Tôi từng nghĩ, hay nói đúng hơn là hy vọng, sau những buổi phê đấu lớn, chúng tôi sẽ được ban ơn cho nghỉ ngơi hai ngày. Tôi thật sự không chịu nổi nữa rồi.
Thế nhưng tính khí của phe "Tạo phản" lại chẳng phải vậy.
Họ muốn thừa thắng xông lên.
Ngay ngày hôm sau buổi phê đấu lớn, hơn một trăm "phần tử hắc bang" chúng tôi nhận được lệnh tập trung tại nhà máy than, và phải mang theo hành lý. Tôi biết lại có trò mới, còn chưa rõ họ sẽ đưa chúng tôi đi đâu. Trong lòng tôi thực sự không dễ chịu chút nào, cảm thấy vô cùng hiu quạnh. Khi tôi vác hành lý đi trên con đường nhỏ dựa núi sát hồ ấy, đối diện gặp một vị giáo sư khoa Kinh tế họ Hồ, người từng bị phê đấu là phái đi đường tư bản cách đây ít lâu. Tuy ông ấy vẫn chưa được "giải phóng", gương mặt vẫn đầy vẻ xui xẻo, nhưng dù sao ông ấy cũng không cần phải đến nhà máy than để tập trung nữa. Trong mắt tôi lúc đó, ông ấy đã là thần tiên rồi, thực sự khiến tôi ghen tị.
Tôi nơm nớp lo sợ bước vào nhà máy than. Đối với đám "phần tử phản cách mạng" chúng tôi mà nói, nơi đây là chốn vô cùng đáng sợ, chẳng khác nào Diêm Vương điện. Ký ức ngày hôm qua vẫn còn mới nguyên, càng làm tăng thêm sự kinh hoàng trong tôi. Tôi bước vào, trước tiên bị dẫn đến dưới một tấm biển gỗ ngoài tường, cúi đầu khom lưng đứng đó. Đây là đòn phủ đầu đầu tiên. Tôi luôn sẵn sàng tinh thần bị tát vào mặt, vào đầu, vào vai, vào lưng, vào chân, hứng chịu vài cú đấm, vài cú đá. Thế nhưng, những điều đó đều không xảy ra. Tôi thấy việc này vô cùng bất thường, trong lòng không yên, rất khó chịu. Cảm thấy đây không hẳn là điềm lành, trong đó ẩn giấu sát khí. Tuy nhiên, tôi lại không thể thành tâm cầu xin họ ban cho vài cái tát, có như vậy tôi mới thấy bình thường, thấy dễ chịu hơn. Tôi chỉ đành chôn giấu nỗi bất an đau đớn này trong lòng.
Một lát sau, đám "hắc bang" chúng tôi bị ra lệnh xếp thành hai hàng dọc. Một kẻ trông như sinh viên của Đại học Bắc Kinh công xã, bộ dạng kẻ cả, tay phải cầm một cây giáo làm bằng ống thép. Hắn bắt đầu huấn thị, nói một tràng lý lẽ vặn vẹo. Hiện giờ chúng tôi không phải ngồi kiểu "máy bay phản lực" nữa, có thể nghe rõ mồn một lời hắn nói. Trong đó có không ít câu "kinh điển", ví dụ như: "Lũ khốn kiếp các ngươi, tội ác của các ngươi, bằng chứng sắt như núi, đừng hòng mơ tưởng lật lại án!" Hắn vài lần rung cây giáo trong tay, cao giọng nói: "Giáo của lão tử không phải để làm cảnh đâu!" Điểm này tôi biết rõ nhất, và hoàn toàn tin tưởng. Bởi vì giáo của họ thực sự đã từng nếm máu người vài lần rồi, trong đó có cả máu của một học sinh trung học ngoài trường. Hiện giờ tôi chỉ hy vọng, cây giáo ăn thịt người của họ đừng có chĩa vào tôi. Lúc bấy giờ giết một tên "hắc bang" cũng bằng giết một con ruồi, không những chẳng phải chịu chế tài của pháp luật — còn pháp luật nào nữa đâu! — mà ngược lại còn trở thành "hành động cách mạng". Trong lúc huấn thị, có kẻ lôi vài người từ trong hàng ngũ hắc bang chúng tôi ra, một cái tát hoặc một cú đá ngã nhào xuống đất, rồi mấy kẻ khác xông lên đánh túi bụi, sưng húp mũi miệng, nạn nhân không dám hé răng một tiếng, rồi lại quay về hàng ngũ. Đây là trò giết gà dọa khỉ, tôi hiểu chứ. Tôi chỉ là không biết nguyên tắc chọn người của họ, sợ rằng mình cũng bị lôi ra, trong lòng sợ đến run bẩy cả người. May mắn là tôi chỉ là khỉ, chưa phải là gà.
