Khi Phœbe tỉnh dậy — cùng lúc với tiếng hót ríu rít ban đầu của cặp chim cổ đỏ vợ chồng trên cây lê — cô nghe thấy tiếng động ở tầng dưới, và vội vã chạy xuống thì thấy Hepzibah đã có mặt ở nhà bếp. Bà đang đứng bên cửa sổ, cầm một cuốn sách sát tận mũi, tựa hồ hy vọng có thể ngửi được nội dung bên trong, bởi thị lực kém khiến việc đọc chữ đối với bà không mấy dễ dàng. Nếu có cuốn sách nào có thể bộc lộ trí tuệ cốt lõi của nó theo cách thức ấy, thì chắc chắn đó phải là cuốn đang nằm trên tay Hepzibah; và nhà bếp, trong trường hợp đó, lập tức sẽ ngào ngạt hương thơm của thịt nai, gà tây, gà mái tơ, gà gác lôi béo ngậy, bánh pudding, bánh ngọt, và bánh nướng Giáng sinh, với đủ mọi kiểu pha chế và chế biến công phu. Đó là một cuốn sách nấu ăn, chứa đựng vô số công thức món ăn Anh cổ điển, được minh họa bằng các bản khắc thể hiện cách bày trí bàn tiệc trong những bữa yến tiệc mà một nhà quý tộc có thể thiết đãi tại đại sảnh lâu đài của mình. Và giữa những mưu chước phong phú và đầy quyền năng của nghệ thuật ẩm thực này (mà có lẽ chẳng có món nào từng được thử nghiệm trong ký ức của ông nội bất kỳ ai), tội nghiệp Hepzibah đang tìm kiếm một món ăn vặt lanh lợi nào đó, bằng chút tài nghệ ít ỏi sẵn có cùng những nguyên liệu trong tay, bà có thể trổ tài chuẩn bị cho bữa sáng.
Chẳng mấy chốc, với một tiếng thở dài thườn thượt, bà cất cuốn sách thơm phức ấy đi và hỏi Phœbe xem con Speckle già — cách bà gọi một trong những con gà mái — có đẻ quả trứng nào vào ngày hôm qua không. Phœbe chạy đi xem, nhưng quay về tay không mà không có món báu vật mong đợi. Tuy nhiên, đúng lúc đó, tiếng tù và của người bán cá vang lên, báo hiệu sự xuất hiện của anh ta dọc theo con phố. Bằng những cú gõ mạnh mẽ vào cửa sổ cửa hàng, Hepzibah gọi người đàn ông vào và mua thứ mà anh ta đảm bảo là con cá thu ngon nhất trong xe, và béo nhất mà anh ta từng chạm tay vào từ đầu mùa. Yêu cầu Phœbe rang chút cà phê — mà bà tiện miệng nhận xét là loại Mocha chính hiệu, được cất giữ lâu năm đến mức mỗi hạt nhỏ đều đáng giá từng xu vàng — người phụ nữ độc thân chất đầy củi vào cái hòn chứa rộng lớn của lò sưởi cổ xưa, đủ sức xua tan làn sương mờ vương vấn trong nhà bếp ngay lập tức. Cô thôn nữ, sẵn lòng giúp đỡ hết sức, đề nghị làm một chiếc bánh ngô theo phương pháp đặc biệt của mẹ mình, rất dễ làm, và cô có thể cam đoan là nó có độ béo ngậy, cùng sự tinh tế nếu được chuẩn bị đúng cách, không thua kém bất kỳ loại bánh ăn sáng nào khác. Hepzibah vui vẻ đồng ý, nhà bếp chẳng mấy chốc trở thành khung cảnh của những sự chuẩn bị đầy hương thơm. Biết đâu, giữa bầu không khí khói bụi đặc quánh bốc lên từ chiếc ống khói xây cẩu thả, hồn ma của những cô phụ bếp quá cố đang tò mò dõi theo, hoặc ngó xuống từ cái miệng ống khói rộng lớn, khinh miệt sự đơn giản của bữa ăn dự kiến, nhưng lại vô vọng khao khát được thưa đôi bàn tay mờ ảo của họ vào từng món ăn đang thành hình. Dù sao đi nữa, những con chuột đói meo cũng lò mò bò ra khỏi chỗ ẩn nấp, ngồi bằng hai chân sau, hít hà bầu không khí thơm phức và đầy vẻ thèm thuồng chờ đợi cơ hội gặm nhấm.
Hepzibah vốn chẳng có chút năng khiếu tự nhiên nào về chuyện bếp núc, và nói cho đúng ra, bà đã rước lấy sự gầy gò hiện tại chỉ vì thường chọn cách nhịn bữa tối còn hơn phải canh chừng cái quay hay nồi nước sôi. Do đó, sự nhiệt tình bên bếp lửa của bà thực sự là một bài kiểm tra anh hùng về mặt cảm xúc. Thật cảm động, và hoàn toàn đáng rơi nước mắt (nếu Phœbe, khán giả duy nhất ngoại trừ lũ chuột và hồn ma kể trên, không bận rộn với những việc hữu ích hơn là khóc lóc), khi nhìn bà cời ra một lớp than hồng rực rỡ và tiến hành nướng cá thu. Hai má vốn xanh xao của bà bừng lên vì sức nóng và sự tất bật. Bà chăm chú nhìn con cá với vẻ dịu dàng và tỉ mỉ đến mức — chúng tôi chẳng biết diễn tả thế nào cho khác đi — cứ như thể chính trái tim bà đang nằm trên vỉ nướng, và hạnh phúc vĩnh cửu của bà phụ thuộc vào việc nó có được nướng vừa chín tới hay không!
