Tuy nhiên, tôi vẫn phải lải nhải thêm một chút nữa. Tôi không thể dừng bút ở đây được.
Kể từ khi "Cách mạng Văn hóa" kết thúc đến nay đã mười sáu, mười bảy năm, tôi vẫn luôn suy nghĩ về một vài vấn đề liên quan đến cái gọi là "cách mạng" lần này. Đặc biệt là trong quá trình viết "Chuồng bò tạp ức", tôi đã suy nghĩ tập trung hơn, nghiêm túc hơn. Đây có thể coi là những "dư tư" hay "phản tư" của riêng tôi vậy.
Tôi đã suy nghĩ về những vấn đề gì nhỉ?
Trước hết là: Đã rút ra được bài học nào chưa?
Người đời đều cho rằng, cái gọi là "Đại cách mạng văn hóa vô sản", vừa không có "văn hóa", cũng chẳng có "cách mạng", mà là một "thập niên hạo kiếp" chính hiệu, không chút nghi ngờ. Đây là nhận thức chung của toàn thể nhân dân Trung Quốc, tuyệt đối không còn cần thiết phải tranh luận nữa. Trong cơn đại họa chưa từng có (tôi mong là như vậy) này, nhân dân chúng ta đã phải chịu tổn thất lớn lao về cả hai mặt tinh thần và vật chất. Món nợ này thực sự chẳng thể tính nổi. Thôi thì không tính nữa. Chẳng phải chúng ta vẫn thường nói, tìm kiếm tri thức, thu nhận kinh nghiệm hay bài học đều phải trả học phí sao? Tôi hoàn toàn đồng ý với quan điểm này. Thế nhưng, học phí mà chúng ta đã trả đã lớn đến mức không thể lớn hơn được nữa rồi, vậy tri thức, kinh nghiệm hay bài học mà chúng ta thu nhận được đang ở đâu?
Câu trả lời của tôi là: Đã rút ra được một chút, nhưng vẫn chưa đủ.
Cá nhân tôi luôn cho rằng, "thập niên hạo kiếp" là cơ hội ngàn năm có một để tổng kết bài học, là "người thầy phản diện" mà nghìn vàng khó mua được. Từ "người thầy" này, chúng ta có thể nhận được vô vàn những bài học phản diện; chỉ cần chuyển hóa những bài học đó, chúng có thể trở thành kinh nghiệm chính diện. Dù là bài học hay kinh nghiệm, đối với việc chúng ta tiếp tục xây dựng tổ quốc vĩ đại của mình, đều vô cùng hữu ích.
Thế nhưng, chúng ta đã không làm như vậy, hoài công bỏ lỡ cơ hội tuyệt vời mà có lẽ khó lòng có lại được này. Có kẻ nói: "Cách mạng Văn hóa" đã qua rồi, không cần phải bận tâm đến nó nữa.
Vì vậy, vấn đề thứ hai tôi suy nghĩ là: "Cách mạng Văn hóa" đã qua chưa?
Chúng ta là những người duy vật, tinh túy của chủ nghĩa duy vật là thực sự cầu thị. Nếu thực sự muốn cầu thị, thì phải thừa nhận rằng, "Cách mạng Văn hóa" dường như vẫn chưa hoàn toàn đi qua. Tuy nhìn từ bề nổi thì có vẻ như đã qua rồi; thế nhưng, nếu quan sát kỹ càng một chút, tình hình lại hoàn toàn trái ngược. Bạn hãy thử hỏi những trí thức trung lão niên từng tham gia "Cách mạng Văn hóa", đặc biệt là những người từng bị bức hại trong thời kỳ đó, nếu họ chịu và dám nói thật, bạn sẽ biết rằng trong lòng họ vẫn còn một bụng hờn căm chưa được trút ra. Tình hình của giới trẻ ngày nay có thể khác. Họ không hiểu gì về "Cách mạng Văn hóa", nghe kể về "Cách mạng Văn hóa" mà cứ như nghe chuyện lạ phương xa. Tôi cảm thấy chính điểm này mới đáng lo ngại. Họ mù quáng trước bài học của người đi trước, ai có thể đảm bảo rằng sau này họ sẽ không làm ra những chuyện tương tự? Còn đối với những trí thức trung lão niên từng bị bức hại, cứ nhắc đến "Cách mạng Văn hóa" là không ai không còn dư nận chưa nguôi, đầy bụng oán than. Tôi không thể nào gặp được 100% những trí thức như vậy, nhưng tôi dám đảm bảo, ít nhất đại đa số họ đều như thế.
