Cái gì gọi là "bán giải phóng" nhỉ? Chẳng có định nghĩa khoa học nào cả. Chỉ là cảm giác cá nhân của tôi thôi.
Sau đợt đấu tố tập trung, thời gian đã trôi qua năm 1968, bước sang năm 1969. Trước ngày Tết Nguyên đán năm đó, Ủy ban Cách mạng của khoa đột nhiên thông báo với tôi rằng có thể về nhà. Người đưa tôi về (lần này sợ là không tiện nói là "áp giải" nữa) chính là "Thợ Lò Nhỏ" đã nhắc tới ở trên. Lúc này, căn phòng lớn nhà tôi đã bị niêm phong từ lâu. Cả nhà chen chúc sống trong một căn phòng nhỏ rộng chín mét vuông. Theo lời hai bà lão trong nhà kể lại, trong thời gian đó từng có một sinh viên cầm chìa khóa cửa phòng đã bị tịch thu, dẫn theo một người phụ nữ, ở trong căn phòng lớn bị niêm phong đó, làm chuyện mờ ám một thời gian khá dài, ngủ trên giường của tôi, dùng gas của chúng tôi để nấu ăn. Họ đe dọa hai bà lão rằng: "Không được làm ầm ĩ!" Nếu không sẽ có hậu quả vô cùng nghiêm trọng. Giờ đây "Thợ Lò Nhỏ" cầm chìa khóa đó mở cửa, để tôi ngủ bên trong. Tôi đã rời xa chiếc giường của chính mình được tám chín tháng rồi.
Lúc này tôi vừa vui mừng lại vừa đầy rẫy lo âu. Trên đầu tôi vẫn còn đội cả chồng mũ, tiền đồ của bản thân vẫn còn mịt mù. Mỗi tháng chỉ nhận được chút tiền ít ỏi đó, ăn cơm cũng không đủ. Tôi nhớ sau này có tăng thêm chút tiền, nhưng số tiền cụ thể và thời gian thì không nhớ ra được nữa. Áp lực bên ngoài vẫn còn. Một hôm, tôi vô tình nghe thấy lão già nào đó làm "liên trưởng" của Ủy ban Gia quyến dưới lầu (nghe nói bản thân lão là tên lính cặn bã của Quốc dân đảng) hô lớn cho cả tòa nhà biết: "Quý Tiện Lâm được thả về rồi. Mọi người phải chú ý ông ta đấy!" Đây chắc là lời nhắn gửi từ "bên trên". Tôi nghe thấy mà không hề kinh ngạc, loại chuyện này đối với tôi có thể nói là đã thành thói quen. Thế nhưng, trong lòng vẫn khó tránh khỏi chút khó chịu, biết rằng mình đã bị phán án "quần chúng giám sát". Tôi dường như trở thành thần dịch bệnh hoặc người mắc bệnh AIDS, không ai dám tiếp xúc.
Ngay cả khi không có ai bảo, hay đúng hơn là nhắc nhở tôi về tình trạng này, bản thân tôi đã có chút bất thường. Đi đường ngẩng đầu vẫn không quen. Vào cửa hàng mua đồ, giống như một kẻ ngốc, không biết nói gì cho phải. Tôi không dám gọi nhân viên bán hàng là "đồng chí", tôi sao dám là "đồng chí" của họ chứ? Không gọi "đồng chí" thì gọi là gì? Gọi "tiểu thư", xưng "tiên sinh" thì thực sự không thỏa đáng. Cái gì cũng không gọi thì càng cảm thấy bất an. Kết quả là miệng ấp úng muốn nói, chân chần chừ không tiến, một bộ dạng mất hồn mất vía, tay chân lóng ngóng, thảm hại vô cùng, đến chính tôi cũng thấy thật xấu hổ. Tôi đã trở thành một bệnh nhân mắc chứng mất trí nhớ tuổi già rồi.