Trò giết gà diễn xong, đám "hắc bang" dưới sự áp giải của đội quân giáo, xếp hàng leo lên mấy chiếc xe mui trần, chạy về phía phân hiệu của Đại học Bắc Kinh gần Thập Tam Lăng, thường gọi là "Hai trăm". Đường đi mất khoảng một tiếng. Đến nơi lại xuống xe chỉnh đốn đội ngũ, chỉ có một chiếc xe được chạy đến đích đến của chuyến đi này, cũng chính là nơi chúng tôi cải tạo lao động: Thái Bình Trang. Từ "Hai trăm" đến Thái Bình Trang còn bốn năm dặm đường nữa phải đi bộ. Thế nhưng khi xếp hàng, mấy người hắc bang lớn tuổi chúng tôi được gọi ra khỏi hàng. Lần này không phải giết gà dọa khỉ, mà là dành cho chúng tôi sự "ưu đãi". Chúng tôi được ngồi xe đến Thái Bình Trang, những người còn lại đều phải đi bộ. Thiên ân cao dày lần này thực sự nằm ngoài dự đoán của tôi. Bạn có thể nói họ không có chút chủ nghĩa nhân đạo nào không? Tôi thực sự cảm thấy thụ sủng nhược kinh.
Đến Thái Bình Trang, chúng tôi được sắp xếp ở trong những dãy nhà cấp bốn. Tôi không biết những dãy nhà này vốn dùng làm gì. Bây giờ đã hoang phế từ lâu. Cửa nẻo gần như không còn cái nào nguyên vẹn. Trong nhà đâu đâu cũng phủ đầy bụi bặm, trên giường ván gỗ cũng tích một lớp bụi dày. May là lúc này chúng tôi đã chẳng còn giống con người nữa rồi. Vệ sinh hay không chẳng còn liên quan gì đến chúng tôi. Mỗi phòng ở bốn tên hắc bang, ở cùng phòng với tôi có vị giáo sư già khoa Đông phương ngữ đó, và một vị giáo sư họ Triệu khoa Chính trị Quốc tế mà tôi rất quen thuộc. Ông ấy dường như đã "đồng hành xuyên suốt", không thiếu một bước, từ phái đi đường tư bản cho đến quyền uy học thuật phản động của giai cấp tư sản. Chúng tôi đều là người quen, nhưng không ai dám hé răng một tiếng, không ai dám nở một nụ cười. Tất cả chúng tôi đều biến thành những bức tượng gỗ tượng bùn đã mất đi nụ cười, không biết biểu cảm. Chúng tôi đều từ "người" biến thành "phi nhân". Đây cũng coi như là một kiểu "tha hóa" vậy.
Tôi lúc này quan tâm tuyệt đối không phải là vấn đề triết học như vậy, chỉ muốn uống chút nước. Từ sáng đến giờ tôi chưa được một giọt nước vào bụng. Trời lại nóng, lại trải qua đường sá xa xôi, khát đến mức khó mà chịu đựng nổi. Tôi thẫn thờ ngồi trên ván giường, trong lòng chỉ nghĩ đến nước, nước, nước.
Nếu trước mắt tôi có chút nước, dù là nước sông, nước hồ, nước biển, nước hố, hay thậm chí là nước cống hôi thối, tôi chắc chắn sẽ vùi đầu mà uống cạn. Tôi cảm thấy, hạnh phúc lớn nhất của đời người chính là có nước để uống. Tôi mơ rằng, "thời vận xoay chuyển, phong lôi chuyển động", một khi tôi được "giải phóng", việc đầu tiên là phải uống cho thỏa thích. Nếu có thể có một chai bia ướp lạnh, thì đó sẽ là tiên dược ngọc dịch.
"Nước, nước, nước", tôi nghĩ trong lòng.
Nhưng một giọt nước cũng không thấy.