Còn về những lão cán bộ từng lập công cho công cuộc kiến quốc, nhưng lại chịu bức hại trong "Cách mạng Văn hóa", giác ngộ của họ cao, lại còn khoan dung độ lượng, có lẽ sẽ khác với trí thức. Tôi tiếp xúc không nhiều với lão cán bộ, không dám nói bừa. Thế nhưng, tôi nhớ ra một chuyện nhỏ mà ý nghĩa sâu xa, không ngại kể ra một chút. Nhớ năm 1978, sau khi Chính hiệp toàn quốc khôi phục hoạt động, tôi gặp một lão cán bộ đã tham gia cách mạng từ rất lâu, cực kỳ nổi tiếng trong giới văn nghệ tại khách sạn Hữu Nghị. Trước "Cách mạng Văn hóa", chúng tôi cùng là thành viên tổ Khoa học xã hội của Chính hiệp toàn quốc. Mười mấy năm không gặp, câu đầu tiên ông ấy nói khi gặp tôi chính là: "Người xưa nói: 'Sĩ khả sát, bất khả nhục'. 'Cách mạng Văn hóa' đã chứng minh rằng: 'Sĩ khả sát diệc khả nhục'". Nói đoạn, ông ấy cười ha hả. Ông ấy đang cười, hay là đang khóc? Còn tôi thì chẳng thể cười nổi chút nào. Trong lòng lão cán bộ này, biết bao nỗi đau đớn tích tụ, chẳng phải đã rõ ràng rành mạch rồi sao?
Người có suy nghĩ như thế này, tuyệt đối không chỉ có riêng một mình vị lão cán bộ đó. Cá nhân tôi cũng có suy nghĩ như vậy. Hơn nữa, tôi tin rằng, trí thức Trung Quốc, tức là cái gọi là "sĩ" thời cổ đại, đại đa số đều sẽ có suy nghĩ này. "Sĩ khả sát, bất khả nhục", câu nói này thể hiện rằng Trung Quốc từ xưa đến nay đã có truyền thống như vậy rồi. So với trí thức nước ngoài, chúng ta nhạy cảm hơn về phương diện này.
Tôi không khỏi nhớ đến loại người là trí thức Trung Quốc này, không phải là giai cấp, cũng chẳng phải là tầng lớp, nhớ đến lịch sử và hiện trạng của họ. Trong xã hội phong kiến, "sĩ" đứng đầu trong "sĩ nông công thương". Từ trước đến nay luôn là tiến có thể công, thoái có thể thủ, có địa vị cao quý trong xã hội. Tôi sinh ra muộn, những trí thức kiểu như trong "Nho lâm ngoại sử", tôi chưa từng thấy qua. Trí thức thời quân phiệt hỗn chiến và thời kỳ Quốc dân đảng cai trị, tôi thì đã từng thấy. Không nói gì khác, chỉ riêng nói về giáo sư đại học thời đó, lương bổng hậu hĩnh, địa vị xã hội cao. Họ vô hình trung nuôi dưỡng một loại cảm giác ưu việt "hơn người". Tồn tại quyết định ý thức, đây là điều tất yếu. Họ thường rất vênh vang, cái gọi là "dáng vẻ giáo sư" chính là vậy. Đến thời tôi làm giáo sư, tình hình đã thay đổi rất lớn. Quốc dân đảng cai trị đã đến ngày tàn, lạm phát đạt đến mức kinh ngạc. Thu nhập thực tế của giáo sư ít đến đáng thương. Thế nhưng, chiếc áo dài của Khổng Ất Kỷ trên người vẫn khoác lên mình, địa vị xã hội vẫn còn đó.