Không bao lâu sau, tôi bị chỉ thị đến Tòa nhà 40 để tham gia "học tập". Lần đầu tiên tôi đi từ nhà đến Tòa nhà 40, chính là lúc thiên lý băng phong, vạn lý tuyết bay. Đoạn đường này khá dài, tổng cộng phải ba bốn dặm; đi nhanh cũng mất nửa tiếng. Tôi bước ra khỏi cửa, đi được một đoạn liền tránh đường cái, đi qua trên mặt băng ở hồ. Tôi chợt nghĩ đến câu nói của người xưa "như lâm thâm uyên, như lý bạc băng", đây chỉ là cách ví von hình tượng, nhưng tình cảnh hôm nay của tôi chẳng phải chính là như vậy sao? Tôi không biết tương lai sẽ xảy ra chuyện gì. Hiện tại tôi đã rất không quen giao thiệp với người khác. Đến Tòa nhà 40, gặp các "Tiểu tướng cách mạng", liệu có còn phải hô to "Báo cáo!" nữa không? Liệu có còn phải cúi đầu khép nép đứng trước mặt họ nữa không? Đây đều là những vấn đề rất thực tế. Tôi không nhận được câu trả lời, đi đường cứ lề mề chậm chạp.
Tôi càng đi càng chậm, vất vả lắm mới đến được Tòa nhà 40. Thấy cảnh sinh tình, bao nhiêu suy nghĩ dâng trào. Không lâu trước tôi còn ở đây bị "du đấu trong tòa nhà", mới đó mà tôi lại quay trở lại nơi này. Lần này với thân phận gì? Tôi không nói rõ được. "Nàng dâu xấu sợ gặp mặt bố mẹ chồng", sợ cũng không được. Tôi lấy hết can đảm bước vào báo danh. May mà không có tiếng hô khẩu hiệu, không có tay đấm chân đá, mà là sự đối đãi không lạnh không nhạt. Một hòn đá trong lòng tôi được trút xuống, tôi được phân vào một nhóm, các thành viên trong nhóm đều là sinh viên học tiếng Hindi. Kể từ đó, tôi với một thân phận khó hiểu tham gia vào việc học tập và hoạt động của họ. Hóa ra các "bạn cùng lán" ở Khoa Đông phương ngữ đều được triệu tập đến đó. Thế nhưng không hiểu sao sự đối đãi lại rõ ràng khác biệt. Có người bị phân công quét dọn hành lang. Có một giáo viên tiếng Hindi bị vô cớ đội mũ địa chủ, bị phân công quét dọn nhà vệ sinh. Vốn dĩ tôi đã chuẩn bị tinh thần để làm việc bẩn nhất và mệt nhất. Thế nhưng lại không phải, quả thực nằm ngoài dự kiến của tôi.
Ở cùng với quần chúng cách mạng, tôi vẫn rất không quen, có chút gượng gạo, có chút không thoải mái. Hiện tại tôi là người hay là ma, vẫn chưa được định tính. Lơ lửng giữa người và ma, không biết phải tự xử trí thế nào. Sinh viên là những người trẻ tuổi, hoạt bát thích vận động. Giờ nghỉ học tập, họ thổi kèn, kéo đàn, ca hát. Có một sinh viên giỏi kéo nhị, tôi rất thưởng thức; nhưng lại không dám quên mình. Người trẻ nói cười, đùa nghịch, còn tôi thì ngồi ngẩn ngơ một bên, như tượng đất chạm gỗ. Chính bản thân cũng thấy bầu không khí rất không hài hòa.
Thế nhưng, trong cuộc sống tương đối bình lặng, không phải là không có chút gợn sóng. Hồi tưởng lại, trước hết chính là vấn đề đóng Đảng phí. Như tôi đã nói ở trên, trong "Trại hắc bang", đóng Đảng phí là điều cấm kỵ. Lúc đó tôi không thể tự mình nhận tiền sinh hoạt phí hàng tháng, đều do người thím cao tuổi của tôi làm thay. Bà hàng tháng đến văn phòng Khoa Đông phương ngữ ở Tòa nhà Ngoại văn để nhận hơn 40 đồng sinh hoạt phí cho ba người trong gia đình. Là người nhà của "hắc bang", bà không ít lần nghe những lời xì xào. Đặc biệt là người nhà của "hắc bang" phe Tỉnh Cương Sơn, càng trực tiếp hoặc gián tiếp phải chịu sự chế giễu. Người già không còn cách nào khác, chỉ đành nhẫn nhục chịu đựng. Trong hoàn cảnh này, bà vậy mà vẫn sợ con mình mất thẻ Đảng, vẫn đều đặn nộp Đảng phí hàng tháng. Không biết vị cán bộ tổ chức Đảng nào ở Khoa Đông phương ngữ lại dám nhận, mà không báo cáo lên "Trại hắc bang". Nếu không, tôi nhất định sẽ phải ăn thêm một trận đòn. Đến tận bây giờ tôi vẫn vô cùng cảm kích. Thím tôi còn kể với tôi, một lão đồng chí họ Viên, không những không chế giễu bà, mà còn lén lút thì thầm với bà: "Giữ tiền cho kỹ! Đi đường cẩn thận!" Mỗi khi bà cụ nhắc đến chút ấm áp trong cảnh tuyết rơi băng giá này, cũng luôn vô cùng cảm kích.