Tôi chợt nhớ đến bài thơ "Ancient Mariner" (Khúc ngâm người thủy thủ già) của nhà thơ lãng mạn người Anh Coleridge mà tôi từng đọc thời đại học, trong đó có một dòng là: "Water, water, everywhere" (Nước, nước, khắp nơi đều là nước). Ở đây nói về nước biển. Khắp nơi có nước, nhưng lại là nước mặn, căn bản không cách nào uống được. Tôi lúc này ngay cả nước mặn cũng chẳng thấy, trước mắt tôi chỉ là một vùng bụi vàng khô khốc. Trái ngược hoàn toàn với người thủy thủ già kia, tôi là: "Water, water, nowhere" (Nước, nước, chẳng nơi nào có nước).
Tôi ngồi đó, mắc chứng cuồng nước. Thẫn thờ, chẳng biết đã ngồi bao lâu.
Nơi đây nằm dưới chân núi Yên Sơn, phía bắc dựa vào núi lớn, phía nam là những cánh đồng ruộng đan xen dọc ngang. Cách nơi cư trú của dân làng Thái Bình Trang còn một đoạn đường. Thực tế nó nằm cô lập giữa chốn hoang dã. Thế nhưng, những tiểu tướng cách mạng và trung tướng áp giải chúng tôi đến đây, đối với nơi có phong cảnh hữu tình, chẳng khác nào chốn đào nguyên ngoại thế này, lại sợ đến chết khiếp. Họ có lẽ sợ rằng số lượng hắc bang đông đảo hơn họ nhiều sẽ đoàn kết lại phát động bạo động. Vì vậy bất cứ lúc nào, ở bất cứ nơi đâu, họ đều tay lăm lăm ngọn giáo. Nội tâm họ rất nhát gan. Thực ra đám trí thức trung niên, tay không tấc sắt như chúng tôi, đâu còn khả năng và dũng khí để bạo động cơ chứ? Chúng tôi chỉ thành tâm cầu nguyện trời cao, mong rằng ngọn giáo không ăn chay kia đừng châm vào người mình, chúng tôi không cầu gì khác, cũng chẳng mưu đồ gì cả. Nhìn bộ dạng nơm nớp lo sợ đó của họ, trong lòng tôi thấy vô cùng nực cười.
Đến ban đêm, canh phòng lại càng nghiêm ngặt, có lẽ là sợ chúng tôi bỏ trốn. Xin hỏi, giữa chốn hoang dã đồng không mông quạnh này, chúng tôi có khả năng và dũng khí để bỏ trốn sao? Có lẽ là những người áp giải thực sự hoảng loạn. Họ truyền lệnh xuống: ban đêm không ai được ra khỏi cửa, nếu không thì coi chừng giáo! Nếu bắt buộc phải đi vệ sinh, thì phải hô lớn: "Báo cáo!" được cho phép mới được hành động. Một đêm nọ, tôi muốn đi tiểu, bước ra khỏi cửa, vạn vật tĩnh mịch, trăng sáng treo giữa trời. Tôi không thấy một bóng người nào, đành hô lớn lên không trung: "Báo cáo!" Trong bóng tối quả nhiên có tiếng người: "Đi đi!" Người này chắc chắn là tay lăm lăm ngọn giáo, nhưng tôi không nhìn thấy bóng người.
Chúng tôi đến để cải tạo lao động. Lao động là môn học chính của chúng tôi. Sáng hôm sau, chúng tôi lên nửa sườn núi, môn học là cấy cây giống khoai lang. Đáng lẽ đây không phải việc gì nặng nhọc. Nhưng tôi lê cái thân thể đầy thương tích, quỳ trên mặt đất, dùng tay cấy giống, cảm thấy chẳng hề dễ dàng chút nào. Tôi vẫn cố hết sức làm, không dám lười biếng chút nào. Thế nhưng, trên đầu tôi bất ngờ hứng một gậy, ngẩng đầu lên thấy một kẻ áp giải tay cầm giáo, tay cầm gậy, hắn quát lớn: "Quý Tiện Lâm! Ngươi muốn ăn đòn hả?!" Tôi không muốn ăn đòn, đành cúi đầu, dùng hết sức bình sinh để làm việc, đầu ngón tay ma sát đến bật máu.