Đời sống trong nhà có ít khung cảnh nào dễ chịu hơn một bàn ăn sáng được dọn dẹp ngăn nắp và dự trữ đầy đủ. Chúng ta đến với nó một cách tươi tắn, trong tuổi thanh xuân đẫm sương mai của ngày mới, khi các yếu tố tinh thần và thể xác hòa hợp tốt hơn so với những khoảng thời gian sau đó; nhờ vậy, những niềm vui vật chất của bữa ăn sáng có thể được tận hưởng trọn vẹn, mà không phải chịu bất kỳ sự cắn rứt đau đớn nào, dù là về dạ dày hay lương tâm, vì đã chiều chuộng hơi quá đà phần bản năng động vật trong con người chúng ta. Những ý nghĩ lướt quanh vòng tròn những vị khách quen thuộc cũng mang lại sự thú vị, vui vẻ, và thường là cả một chân lý sống động, những điều hiếm hoi hơn khi xuất hiện trong sự giao thiệp cầu kỳ của bữa tối. Bàn ăn nhỏ và cổ kính của Hepzibah, được nâng đỡ bởi những chiếc chân thon thả và duyên dáng, trải khăn bằng chất liệu gấm thượng hạng, trông thật xứng đáng là khung cảnh và tâm điểm của một trong những bữa tiệc vui vẻ nhất. Hơi nước từ con cá nướng bay lên như hương thơm tỏa ra từ ngôi đền của một vị thần ngoại giáo, trong khi hương vị của cà phê Mocha có thể làm hài lòng khứu giác của một vị thần Lar hộ mệnh, hay bất kỳ thế lực nào cai quản bàn ăn sáng hiện đại. Những chiếc bánh ngô của Phœbe là lễ vật ngọt ngào nhất trong tất cả — với sắc màu phù hợp với những bàn thờ thôn dã của thời đại hoàng kim ngây thơ — hay rực rỡ sắc vàng đến mức trông giống như thứ bánh từng hóa thành vàng chói lọi khi Midas cố ăn nó. Không thể quên được bơ — thứ bơ do chính tay Phœbe quấy tại quê nhà, mang đến cho người chị họ như một món quà lấy lòng — thoảng hương hoa cỏ ba lá, lan tỏa vẻ quyến rũ của phong cảnh đồng quê khắp căn phòng khách có tấm ốp gỗ tối màu. Tất cả những điều ấy, cùng với vẻ đẹp lộng lẫy cổ kính của những tách đĩa sứ cổ, những chiếc thìa có huy hiệu, và một chiếc bình rót kem bằng bạc (đồ dùng bằng bạc duy nhất còn lại của Hepzibah, có hình dáng giống như chiếc bát cháo thô sơ nhất), đã bày biện nên một mâm cỗ mà những vị khách quyền quý nhất của Đại tá Pyncheon đời cũ cũng không phải hổ thẹn khi ngồi vào. Nhưng khuôn mặt của vị tín đồ Thanh giáo vẫn đang cau mày nhìn xuống từ bức tranh, tựa hồ chẳng có món gì trên bàn làm vừa lòng sự thèm thuồng của ông.
Để góp phần tô điểm thêm chút duyên dáng, Phœbe đã hái một vài bông hồng cùng dăm loài hoa khác có hương thơm hoặc sắc đẹp, rồi cắm chúng vào một chiếc bình thủy tinh; chiếc bình này vốn đã gãy quai từ lâu nên lại càng thích hợp để làm bình hoa. Ánh nắng ban mai — tươi tắn chẳng kém gì ánh nắng từng dòm vào khuê phòng của Eva khi bà và Adam cùng dùng bữa sáng ở đó — lấp lánh xuyên qua những tán cây lê và chiếu thẳng ngang bàn ăn. Mọi thứ giờ đã sẵn sàng. Có ghế và đĩa cho ba người. Một chiếc ghế và một chiếc đĩa cho Hepzibah — và cũng từng ấy cho Phœbe — nhưng người chị họ của cô còn đang chờ đợi vị khách nào khác nữa?
Xuyên suốt quá trình chuẩn bị ấy, khung người Hepzibah liên tục run rẩy; một sự kích động mạnh mẽ đến mức Phœbe có thể thấy cái bóng gầy guộc của bà rung lên, hắt lên bức tường nhà bếp bởi ánh lửa, hay trên sàn phòng khách bởi ánh nắng mặt trời. Những biểu hiện của nó vô cùng đa dạng, lại ít khi đồng điệu với nhau đến mức cô thiếu nữ chẳng biết phải hiểu thế nào. Có lúc nó giống như sự ngây ngất của niềm vui và hạnh phúc. Vào những khoảnh khắc ấy, Hepzibah sẽ dang rộng vòng tay, ôm chầm lấy Phœbe và hôn lên má cô dịu dàng hệt như mẹ cô từng làm; bà hành động như thể bị thúc đẩy bởi một xung động không thể cưỡng lại, và như thể lồng ngực bà đang nghẹn ngào vì sự dịu dàng, đến mức bà buộc phải trút bớt một chút để có thể thở được. Khoảnh khắc tiếp theo, chẳng vì nguyên nhân rõ ràng nào mà sự thay đổi ấy diễn ra, niềm vui khác thường của bà đột ngột co rúm lại, sợ hãi như thể mang tang phục; hoặc nó chạy trốn, có thể nói như vậy, vào ngục tối trong trái tim nơi nó từng bị xích lại suốt thời gian dài, trong khi một nỗi buồn lạnh lẽo, ma quái thế chỗ cho niềm vui bị giam cầm vốn đang sợ hãi được giải phóng — một nỗi buồn đen tối ngang ngửa với ánh sáng rực rỡ kia. Bà thường bật lên một tiếng cười nhỏ, căng thẳng, mang tính cuồng loạn, còn đáng thương hơn cả những giọt nước mắt; và ngay lập tức, như để thử xem điều nào đáng thương hơn, một dòng nước mắt sẽ tuôn rơi; hoặc có lẽ tiếng cười và nước mắt cùng xuất hiện một lúc, bao bọc lấy tội nghiệp Hepzibah chúng ta, theo nghĩa đạo đức, trong một thứ cầu vồng mờ ảo, nhợt nhạt. Đối với Phœbe, như chúng tôi đã nói, bà rất trìu mến — dịu dàng hơn bao giờ hết trong quãng thời gian ngắn ngủi họ quen nhau, ngoại trừ nụ hôn đêm qua — nhưng lại đi kèm với sự hờn dỗi và cáu kỉnh cứ lặp đi lặp lại mãi. Bà có thể nói năng cộc lằn với cô; rồi vứt bỏ mọi sự nghiêm nghị cứng nhắc vốn có trong phong thái thường ngày để xin lỗi, nhưng ngay khoảnh khắc tiếp theo lại tái phạm lỗi lầm vừa được tha thứ.
