinh trên tường từ hơi thở của con người từng hít vào thở ra ở đây trong sự bất mãn và đau khổ? Ngôi nhà này nên được thanh tẩy bằng lửa — thanh tẩy cho đến khi chỉ còn lại tro tàn!

— Vậy sao anh lại sống trong đó? — Phœbe hỏi, có chút hờn dỗi.

— Ồ, anh đang theo đuổi các nghiên cứu của mình ở đây; tuy nhiên, không phải trong sách vở — Holgrave đáp. — Ngôi nhà, theo quan điểm của anh, là sự biểu hiện của Quá khứ đáng ghét và gớm ghiếc ấy, với tất cả những ảnh hưởng tồi tệ của nó, mà anh vừa mới tuôn lời đả kích. Anh cư trú trong đó một thời gian để có thể hiểu rõ hơn cách thức căm ghét nó.

Nhân tiện đây, em đã bao giờ nghe câu chuyện về Maule, gã phù thủy, và những gì đã xảy ra giữa hắn với cụ tổ vĩ đại vượt bậc của em chưa?

— Có chứ, thưa anh! — Phœbe nói; — Tôi đã nghe nó từ lâu lắm rồi, từ cha tôi, và thêm hai ba lần nữa từ biểu huynh Hepzibah trong suốt tháng tôi ở đây. Chị ấy có vẻ cho rằng mọi tai họa của dòng họ Pyncheon đều bắt nguồn từ mối thù với gã phù thủy đó, theo cách gọi của anh. Và anh, anh Holgrave, trông cũng có vẻ nghĩ như vậy đấy! Thật kỳ lạ làm sao khi anh lại tin vào điều vô lý đến thế, trong khi lại chối bỏ rất nhiều thứ đáng tin hơn nhiều!

— Anh thực sự tin điều đó — người nghệ sĩ nghiêm túc đáp; — tuy nhiên, không phải dưới góc độ mê tín, mà được minh chứng bằng những sự kiện không thể chối cãi, và như một sự minh họa cho một lý thuyết.

Bây giờ hãy nhìn xem: dưới bảy cái đầu mái đó — mà chúng ta đang ngước nhìn — và mà Đại tá Pyncheon già định bụng sẽ là ngôi nhà dành cho hậu duệ của mình trong sự thịnh vượng và hạnh phúc, kéo dài đến tận một kỷ nguyên xa xôi vượt qua cả hiện tại — dưới mái nhà ấy, trải qua một phần của ba thế kỷ, đã tồn tại sự cắn rứt lương tâm vĩnh viễn, niềm hy vọng liên tục bị đánh bại, sự tranh giành giữa những người thân thích, đủ loại khốn khổ, một cái chết kỳ lạ, sự nghi ngờ đen tối, nỗi ô nhục không thể thốt nên lời — tất cả, hoặc phần lớn những tai họa đó, anh đều có đủ phương tiện để truy nguyên về mong muốn thái quá của gã Thanh giáo già trong việc gầy dựng và ban phát tài sản cho một gia tộc.

Gầy dựng một gia tộc! Ý tưởng này nằm ở gốc rễ của phần lớn những điều sai trái và tai họa mà con người gây ra. Sự thật là, cứ nửa thế kỷ một lần, là ít nhất, một gia tộc nên hòa mình vào khối nhân loại lớn lao, mờ mịt, và quên đi tất cả về tổ tiên của họ. Máu huyết con người, để giữ được sự tươi mới, nên chảy trong những dòng suối khuất lấp, giống như nước của một hệ thống dẫn nước ngầm được chuyên chở trong các đường ống ngầm.

Trong sự tồn tại mang tính gia tộc của những người nhà Pyncheon này chẳng hạn — xin lỗi em, Phœbe, nhưng anh không thể nghĩ em là một trong số họ — trong phả hệ ngắn ngủi ở New England của họ, đã có đủ thời gian để lây nhiễm cho tất cả bọn họ loại điên rồ này hay loại điên rồ khác.

— Anh ăn nói thật thiếu khách sáo về họ hàng của tôi đấy — Phœbe nói, tự nhủ xem liệu mình có nên nổi giận hay không.

— Anh nói những suy nghĩ chân thật với một tâm hồn chân thật! — Holgrave đáp, với sự mãnh liệt mà Phœbe chưa từng thấy ở anh trước đây. — Sự thật đúng như anh nói! Hơn thế nữa, kẻ thủ ác ban đầu và là cha đẻ của tai họa này dường như đã tự tái sinh qua các thế hệ, và vẫn đang rảo bước trên phố — ít nhất là hình ảnh y hệt của hắn, cả về tâm trí lẫn thể xác — với viễn cảnh sáng sủa nhất là sẽ truyền lại cho hậu thế một gia tài giàu có và khốn khổ y hệt như những gì hắn từng nhận được!

Em còn nhớ bức ảnh daguerreotypist và sự giống nhau của nó với bức chân dung cũ chứ?

— Sao anh lại nghiêm túc một cách kỳ lạ thế! — Phœbe thốt lên, nhìn anh với vẻ ngạc nhiên và bối rối; nửa hoảng hốt và nửa muốn phì cười. — Anh nói về sự điên rồ của dòng họ Pyncheon; bộ nó lây nhiễm lắm hả?

— Anh hiểu ý em rồi! — người nghệ sĩ đỏ mặt và cười lớn. — Anh tin rằng mình có hơi điên rồ một chút. Chủ đề này đã bám chặt vào tâm trí anh với sức bám dai dẳng kỳ lạ nhất kể từ khi anh trọ lại ở căn gác mái bên kia.

Như một phương pháp để rũ bỏ nó, anh đã đưa một biến cố trong lịch sử gia tộc Pyncheon — mà anh vô tình biết được — vào hình thức của một truyền thuyết, và định đem xuất bản nó trên một tờ tạp chí.

— Anh viết bài cho các tạp chí cơ à? — Phœbe tò mò hỏi.

— Chẳng lẽ em không biết điều đó sao? — Holgrave kêu lên. — Chà, danh tiếng văn chương là thế đấy! Vâng. Thưa cô Phœbe Pyncheon, giữa muôn vàn tài năng kỳ diệu của anh, anh có tài viết truyện; và tên của anh đã xuất hiện, anh có thể đảm bảo với em, trên các trang bìa của Graham và Godey, trông đàng hoàng chẳng kém gì bất kỳ cái tên nào trong danh sách những bậc thánh nhân mà nó được xếp chung. Về thể loại hài hước, anh được cho là có lối viết khá thú vị; còn về sự bi ai, anh khơi gợi nước mắt giỏi chẳng kém gì hành tây.

Thế anh đọc câu chuyện của mình cho em nghe nhé?

— Vâng, nếu nó không quá dài — Phœbe nói — và thêm vào bằng một nụ cười — cũng đừng quá nhàm chán.

Vì điểm sau này là thứ mà người thợ chụp ảnh daguerreotypist không thể tự mình quyết định được, anh liền lấy ra cuộn bản thảo của mình, và trong khi những tia nắng muộn màng đang mạ vàng bảy cái đầu mái nhà, anh bắt đầu đọc.