Phong cảnh nơi đây thực sự tươi đẹp. Lúc đó là đầu hè, hoa đào, hoa mơ đã tàn từ lâu; nhưng xung quanh toàn là rừng cây, cây xanh rợp bóng, trên mặt đất nở đầy những loài hoa nhỏ đủ màu sắc. Như gấm vóc vậy. Nhìn lên trên nữa là những đỉnh núi cao chót vót chạm mây. Trong thời bình, phong cảnh thiên nhiên tuyệt vời như thế này chắc chắn sẽ khơi dậy hứng thú của tôi, thưởng thức một phen cho đã. Nhưng lúc này, tôi chỉ lo phòng bị cây gậy trên đầu, cái tâm tình nhàn nhã thưởng thức non nước kia đến cái bóng cũng chẳng còn. Có lẽ là thói quen khó bỏ, trong tình cảnh người đầy bùn đất, mồ hôi nhễ nhại, tôi liếc mắt một cái, thoáng thấy rừng cây xanh mướt như sắp nhỏ giọt, trong lòng trào dâng hai câu thơ: "Tải ương Yên Sơn hạ / Khiêm nhiên kiến lục lâm" (Cấy giống dưới chân núi Yên Sơn / Ngậm ngùi thấy rừng xanh). Năm xưa Đào Uyên Minh là "Du nhiên kiến Nam Sơn" (Thảnh thơi thấy núi Nam). Tôi lúc này thì không "thảnh thơi" nổi, tôi chỉ có thể "ngậm ngùi". Thiên nhiên không quan tâm đến đấu tranh giai cấp của nhân gian, mặc cho nhân gian thế nào là "chuông vàng bị hủy, nồi đất vang danh", nó vẫn hiển lộ vẻ đẹp của mình. Tôi không "ngậm ngùi" sao được chứ?
Làm việc được vài ngày, gánh nặng tâm lý, sự mệt mỏi của cơ thể, cộng thêm những vết thương lúc phê đấu ở trường, thân tâm tôi hoàn toàn sụp đổ. Tinh hoàn đột nhiên sưng lên, hơn nữa diễn tiến nhanh chóng, sưng to như quả bóng da nhỏ, hai chân không thể khép lại, đứng còn khó khăn, đừng nói đến chuyện đi lại. Tôi không những không thể lao động, ngay cả bước ra ngoài ăn cơm cũng không nổi. Người áp giải nổi lòng từ bi, ra lệnh cho vị giáo sư già khoa Đông phương ngữ ở cùng phòng với tôi đi lấy cơm giúp, không bắt tôi đi cấy giống nữa, nhưng không làm việc thì không được, sắp xếp cho tôi ở trong sân nhặt gạch đá, ném ra ngoài sân. Tôi đành dang rộng hai chân, bò trên mặt đất, nhặt gạch đá gom lại một chỗ, rồi lại bò đi ném ra ngoài sân. Lúc này, đại quân đều đã lên núi, chỉ còn lác đác vài người áp giải ở lại. Không chỉ trong sân yên ắng không một tiếng động, ngay cả ngoài sân, dưới chân núi, bên bìa rừng, trên cánh đồng, trong thôn nhỏ cũng đều là một mảnh tĩnh mịch. Sự tĩnh mịch bao trùm lấy, ngay cả tiếng hai người nói chuyện cách xa vài dặm cũng có thể nghe thấy. Người sống ở thành phố lâu ngày không thể hiểu được cảnh tượng này. Trong cái tĩnh mịch như đông đặc lại, tôi cô độc bò đi bò lại trên mặt đất. Tôi không nhịn được mà "niệm thiên địa chi du du, độc sảng nhiên nhi lệ hạ" (Ngẫm trời đất bao la, thân độc hành mà rơi lệ).
Lại qua hai ngày, người áp giải thấy tôi thực sự không chịu nổi, chỗ sưng ở tinh hoàn mãi không tiêu, liền ra lệnh cho tôi đến chỗ "Hai trăm" cách đó vài dặm tìm bác sĩ. Ở đó có quân đội đồn trú, trong quân đội có bác sĩ. Nhưng nghiêm khắc cảnh cáo tôi: đến nơi nhất định phải tuyên bố mình là "hắc bang". Tôi kính cẩn tuân lệnh, dang rộng hai chân, kẹp lấy cái tinh hoàn như quả bóng nhỏ, bò đi như sên. Trên đường gặp bạn tù hắc bang là Mã Sĩ Nghi. Ông ấy đang đẩy xe nhỏ đến huyện Xương Bình mua rau. Ông ấy thấy tình cảnh của tôi, liên tục chân thành muốn tôi lên xe, ông muốn đẩy tôi đến "Hai trăm". Tôi có gan báo cũng không dám lên xe đâu! Nhưng, tấm chân tình của ông ấy trong lúc gian khổ này, dù thế nào tôi cũng không thể quên được.