Cuối cùng, khi công việc chung của họ đã hoàn tất, bà nắm lấy bàn tay Phœbe trong bàn tay đang run rẩy của chính mình.
“Hãy kiên nhẫn với ta, đứa con yêu dấu,” bà kêu lên; “vì quả thực lòng ta đã tràn ngập đến cổ họng rồi! Hãy chịu đựng ta; vì ta yêu con, Phœbe, dẫu ta ăn nói cộc cằn. Đừng bận tâm đến điều đó, đứa con cưng! Chẳng mấy chốc nữa, ta sẽ tử tế, và chỉ toàn sự tử tế mà thôi!”
“Chị họ yêu quý của em, chị không thể nói cho em biết chuyện gì đã xảy ra sao?” Phœbe hỏi, với sự đồng cảm rạng rỡ đượm nước mắt. “Điều gì khiến chị xúc động đến vậy?”
“Im lặng nào! Im lặng! Cậu ấy đang đến!” Hepzibah thì thầm, vội vã lau nước mắt. “Hãy để cậu ấy nhìn thấy em trước, Phœbe ạ; vì em trẻ trung và hồng hào, và không tài nào ngăn được nụ cười hé nở dù ở hoàn cảnh nào. Cậu ấy luôn thích những gương mặt rạng rỡ! Còn mặt ta giờ đã già nua, nước mắt trên đó còn chưa ráo. Cậu ấy vốn chẳng bao giờ chịu được nước mắt. Nào; hãy kéo tấm rèm che lại một chút, để bóng râm ngả xuống phía bàn ăn của cậu ấy! Nhưng cũng hãy để lại thật nhiều ánh nắng nhé; vì cậu ấy xưa nay vốn không thích sự u ám, như một số người khác. Cuộc đời cậu ấy có rất ít ánh nắng — tội nghiệp Clifford — và ôi, một cái bóng đen tối làm sao. Tội nghiệp, tội nghiệp Clifford!”
Vừa lẩm bẩm bằng giọng trầm thấp, như thể đang trò chuyện với chính trái tim mình hơn là với Phœbe, người phụ nữ quý tộc lớn tuổi vừa nhón gót bước quanh phòng, sắp xếp mọi thứ theo những gì tình thế gợi ý.
Trong khi đó, có tiếng bước chân trên hành lang ở tầng trên. Phœbe nhận ra đó chính là tiếng bước chân từng đi qua phía trên, tựa như trong giấc mơ của cô, vào lúc nửa đêm. Vị khách đang đến gần, bất kể đó là ai, dường như dừng lại ở đầu cầu thang; ông dừng lại hai hoặc ba lần trong lúc đi xuống; rồi lại dừng lại ở chân cầu thang. Mỗi lần như vậy, sự chậm trễ dường như chẳng vì mục đích gì, mà đúng hơn là do sự quên lãng cái mục đích đã thúc đẩy ông chuyển động, hoặc tựa như đôi chân của người đó vô tình khựng lại vì năng lượng tạo động lực quá yếu ớt để duy trì bước đi. Cuối cùng, ông dừng lại rất lâu ở ngưỡng cửa phòng khách. Ông nắm lấy núm cửa; rồi buông tay ra mà không mở cửa. Hepzibah, với hai tay đan chặt vào nhau đầy vẻ co giật, đứng trân trân nhìn ra lối vào.
“Chị Hepzibah thân mến, xin chị đừng nhìn như thế!” Phœbe lên tiếng, giọng run run; bởi sự xúc động của người chị họ, cùng tiếng bước chân ngập ngừng một cách đầy bí ẩn này, khiến cô có cảm giác như một hồn ma đang bước vào phòng. “Chị thực sự làm em sợ đấy! Sắp có chuyện gì khủng khiếp xảy ra à?”
“Im lặng nào!” Hepzibah thì thầm. “Hãy vui lên! Dù chuyện gì xảy ra đi nữa, tuyệt đối phải thật vui vẻ!”
Khoảng dừng cuối cùng ở ngưỡng cửa hóa ra lại quá dài, khiến Hepzibah không thể chịu đựng được sự hồi hộp nữa, bèn lao tới, giật tung cửa và dắt tay người lạ bước vào. Ngay cái nhìn đầu tiên, Phœbe nhìn thấy một người đàn ông lớn tuổi, khoác chiếc áo choàng tắm kiểu cũ bằng vải gấm đã phai màu, mái tóc ngả bạc hoặc gần như trắng phau dài một cách bất thường. Nó phủ kín cả trán ông, ngoại trừ lúc ông hất ngược ra phía sau và thẫn thờ nhìn quanh căn phòng. Sau một thoáng quan sát khuôn mặt ông, thật dễ dàng để hình dung rằng bước chân của ông tất yếu phải là thứ bước chân vừa đưa ông đến đây — chậm chạp và vô định chẳng khác nào chuyến hành trình đầu tiên của một đứa trẻ bước qua sàn nhà. Dù vậy, chẳng có dấu hiệu nào cho thấy sức mạnh thể chất của ông không đủ để có được một dáng đi tự do và quả quyết. Chính phần tinh thần của con người ấy mới là thứ không thể cất bước. Biểu cảm trên khuôn mặt ông — dẫu vẫn phảng phất ánh sáng của lý trí — dường như dao động, lấp lánh, suýt tắt lịm đi rồi lại gắng gượng hồi phục một cách yếu ớt. Nó giống như ngọn lửa ta thấy nhấp nháy giữa đống than hồng chưa tắt hẳn; ta nhìn nó chăm chú hơn là nhìn một ngọn lửa thực sự đang bùng cháy rực rỡ hướng lên trên — chăm chú hơn, nhưng kèm theo một sự thiếu kiên nhẫn nhất định, như thể nó hoặc phải tự bùng lên thành ánh sáng rực rỡ đầy thỏa mãn, hoặc phải bị dập tắt ngay lập tức.