Tuy nhiên, sau khi đến Tòa nhà 40, đáng lẽ tôi phải tự mình đóng Đảng phí. Tình cảnh không phải người không phải ma này của tôi khiến tôi không dám mặt dày đi đóng Đảng phí. Lúc này tổ chức Đảng dường như đã không còn hoạt động. Tôi cũng không biết phải nộp cho ai. Thế là đã trì hoãn một khoảng thời gian. Lãnh đạo của khoa tìm tôi nói chuyện, hỏi tôi: "Tại sao không nộp Đảng phí đúng hạn?" Tôi vô cùng thành thật trả lời ông ta: "Đợi đến khi chi bộ quyết định khai trừ tôi khỏi Đảng, tôi nhất định sẽ nộp đủ từng xu số Đảng phí còn thiếu, rồi sau đó rời đi." Từ đó có thể thấy, tôi cho rằng, việc ở lại trong Đảng đã hoàn toàn không còn khả năng.
Ngoài vấn đề Đảng phí, tôi ở Tòa nhà 40 còn có đôi chút cảm khái nhỏ nhặt không liên quan đến đại cục. Tòa nhà này đối với tôi thực sự là quá đỗi quen thuộc. Tôi ở Khoa Đông phương ngữ, tính đến năm 1966, đã làm trưởng khoa được 20 năm. Nam sinh viên của Khoa Đông phương ngữ cũng ở Tòa nhà 40 một thời gian cực dài. Tôi tất nhiên phải thường xuyên đến đây. Tôi từng đi qua đường cái thênh thang, cũng từng đi qua cầu độc mộc ở nơi này. Tôi từng nhận được sự chào đón nồng nhiệt, cũng từng phải chịu sự lăng nhục vô tình. Tôi không muốn càm ràm những lời kiểu "thói đời lạnh nhạt, nhân tình như giấy". Bởi vì thói đời từ xưa đến nay vốn dĩ đã như thế rồi. Người và việc không như vậy, chỉ có thể coi là ngoại lệ. Vì thế những chuyện này đã không đáng để càm ràm nữa.
Tuy nhiên, tôi về mặt tình cảm là vô cùng yếu đuối. Tôi không thể trở thành anh hùng, tôi có sự tự biết mình. Tôi chưa bao giờ muốn trở thành anh hùng. Anh hùng được tạo nên từ những vật liệu đặc biệt, mà tôi thực sự không phải là người đồng loại đó. Tôi là một người cực kỳ bình phàm, những nỗi niềm buồn vui cá nhân nhỏ nhặt, thường xuyên làm phiền tôi. Huống hồ "Mười năm đại kiếp nạn" tuyệt đối không phải chuyện nhỏ, những gì tôi phải chịu đựng trong đó, cũng tuyệt đối không phải chuyện nhỏ. Với tâm hồn yếu đuối này để gánh chịu tai họa chưa từng có, để gánh chịu việc lớn lao cực độ này, mức độ gian nan hoàn toàn có thể tưởng tượng được. Sau khi đến Tòa nhà 40, tình cảnh của tôi đáng lẽ phải nói là đã có chút thay đổi. Nhưng tương lai vẫn bị bao phủ trong một màn sương mù. Thấy cảnh sinh tình, trong lòng khó tránh khỏi có chút dao động.