Ngay khi vừa giải phóng, tôi cũng giống như phần lớn các giáo sư, vô cùng phấn khích, cảm thấy mình thực sự đã đứng dậy rồi, bản thân đã có được cuộc đời mới. Chúng tôi vui như những đứa trẻ, ngây thơ cũng như những đứa trẻ. Chúng tôi cảm thấy "bầu trời vùng giải phóng là bầu trời trong sáng". Chúng tôi nhìn cái gì cũng thấy đỏ thắm như hoa hồng, rạng rỡ như mặt trời.
Thế nhưng, cảnh đẹp không dài. Trong phong trào chính trị quy mô lớn đầu tiên là Tam phản, Ngũ phản và Cải tạo tư tưởng, tôi đã được "tắm" một trận trong "bồn rửa", thực sự giống như đã gột rửa được không ít những thứ nhơ bẩn, cảm thấy thân nhẹ lòng thảnh thơi, nếm được vị ngọt của cải tạo tư tưởng. Thế nhưng những phong trào chính trị theo sau đó, hết cái này đến cái khác, dường như khiến người ta hơi không thở nổi. Phê phán Võ Huấn, phê phán "Nghiên cứu 'Hồng lâu mộng'", phê phán Hồ Phong, phê phán Hồ Thích, cộng thêm Túc phản vân vân, không ngừng nghỉ, không sao đón đỡ kịp. Đến cuộc đấu tranh phản hữu năm 1957, đã đạt đến cao trào chưa từng có. Tuy tôi không bị cuốn vào, không phải đội cái mũ nào cả; thế nhưng mọi lúc mọi nơi, tinh thần của tôi đều ở trong trạng thái cực kỳ căng thẳng, cuộc sống trôi qua không hề vui vẻ chút nào. Nhìn từ sâu thẳm tư tưởng của mình, lúc đó tôi tán thành những phong trào này, không hề có chút ý định phủ nhận nào. Trong thời kỳ phản hữu, ngày nào tôi cũng bận rộn tham gia các buổi họp phê phán—tôi tiện thể nói một câu, lúc đó vẫn chưa phát minh ra "kiểu máy bay phản lực", các buổi họp phê phán không "đẹp mắt" như trong "Cách mạng Văn hóa"—, bận rộn đọc tài liệu phê phán. Thế nhưng, trong lòng tôi lại dần dần dấy lên một đám mây nghi ngờ: Tại sao hành động của mọi người lại có những chỗ tỏ ra cực kỳ không ăn khớp với mấy bài "Chỉ thị tối cao" được công bố quanh thời điểm đó vậy? Dù là vậy, đối với câu nói nổi tiếng nhất đó: là dương mưu, không phải âm mưu, tôi cũng không hề nảy sinh nghi ngờ.
Sau phản hữu, vẫn cứ không ngừng nghỉ, cứ nhất quyết làm phong trào, nào là "nhổ cờ trắng" vân vân. Sau hội nghị Lư Sơn, tư tưởng cực tả đã đạt đến đỉnh điểm, vậy mà lại còn phải thực hiện một cuộc phản khuynh hữu. Trong ba năm khó khăn, bản thân tôi cũng như các trí thức lớn tuổi khác, mặc dù ngày ngày bụng đói cồn cào, nhưng ngay cả nửa ý nghĩ bất mãn cũng không có, huống chi là nói những lời quái đản. Ngay cả diện mạo tinh thần của toàn thể nhân dân cũng đều rất bình thường, hướng thượng. Ai có thể nói những người dân như vậy, những trí thức như vậy không phải là những người ưu tú nhất thế giới cơ chứ?