Khoảng một thoáng sau khi bước vào phòng, vị khách đứng yên tại chỗ, theo bản năng vẫn nắm lấy bàn tay Hepzibah hệt như cách một đứa trẻ nắm tay người lớn đang dắt mình. Tuy nhiên, ông nhìn thấy Phœbe, và bắt trọn một nguồn sáng từ diện mạo trẻ trung, dễ chịu của cô, thứ ánh sáng thực ra đã mang lại sự vui tươi cho phòng khách, giống như vòng hào quang phản chiếu quanh chiếc bình hoa bằng thủy tinh đang đặt dưới ánh nắng mặt trời. Ông cúi đầu chào, hay nói đúng hơn cho sát thực tế, là một nỗ lực chào hỏi chưa thành hình và đầy ngượng ngùng. Dù có phần khiếm khuyết, nó vẫn truyền tải được ý niệm, hoặc ít nhất là gợi mở về một vẻ duyên dáng khôn tả, thứ mà không nghệ thuật phép tắc ứng xử bề ngoài nào có thể đạt tới. Nó quá nhẹ nhàng để có thể nắm bắt ngay khoảnh khắc ấy; thế nhưng, khi nhớ lại sau đó, lại có sức mạnh biến đổi toàn bộ con người ấy.
“Clifford thân mến,” Hepzibah cất lời, bằng giọng điệu người ta dùng để dỗ dành một đứa trẻ ương bướng, “đây là Phœbe, em họ của chúng ta — bé Phœbe Pyncheon — con gái duy nhất của Arthur, anh nhớ chứ. Em ấy từ vùng quê đến sống với chúng ta một thời gian; bởi ngôi nhà cũ của chúng ta giờ đã trở nên cô quạnh lắm rồi.”
“Phœbe — Phœbe Pyncheon? Phœbe?” vị khách lặp lại, với giọng điệu kỳ lạ, uể oải và không rõ ràng. “Con của Arthur ư? À, tôi quên mất! Không sao cả. Con bé rất được chào đón!”
“Nào, Clifford thân mến, hãy ngồi chiếc ghế này đi,” Hepzibah nói, dẫn ông đến chỗ ngồi của mình. “Xin em, Phœbe, hãy hạ tấm rèm xuống thấp hơn chút nữa. Giờ chúng ta bắt đầu bữa sáng thôi.”
Vị khách ngồi xuống chiếc ghế được chỉ định và đảo mắt nhìn quanh một cách kỳ lạ. Ông rõ ràng đang cố gắng nắm bắt khung cảnh hiện tại và đưa nó vào tâm trí mình với một sự rõ ràng thỏa mãn hơn. Ít nhất ông muốn chắc chắn rằng mình đang ở đây, trong căn phòng khách trần thấp, dầm ngang, ốp gỗ sồi, chứ không phải ở một nơi nào khác đã hằn sâu vào các giác quan của ông. Nhưng nỗ lực ấy quá lớn để có thể duy trì với một kết quả trọn vẹn. Liên tục, theo cách chúng ta có thể diễn tả, ông phai mờ dần khỏi chỗ ngồi của mình; hay nói cách khác, tâm trí và ý thức của ông rời bỏ đi, để lại thân hình tiều tụy, bạc phơ và đầy u sầu — một cái vỏ rỗng ruột thịt, một hồn ma bằng xương bằng thịt — chiếm lấy chỗ ngồi của ông trên bàn ăn. Lại một lần nữa, sau khoảnh khắc trống rỗng, sẽ xuất hiện một đốm sáng lập lòe như ánh nến trong tròng mắt ông. Nó báo hiệu rằng phần linh hồn của ông đã trở về, đang cố gắng hết sức để nhóm lên ngọn lửa gia đình trong tim, thắp lên những ngọn đèn trí tuệ trong căn biệt thự tăm tối và điêu tàn, nơi ông bị kết án phải sống như một cư dân cô độc.
Vào một trong những khoảnh khắc ít trì trệ nhưng vẫn còn thiếu hoàn thiện ấy, Phœbe nhận ra điều mà thoạt đầu cô từng bác bỏ như một ý tưởng quá hoang đường và gây sửng sốt. Cô nhận ra rằng con người trước mặt cô chắc chắn chính là nguyên mẫu của bức tiểu họa xinh đẹp đang nằm trong tay chị họ Hepzibah. Quả thực, với con mắt tinh tường của phụ nữ đối với trang phục, cô đã nhận ra ngay chiếc áo choàng tắm bằng vải gấm đang bao bọc lấy ông chính là bộ đồ có kiểu dáng, chất liệu và hoa văn y hệt như những gì được thể hiện vô cùng công phu trong bức tranh. Bộ y phục cũ kỹ, phai màu này, với mọi vẻ rực rỡ ban đầu đã lụi tàn, dường như bằng một cách thức khó tả nào đó, đã diễn giải nỗi bất hạnh không tên của người mặc, khiến nó trở nên hữu hình trước mắt người quan sát. Qua lớp vỏ bọc bên ngoài ấy, người ta càng nhận thức rõ hơn về việc những chiếc áo khoác tinh thần trực tiếp hơn đã mòn mỏi và già cỗi đến nhường nào; hình dáng và khuôn mặt ấy, với vẻ đẹp và sự duyên dáng từng suýt vượt qua cả tài nghệ của những nghệ sĩ tinh xảo nhất. Người ta càng hiểu rõ hơn rằng tâm hồn của con người ấy hẳn đã phải gánh chịu một oan khiên cay đắng nào từ trải nghiệm chốn trần gian. Ông dường như đang ngồi đó, với một lớp màn mờ ảo của sự mục nữa và lụi tàn giăng giữa ông với thế giới, nhưng xuyên qua đó, vào những khoảng khắc thoáng qua, người ta vẫn có thể bắt gặp nét biểu cảm tinh tế và đầy ăm ắp chất thơ ấy — thứ mà Malbone, khi đánh liều một nét cọ tinh tế trong hơi thở ngưng bặt — đã thổi hồn vào bức tiểu họa! Đã có thứ gì đó mang tính bản chất sâu sắc trong ánh nhìn ấy, đến mức tất cả những năm tháng tối tăm và gánh nặng tai họa phi lý giáng xuống đầu ông, vẫn không đủ để hủy diệt nó hoàn toàn.
Hepzibah lúc này đã rót một tách cà phê thơm lừng và dâng lên vị khách. Khi ánh mắt ông chạm vào mắt bà, ông có vẻ bối rối và bất an.