Chuyện xa xôi không cần kể nữa. Riêng xét về hơn hai năm kể từ khi "Đại cách mạng văn hóa" bắt đầu, Tòa nhà 40 có thể khơi gợi trong tôi bao hồi ức khác biệt, khơi dậy bao cảm khái khác biệt. Tháng 6 năm 1966 tôi từ làng Nam Khẩu về trường, nhìn thấy tờ đại tự báo phê phán "Xuân mãn Yên Viên" của mình, mũi bất giác hừ một tiếng, là ở Tòa nhà 40. Tôi bị lệnh nộp ra "tiền đen" ba nghìn tệ, rồi lại bị từ chối nhận, là ở Tòa nhà 40. Tận mắt nhìn thấy thời kỳ đầu "Đại cách mạng văn hóa" đấu tố "phái đi tư bản" của Khoa Đông phương ngữ, tiếng khẩu hiệu kinh thiên động địa, bản thân tôi cũng khá muốn "đối chiếu vào mình", là ở Tòa nhà 40. Bản thân va chạm với sĩ quan Giải phóng quân "chi viện cánh tả" nên bị phán án "du đấu trong tòa nhà", là ở Tòa nhà 40.
À, Tòa nhà 40! Tòa nhà 40 mà tôi vốn không muốn nghĩ tới nhưng lại không thể không nghĩ tới!
Giờ đây tôi lại đến trong lòng người rồi, lần thứ hai trà trộn vào trong "quần chúng cách mạng".
Tại Tân Hoa Doanh, Diên Khánh
Lần này tôi ở lại Tòa nhà 40 thời gian không tính là dài lắm, đại khái là nửa mùa đông, một mùa hè, nửa mùa thu. Trong thời gian này có một việc lớn, đó là sự tiến trú của đơn vị 8341. Chỉ phái không nhiều sĩ quan và binh sĩ, cũng coi như là đến "chi viện cánh tả" vậy. Đây là một đơn vị có truyền thống cách mạng lâu đời. Vì thế, sự có mặt của họ đã khơi dậy hy vọng to lớn của đại đa số mọi người, bao gồm cả thầy trò nhân viên trường Đại học Bắc Kinh như tôi, hy vọng họ có thể xoay chuyển tình thế, dọn dẹp tốt bãi chiến trường lộn xộn này của Đại học Bắc Kinh. Trong tình cảnh toàn trường bè phái nghiêm trọng, một mớ hỗn độn, dường như đã xuất hiện một luồng sinh khí đầy sức sống.
Không biết là xuất phát từ quyết định cấp nào, đại đa số giáo viên công nhân viên của Đại học Bắc Kinh, dưới sự dẫn dắt của đơn vị "chi viện cánh tả", đi đến Lý Ngư Châu, Giang Tây xa xôi cách Bắc Kinh để chịu cải tạo. Nơi này thời tiết nóng bức, sán máng đầy rẫy khắp nơi. Một tên cầm đầu đơn vị này nói, đây gọi là "xử lý nhiệt", là một đợt bức hại khác đối với trí thức. Tôi tự biết mình, "con người" (?) như tôi tất nhiên nằm trong diện "xử lý nhiệt". Tôi đã chuẩn bị đầy đủ tinh thần và vật chất, chuẩn bị bị đày đến hồ Bà Dương. Thế nhưng, ban đầu tôi không biết là vì cân nhắc điều gì, lại để tôi ở lại Bắc Kinh, cùng sinh viên tiếng Hindi, tiếng Thái đi đến Tân Hoa Doanh, Diên Khánh ở ngoài Vạn Lý Trường Thành ngoại ô Bắc Kinh, để tiếp nhận sự giáo dục lại của bần trung nông. Tôi chưa kịp bộc lộ lòng cảm kích, thì đã phát hiện ra, hóa ra tôi là "được trọng dụng vào việc khác".
Theo chỉ thị của ai đó, đại phê phán không thể không đối không, cần có người làm "bia sống", như vậy phê phán mới có khí thế, có thanh thế, hiệu quả mới có thể tốt nhất. Giờ đây tôi chính là "bia sống" như vậy. Tôi chợt nhớ tới, khi ở Tân Cương, tôi từng thấy khi đi dã ngoại, trên xe ô tô luôn chở theo một con cừu sống. Đến nơi sơn thanh thủy tú, vui chơi thỏa thích rồi, thì lấy dao ra, giết cừu, làm thành cơm trộn thịt cừu, ăn no rồi về nhà. Tôi ở Tân Hoa Doanh, trong hầm rau vận chuyển rau. Từng bị lôi ra, đấu tố một lần. Tôi biết, tôi không làm nhục sứ mệnh, đã hoàn thành nhiệm vụ.
Tết Nguyên đán năm 1970, phụng mệnh trở về Bắc Kinh.