Tôi bò mất hai tiếng mới bò đến "Hai trăm". Ở đó quả nhiên có một trạm xá của Giải phóng quân. Bên trong ngồi một bác sĩ mặc quân phục. Ông ấy nhìn thấy tôi, vội vàng đứng dậy, mặt mày hớn hở muốn dìu tôi. Tôi nhìn thấy huy hiệu đỏ trên quân phục ông ấy, màu đỏ này đặc biệt tươi thắm chói mắt, lóe lên sắc thái khác lạ. Màu đỏ này chính là hy vọng, chính là ánh sáng, chính là tất cả những gì tôi mong cầu. Thế nhưng tôi phải chấp hành lệnh của người áp giải. Tôi cao giọng nói: "Báo cáo! Tôi là hắc bang!" Thế là hỏng bét. Mặt bác sĩ lập tức chuyển từ nắng sang mưa, thậm chí còn chẳng qua giai đoạn nhiều mây. Trong mắt ông ấy, tôi dường như là kẻ mang virus HIV, ngay cả chạm vào tôi cũng không dám, vội vàng lắp bắp nói: "Đi đi! Đi đi!" Tôi vốn hy vọng ít nhất có thể để ông ấy xem qua chỗ tinh hoàn của tôi, cho tôi chút thuốc giảm đau hay gì đó. Bây giờ tất cả đều xong đời, màu đỏ trước mắt tôi cũng đột nhiên ảm đạm đi. Tôi lại bò vào chặng đường gian nan trở về.
Khả năng chịu đựng tai ương và đau khổ của nhân loại, quả thực không đáy, quả thực là thần bí khó lường. Qua vài ngày, tôi không ngừng lao động, cũng không dùng bất cứ loại thuốc nào, chỗ sưng ở tinh hoàn thế mà tự tiêu. Tôi lại có thể lên núi làm việc. Lúc này, cây giống khoai lang đã cấy xong. Người áp giải lệnh cho tôi cùng với vị giáo sư già khoa Đông phương ngữ đó lên núi san phẳng luống đất dưới gốc cây đào. Hai chúng tôi có lẽ được tính là một tiểu đội lao động, do một người áp giải dẫn đầu, và giám sát. Anh ta là giáo viên tiếng Ả Rập khoa Đông phương ngữ. Xét về thứ bậc, anh ta tính là học trò của chúng tôi. Nhưng bây giờ là người áp giải, còn chúng tôi là tù nhân, địa vị khác biệt một trời một vực. Chỉ với hai ông già gầy gò này, anh ta còn phải canh gác nghiêm ngặt, tay cầm giáo, oai phong lẫm liệt, chẳng khác nào một trong Tứ Đại Thiên Vương. Nơi này so với nơi cấy khoai lang bên dưới còn vắng vẻ hơn, tươi đẹp hơn. Nhưng tôi đâu còn tâm trí mà thưởng thức chứ?
Cuộc sống của chúng tôi—nếu còn có thể gọi là "sống", còn có thể gọi là "tồn tại"—đơn giản đến mức không thể đơn giản hơn. Nơi ăn cơm ở dưới chân núi, cách dãy nhà cấp bốn chúng tôi ở một bãi cát khô cạn. Ở đây nhà cửa ngăn nắp, ngày thường có người ở. Nhà bếp đặt ở đây. Người áp giải ăn cơm ngồi trong nhà, có bàn có ghế, đồ ăn cũng khác. Nơi chúng tôi ăn cơm là trên bãi cỏ ngoài nhà, dưới gốc cây; đương nhiên chẳng có bàn ghế gì. Đồ ăn vô cùng thô sơ, gạo thô hoặc bánh ngô, rau cải luộc nước sôi, bánh rán v.v., coi là cao lương mỹ vị, tuyệt đối không có phần chúng tôi. Chúng tôi ăn cơm chẳng qua chỉ để duy trì mạng sống. Ngoài làm việc và ăn ngủ ra, không có bất kỳ hoạt động nào khác.
Nhưng, chúng tôi cũng có cảm giác hạnh phúc đặc biệt: ở đây không cần phải lo lắng bất cứ lúc nào bị phê đấu. Đơn vị phê đấu chúng tôi đều ở lại trong trường. Ở đây ngoài thi thoảng hứng một gậy hoặc một chặp chửi mắng ra, không có kiểu "máy bay phản lực" để ngồi, không có những bài phát biểu phê đấu nói nhăng nói cuội. Đối với chúng tôi mà nói, đây đã là hạnh phúc lớn nhất rồi.
Chúng tôi thực sự hy vọng được ở lại lâu dài.