“Có phải em đấy không, Hepzibah?” ông lẩm bẩm đầy buồn bã; đoạn nói nhỏ hơn, có lẽ không ý thức được rằng mình đang bị nghe lén, “Sao mà thay đổi nhiều thế! Thay đổi nhiều thế! Còn cô ấy đang giận mình à? Tại sao cô ấy lại nhíu mày dữ vậy?”
Tội nghiệp Hepzibah! Đó chính là cái vẻ cau có khốn khổ mà thời gian, tật cận thị và sự bực bội trong lòng đã khiến nó trở thành thói quen, đến nỗi bất kỳ sự dâng trào cảm xúc nào cũng khơi màu cho nó. Nhưng trước câu lẩm bẩm không rõ lời của ông, toàn bộ khuôn mặt bà bỗng trở nên dịu dàng, thậm chí đáng yêu với nỗi niềm thương cảm xót xa; sự xù xì trên các đường nét của bà dường như biến mất sau lớp hào quang ấm áp và mờ ảo.
“Giận ư?” bà lặp lại; “giận anh sao, Clifford!”
Giọng điệu của bà khi thốt lên câu cảm thán ấy mang một giai điệu ai oán và thực sự tuyệt diệu vang lên bên trong, nhưng không hề lấn át đi một thứ gì đó mà một thính giả cùn mọt vẫn có thể nhầm lẫn là sự cay nghiệt. Tựa như một nhạc sĩ siêu việt kéo ra một thứ âm ngọt ngào làm rung động tâm hồn từ một nhạc cụ đã rạn nứt, khiến người ta vẫn nghe rõ sự khuyết tật vật lý của nó giữa lúc không gian ngập tràn giai điệu siêu trần — chiều sâu của cảm xúc tìm thấy một cơ quan phát ngôn qua giọng nói của Hepzibah mới lớn lao làm sao!
“Ở đây chỉ có tình yêu thôi, Clifford ạ,” bà nói thêm, — “chỉ có tình yêu mà thôi! Anh đã về nhà rồi!”
Vị khách đáp lại giọng điệu của bà bằng một nụ cười chưa kịp thắp sáng nổi một nửa khuôn mặt. Dù yếu ớt và vụt tắt ngay lập tức, nó vẫn mang một vẻ quyến rũ đẹp đẽ kỳ diệu. Tiếp sau đó là một biểu cảm có phần thô kệch hơn; hoặc mang lại hiệu ứng thô kệch cho khuôn mẫu và đường nét thanh tú trên khuôn mặt ông, bởi chẳng có chút trí tuệ nào tiết chế lại. Đó là ánh nhìn của sự thèm ăn. Ông ngấu nghiến thức ăn với điều có thể gọi là sự phàm ăn; và dường như quên béng mất bản thân, Hepzibah, cô thiếu nữ, cùng mọi thứ xung quanh trong sự tận hưởng xác thịt mà mâm cỗ thị soạn mang lại. Trong hệ thống bản chất của ông, dẫu được cấu trúc tinh vi và tinh tế, sự nhạy cảm với những niềm vui vị giác có lẽ là một phần vốn có. Tuy nhiên, nó đáng lẽ đã phải được kìm hãm, thậm chí được chuyển hóa thành một thứ tài nghệ, một trong hàng ngàn phương thức tu dưỡng trí tuệ, nếu những đặc tính siêu trần hơn của ông còn giữ được sức sống. Nhưng hiện tại, khi nó tồn tại theo cách này, hiệu ứng lại vô cùng đau đớn và khiến Phœbe phải cụp mắt xuống.
Chỉ một lát sau, vị khách nhận ra hương thơm của ly cà phê chưa nếm thử. Ông uống ngấu nghiến. Bản chất tinh tế ấy tác động lên ông giống như một ly nước phép, khiến thể xác phàm trần đặc quánh của ông trở nên trong suốt, hoặc ít nhất là mờ ảo có thể thấu quang; nhờ đó một tia sáng tinh thần được truyền qua, với ánh hào quang trong trẻo hơn trước.
“Thêm nữa, thêm nữa!” ông kêu lên, giọng nói đầy vẻ bồn chồn căng thẳng, như thể đang lo lắng muốn giữ chặt thứ đang chực trốn thoát. “Đây là thứ tôi cần! Cho tôi thêm nữa!”
Dưới sức ảnh hưởng tinh tế và mạnh mẽ ấy, ông ngồi thẳng người hơn, phóng ánh mắt quan sát những gì đang hiện hữu trước mặt. Không hẳn là biểu cảm của ông trở nên trí tuệ hơn; điều đó, dẫu cũng chiếm một phần, không phải là hiệu ứng đặc biệt nhất. Cũng chẳng phải cái gọi là bản chất đạo đức được đánh thức mạnh mẽ đến mức nổi bật lên đáng kể. Thay vào đó, một khí chất tốt đẹp nào đó giờ đây không hẳn được phô bày hoàn toàn rõ nét, mà bị bộc lộ một cách biến hóa và không trọn vẹn, có chức năng đối phó với tất cả mọi thứ xinh đẹp và đáng tận hưởng. Trong một nhân cách mà nó tồn tại như thuộc tính chủ đạo, nó sẽ ban cho người sở hữu một gu thẩm mỹ tinh tế và khả năng thụ cảm hạnh phúc đáng ghen tị. Cái đẹp sẽ là cuộc đời ông; mọi khát vọng của ông sẽ đều hướng về nó; và giả sử thể xác cùng các cơ quan vật chất của ông phù hợp, sự phát triển của chính ông cũng sẽ thật đẹp đẽ. Một con người như thế chẳng nên dính dáng gì đến đau khổ; chẳng dính dáng gì đến tranh chấp; chẳng dính dáng gì đến sự tử đạo vốn chờ đợi — dưới vô vàn hình thái — những ai có trái tim, ý chí và lương tâm đứng lên chiến đấu với thế giới. Đối với những tâm hồn anh hùng ấy, sự tử đạo chính là phần thưởng phong phú nhất mà thế giới có thể ban tặng. Còn đối với cá nhân trước mắt chúng ta, nó chỉ có thể là một nỗi buồn, mãnh liệt tương xứng với mức độ nghiêm trọng của sự đọa đày. Ông không có quyền làm một vị thánh tử đạo; và khi nhìn thấy ông quá phù hợp để được hạnh phúc nhưng lại quá yếu ớt đối với mọi mục đích khác, tôi nghĩ rằng một tâm hồn cao thượng, mạnh mẽ và hào hiệp sẽ sẵn sàng hy sinh chút niềm vui ít ỏi mà nó từng vạch ra cho chính mình — nó sẽ vứt bỏ những niềm hy vọng vốn chẳng đáng là bao trong mắt nó — nếu nhờ đó những cơn gió lạnh mùa đông của cõi đời khắc nghiệt này thổi đến có thể trở nên ôn hòa hơn đối với một con người như thế.
Nói ra không phải để chê bai hay chế giễu, bản tính của Clifford dường như là một kẻ hưởng lạc. Điều đó có thể nhận thấy rõ, ngay tại căn phòng khách cổ kính tối tăm ấy, qua xu hướng tất yếu khiến ánh mắt ông bị thu hút về phía những tia nắng đang nhảy múa xuyên qua tán lá râm mát. Nó được thể hiện qua sự chú ý đầy trân trọng của ông đối với bình hoa, hương thơm của nó được ông hít hà với một sự hào hứng gần như chỉ có ở một thể trạng tinh tế đến mức các thành phần tâm thần được nhào nặn hòa quyện vào trong đó. Nó bị bộc lộ qua nụ cười vô thức khi ông ngắm nhìn Phœbe, người có vóc dáng tươi tắn và thiếu nữ vừa là ánh nắng vừa là hoa — là bản chất của chúng, hiển hiện theo một phương thức dễ thương và dễ chịu hơn. Không kém phần rõ ràng, tình yêu và nhu cầu về Cái Đẹp ấy còn bộc lộ ở sự thận trọng theo bản năng, khi mà ngay từ lúc ấy, ánh mắt ông đã quay đi khỏi người chủ nhà, lang thang đến bất kỳ góc nào miễn là đừng nhìn trở lại. Đó là bất hạnh của Hepzibah — chứ không phải lỗi của Clifford. Làm sao ông có thể — với một người vàng vợt như bà, nhiều nếp nhăn đến thế, vẻ mặt buồn rầu đến thế, với chiếc khăn trướng kỳ cục vụng về trên đầu cùng cái cau mày đầy ngang bướng trên trán — làm sao ông có thể thích ngắm nhìn bà chứ? Nhưng, chẳng nhẽ ông không nợ bà chút tình cảm nào vì những gì bà đã lặng lẽ cống hiến hay sao? Ông chẳng nợ bà gì cả. Bản tính như Clifford không thể gánh vác những khoản nợ loại đó. Nó vốn dĩ — chúng ta nói điều này không phải để quở trách, cũng không phải để giảm nhẹ quyền lợi mà nó dĩ nhiên sở hữu đối với những con người thuộc khuôn đúc khác — bản chất của nó luôn mang tính ích kỷ; và chúng ta phải chấp nhận điều đó, để rồi càng dồn dập chất chứa tình yêu anh hùng, vị tha của mình lên nó nhiều hơn nữa, mà chẳng cần đến sự đền đáp. Tội nghiệp Hepzibah thấu hiểu chân lý này, hoặc ít nhất, hành động theo bản năng của nó. Bị chia cắt khỏi những gì tốt đẹp lâu ngày như Clifford, bà vô cùng vui mừng — vui mừng dẫu kèm theo một tiếng thở dài ở hiện tại, và một ý định thầm kín là sẽ trút nước mắt trong phòng riêng — vì ông giờ đây đã có trước mắt những đối tượng rạng rỡ hơn là những nét mặt già nua, kém xinh của bà. Chúng chưa từng mang lại nét quyến rũ nào; và nếu có đi chăng nữa, vết nhơ của nỗi buồn vì ông bấy lâu nay cũng đã sớm hủy diệt nó rồi.
Vị khách ngả người ra sau ghế. Hòa lẫn trong nét mặt ông, bên cạnh niềm vui mộng mị, là vẻ ưu tư mệt mỏi của sự nỗ lực và bất an. Ông đang tìm cách cảm nhận rõ ràng hơn về khung cảnh xung quanh; hoặc có lẽ, vì sợ rằng đó chỉ là một giấc mơ hay trò đùa của trí tưởng tượng, nên đang làm phiền khoảnh khắc tươi đẹp bằng cuộc đấu tranh để níu giữ thêm sự rực rỡ và ảo ảnh bền bỉ hơn.
“Thật dễ chịu! — Thật tuyệt vời làm sao!” ông lẩm bẩm, nhưng không như đang nói với ai cụ thể. “Liệu nó có kéo dài không? Bầu không khí qua khung cửa sổ mở kia mới dịu ngọt làm sao! Một khung cửa sổ mở! Ánh nắng đùa giỡn mới đẹp đẽ làm sao! Những bông hoa kia, sao mà ngát hương thế! Khuôn mặt cô thiếu nữ ấy mới tươi vui, rạng rỡ làm sao! — một bông hoa còn đọng sương mai, với những tia nắng lấp lánh trong từng giọt sương! À! Chắc chắn đây chỉ là một giấc mơ thôi! Một giấc mơ! Một giấc mơ! Nhưng nó đã che khuất hoàn toàn bốn bức tường đá rồi!”
Rồi khuôn mặt ông tối sầm lại, như thể cái bóng của một hang động hay nhà tù vừa phủ trùm lên; chẳng còn chút ánh sáng nào trong biểu cảm ấy ngoại trừ thứ ánh sáng lọt qua những song sắt của cửa sổ nhà tù — thậm chí ngày càng lơi lớt đi, như thể ông đang chìm sâu hơn xuống đáy vực. Phœbe (với sự nhanh nhẹn và hoạt bát trong tính cách khiến cô hiếm khi chịu đứng ngoài cuộc quá lâu, và thường đảm nhận vai trò tốt đẹp trong những gì đang diễn ra) giờ đây cảm thấy thôi thúc muốn trò chuyện với người lạ.
“Đây là một loại hoa hồng mới, em tìm thấy nó sáng nay trong vườn,” cô nói, chọn một bông hồng đỏ nhỏ từ đám hoa trong bình. “Mùa này trên bụi chỉ có năm sáu bông thôi. Đây là bông hoàn hảo nhất trong số đó; không hề có một chút vết bệnh hay nấm mốc nào. Và nó thơm làm sao! — thơm không giống bất kỳ loài hoa hồng nào khác! Người ta không bao giờ có thể quên được mùi hương ấy!”
“A! — để tôi xem! — để tôi cầm lấy nào!” vị khách kêu lên, háo hức chộp lấy bông hoa — thứ, bằng thứ ma lực kỳ lạ của những hoài niệm mùi hương, đã mang theo vô số liên tưởng cùng với hương thơm mà nó tỏa ra. “Cảm ơn cô! Điều này làm tôi thấy khá hơn nhiều. Tôi nhớ mình từng trân quý loài hoa này biết bao — từ lâu lắm rồi, tôi đoán vậy, rất lâu rồi! — hay mới chỉ ngày hôm qua thôi? Nó khiến tôi cảm thấy mình trẻ lại! Tôi còn trẻ chứ? Hoặc là ký ức này quá đỗi rõ ràng, hoặc nhận thức này thật kỳ lạ, mờ mịt! Nhưng cô thiếu nữ xinh đẹp thật tốt bụng làm sao! Cảm ơn cô! Cảm ơn cô!”
Sự phấn khích tốt lành mang lại từ bông hoa hồng đỏ nhỏ bé ấy đã đem đến cho Clifford khoảnh khắc rạng rỡ nhất mà ông tận hưởng trên bàn ăn sáng. Nó có lẽ đã kéo dài hơn, nếu tình cờ một lúc sau, ánh mắt ông không dừng lại trên khuôn mặt của vị tín đồ Thanh giáo già đang nhìn xuống khung cảnh từ trong chiếc khung tối tăm cùng tấm vải canvas xỉn màu hệt như một hồn ma — và là một hồn ma đầy cáu kỉnh, khó gần. Vị khách có cử động thiếu kiên nhẫn bằng tay, và cất lời với Hepzibah bằng giọng điệu dễ dàng nhận ra là sự cáu kỉnh được dung túng của một thành viên trong gia đình được cưng chiều.
“Hepzibah! — Hepzibah!” ông gọi lớn với lực và sự rành mạch không nhỏ, “tại sao em lại cứ giữ bức tranh gớm ghiếc ấy trên tường vậy? Đúng, đúng thế! — đó chính xác là sở thích của em! Anh đã bảo em hàng nghìn lần rồi, đó là ác thần của ngôi nhà! — đặc biệt là ác thần của riêng anh! Gỡ nó xuống ngay lập tức đi!”
“Clifford thân mến,” Hepzibah buồn rầu đáp, “anh biết là không thể nào mà!”
“Thế thì, dù sao đi nữa,” ông tiếp tục, vẫn nói với chút năng lượng, “xin hãy lấy một tấm rèm đỏ che nó lại, đủ rộng để rủ thành nếp, có viền vàng và tua rua nhé. Anh không thể chịu đựng nổi! Nó cứ cắm sừng trừng trừng trước mặt anh thế này!”
“Vâng, Clifford thân mến, bức tranh sẽ được che lại,” Hepzibah dịu giọng trấn an. “Có một chiếc tấm rèm đỏ trong chiếc rương ở tầng trên — em sợ là có hơi phai màu và bị mọt ăn một chút — nhưng Phœbe và em sẽ làm nên những điều kỳ diệu với nó.”
“Ngay trong ngày hôm nay đấy, nhớ nhé!” ông nói; rồi lẩm bẩm bằng giọng thấp lè tè tự trò chuyện một mình, “Sao chúng ta lại phải sống trong cái ngôi nhà ảm đạm này cơ chứ? Sao không đến miền Nam nước Pháp? — đến Ý? — Paris, Naples, Venice, Rome? Hepzibah sẽ bảo chúng ta không có đủ tiền. Một ý tưởng thật buồn cười làm sao!”
Ông tự cười một mình, và liếc về phía Hepzibah một cái nhìn đầy ý nghĩa sắc sảo, mỉa mai.
Tuy nhiên, những chuyển biến cảm xúc dẫu mờ nhạt vừa qua, diễn ra trong một khoảng thời gian ngắn ngủi như vậy, rõ ràng đã làm vị khách mệt mỏi. Ông có lẽ đã quen với sự đơn điệu buồn tẻ của cuộc đời, không hẳn là tuôn chảy thành dòng dẫu có lờ đờ, mà là tù đọng trong một vũng nước ngay dưới chân mình. Một lớp màn buồn ngủ lan tỏa trên khuôn mặt ông, mang lại hiệu ứng về mặt đạo đức cho đường nét vốn dĩ thanh tú và tao nhã tự nhiên của ông, giống như cách một làn sương mù lảng vảng không có ánh nắng che phủ lên cảnh vật. Ông có vẻ trở nên thô kệch hơn — suýt chút nữa thì cục mịch. Nếu trước đây có điều gì thú vị hoặc xinh đẹp — thậm chí là vẻ đẹp tàn tạ — từng hiển hiện ở con người này, thì người quan sát giờ đây có lẽ bắt đầu hoài nghi điều đó, và tự trách trí tưởng tượng của mình đã đánh lừa họ với bất cứ nét duyên dáng nào từng lướt qua gương mặt ấy, và bất kỳ ánh hào quang tinh tế nào từng lóe lên trong tròng mắt mờ đục kia.
Tuy nhiên, trước khi ông kịp chìm hẳn vào giấc ngủ, tiếng chuông cửa hàng đanh gọn và cáu kỉnh đã vang lên. Tác động vô cùng khó chịu vào thính giác cùng sự nhạy cảm đặc trưng của các dây thần kinh ở Clifford, nó khiến ông giật mình chồm dậy khỏi ghế.
“Lạy Chúa, Hepzibah! Chúng ta lại có thứ phiền nhiễu kinh khủng gì trong nhà thế này?” ông kêu lên, trút giận sự thiếu kiên nhẫn đầy hằn học — theo một lẽ dĩ nhiên và thói quen từ lâu — lên người duy nhất trên đời yêu thương ông. “Tôi chưa từng nghe thấy tiếng ồn ào đáng ghét nào đến thế! Sao em lại để mặc nó xảy ra cơ chứ? Nhân danh mọi thứ bất hòa, rốt cuộc nó là cái quái gì thế?”
Thật là đáng chú ý khi nhân cách của Clifford được làm nổi bật lên — cứ như thể một bức tranh mờ ảo đột nhiên bật ra khỏi tấm vải canvas — bởi sự phiền toái thoạt nhìn có vẻ tầm thường này. Bí quyết nằm ở chỗ, một cá nhân có tính cách như ông luôn bị châm chích nhạy cảm hơn qua giác quan về cái đẹp và sự hòa hợp thay vì qua trái tim. Thậm chí có khả năng — bởi những trường hợp tương tự từng xảy ra — rằng nếu Clifford trong cuộc đời trước đây từng tận hưởng phương tiện để nuôi dưỡng gu thẩm mỹ của mình đến mức độ hoàn mỹ tột cùng, thì thuộc tính tinh tế đó có lẽ, trước thời kỳ này, đã hoàn toàn gặm nhấm hoặc mài mòn đi tình cảm của ông. Liệu chúng ta có dám quả quyết rằng, tai họa đen tối kéo dài của ông có thể không mang theo một giọt thương xót cứu rỗi nào ở tận đáy lòng hay không?
“Clifford thân mến, em ước gì mình có thể ngăn chặn âm thanh đó lọt vào tai anh,” Hepzibah kiên nhẫn nói, nhưng đôi má ửng lên vì nỗi thẹn thùng đau đớn. “Nó rất khó chịu đối với cả em. Nhưng, anh có biết không, Clifford, em có chuyện muốn nói với anh đây! Tiếng ồn khó coi này — xin em hãy chạy ra xem ai ngoài kia đi, Phœbe! — tiếng kêu leng keng hư đốn này chẳng qua chỉ là chuông cửa hàng của chúng ta thôi!”
“Chuông cửa hàng!” Clifford lặp lại với ánh mắt ngơ ngác.
“Vâng, chuông cửa hàng của chúng ta,” Hepzibah nói, một phẩm giá tự nhiên hòa quyện cùng cảm xúc sâu sắc giờ đây đang khẳng định bản thân trong phong thái của bà. “Bởi vì anh phải biết, Clifford yêu dấu ạ, là chúng ta rất nghèo. Và chẳng còn con đường nào khác, ngoài việc hoặc phải chấp nhận sự trợ giúp từ một bàn tay mà em sẽ hất văng đi (và anh cũng thế!) nếu nó mang bánh đến khi chúng ta đang chết đói — chẳng có sự giúp đỡ nào ngoài từ người đó, nếu không thì phải tự kiếm sống bằng đôi tay của chính mình! Một mình em, em có lẽ đã bằng lòng chịu đói. Nhưng anh sẽ được trả lại cho em! Anh có nghĩ rằng, Clifford thân mến,” bà nói thêm với một nụ cười khổ sở, “rằng em đã mang lại một sự nhục nhã không thể gột rửa cho ngôi nhà cổ kính bằng cách mở một cửa hàng nhỏ ở mặt tiền đầu hồi không? Cụ kỵ của chúng ta cũng từng làm thế khi nhu cầu còn ít hơn nhiều chứ! Anh thấy xấu hổ vì em sao?”
“Xấu hổ! Nhục nhã! Em thốt ra những lời đó với anh sao, Hepzibah?” Clifford nói — tuy nhiên không hề giận dữ; bởi khi tinh thần của một con người đã bị nghiền nát hoàn toàn, anh ta có thể cáu kỉnh trước những xúc phạm nhỏ nhặt, nhưng không bao giờ oán giận trước những tổn thương lớn lao. Thế nên ông chỉ nói với cảm xúc đau buồn. “Nói thế là không phải phép đâu, Hepzibah! Sự nhục nhã nào còn có thể giáng xuống đời anh nữa chứ?”
Và rồi người đàn ông kiệt quệ ấy — kẻ sinh ra để hưởng thụ nhưng lại gặp phải một định mệnh vô cùng khốn khổ — bật khóc nức nở như một người đàn bà. Tuy nhiên, nó chỉ kéo dài trong chốc lát; chẳng mấy chốc đã đưa ông trở lại trạng thái yên bình, và đánh giá qua nét mặt ông thì không phải là một trạng thái khó chịu. Từ tâm trạng này, ông cũng phần nào hồi tỉnh trong giây lát và nhìn Hepzibah với một nụ cười, mà ý nghĩa sắc sảo, nửa cợt nhả của nó là một câu đố đối với bà.
“Chúng ta nghèo đến thế cơ à, Hepzibah?” ông nói.
Cuối cùng, vì chiếc ghế rất sâu và được lót đệm êm ái, Clifford chìm vào giấc ngủ. Nghe tiếng thở đều đặn hơn của ông (vốn dĩ lúc đó, thay vì mạnh mẽ và đầy đặn, vẫn mang một thứ rung động yếu ớt, tương ứng với sự thiếu vắng sinh khí trong tính cách của ông) — nghe những dấu hiệu của giấc ngủ say nồng ấy, Hepzibah chớp lấy cơ hội để ngắm nhìn khuôn mặt ông chăm chú hơn bao giờ hết dũng khí để làm trước đây. Trái tim bà tan chảy trong nước mắt; tận sâu thẳm tâm hồn bà phát ra một tiếng rên rỉ, khẽ khàng, dịu dàng nhưng buồn đến vô cùng. Trong chiều sâu của nỗi đau và sự xót xa ấy, bà cảm thấy chẳng có chút bất kính nào khi ngắm nhìn gương mặt đã thay đổi, già nua, phai tàn và tơi tả của ông. Nhưng ngay khi vừa được khuây khỏa đôi chút, lương tâm lại cắn rứt bà vì đã tò mò ngắm nhìn ông lúc ông đã đổi thay nhường ấy; và vội vã quay đi, Hepzibah hạ tấm rèm che cửa sổ ngập nắng xuống, để mặc Clifford ngủ thiếp đi ở đó.