Cái gọi là "Đại cách mạng văn hóa vô sản" bắt đầu từ năm 1966 là kết quả tất yếu của sự phát triển tình hình. Sau sự việc, ngay cả một giáo viên Khoa Đông phương ngữ thuộc Công xã Đại học Bắc Kinh cũ cũng nói với tôi rằng, vốn dĩ tôi có thể tránh được tai họa lần này. Thế nhưng, tôi lại dở chứng cố chấp, tự mình nhảy ra, cuối cùng đã nhận lấy quả báo: bị khám nhà, bị đánh, bị mắng, bị phê đấu, bị nhốt vào chuồng bò, suýt chút nữa là mất cả mạng. Lúc đó tôi đúng là đã từng tự oán tự trách. Thế nhưng giờ đây tôi lại có một suy nghĩ khác. "Cách mạng Văn hóa" là một "sự kiện trọng đại" ngàn năm có một. Nếu bản thân tôi không nhảy ra, thì tuyệt đối không thể tự mình nếm thử cái hương vị của cuộc "cách mạng" này, tuyệt đối không thể hiểu được cái cuộc tai họa này rốt cuộc trông như thế nào. Đó sẽ là điều đáng tiếc vô cùng lớn mà tuyệt đối không thể cứu vãn được.
Khi bị nhốt trong chuồng bò, tôi đã xem rất nhiều, cũng suy nghĩ rất nhiều. Tôi dần dần cảm thấy trong đó có vấn đề: Tại sao nhất định phải hành hạ trí thức như vậy? Trí thức trên người không ít bệnh tật, khuyết điểm rất nhiều, thế nhưng người thập toàn thập mỹ thì đang ở đâu chứ? Lúc đó nhận thức của tôi không cao, suy nghĩ vấn đề nông cạn phiến diện. Tôi không trách cứ bất kỳ ai, ngay cả người phát động cuộc "cách mạng" này cũng không có chút ý trách cứ nào. Tôi chỉ ra sức đào sâu linh hồn của chính mình. Dùng một từ ngữ thỉnh thoảng được dùng hiện nay, thì chính là "cảm giác nguyên tội". Đây là một từ ngữ dùng cho tín đồ Cơ đốc giáo, ở đây chẳng qua là mượn dùng một chút mà thôi.
Những trí thức lớn tuổi khác có cảm giác này không, tôi không biết. Nó biểu hiện trên người tôi lại rất cụ thể. Trước giải phóng, tôi cho rằng mọi chính trị đều bẩn thỉu, quyết tâm không can thiệp. Tôi không hề hiểu Đảng Cộng sản, chỉ cảm thấy Quốc dân đảng hơi tệ hại, không sụp đổ không được. Sau giải phóng, tôi đã nói ở trên về những thu hoạch của mình trong phong trào cải tạo tư tưởng, trọng tâm của nó chính là biết được không phải tất cả chính trị đều bẩn thỉu, Đảng Cộng sản thì không phải vậy. Đồng thời lại cảm thấy bản thân vô cùng ích kỷ tư lợi: Nhân dân Trung Quốc tắm máu kháng chiến, bản thân tôi lại trốn tận vạn dặm xa xôi, làm sự nghiệp danh sơn của riêng mình. Tôi cho rằng chút "học vấn" đó, chút tri thức đó của bản thân, là vô cùng đáng xấu hổ, nếu như còn xứng đáng được gọi là "học vấn" và tri thức. Có một thời gian rất dài, tôi tự gọi mình là "phái hái đào", ngồi hưởng thành quả thắng lợi.
Vậy thì, làm sao đây?
Tôi có rất nhiều ý nghĩ kỳ quặc. Tôi thậm chí hy vọng có thể xảy ra một cuộc kháng chiến chống Nhật nữa, cho tôi một cơ hội, để tôi thể hiện một chút. Tôi nhất định có thể nỗ lực tham chiến, ngay cả hy sinh tính mạng của bản thân, tôi cũng có thể làm được. Tôi đã đọc rất nhiều tiểu thuyết mô tả kháng chiến chống Nhật hoặc chiến tranh cách mạng, đối với những tinh thần không sợ hy sinh của các đảng viên cộng sản và chiến sĩ cách mạng trong đó, tôi ngưỡng mộ đến mức phục sát đất. Bản thân tôi thề sẽ học tập họ. Những điều này đương nhiên đều là ảo tưởng, dù khó tránh khỏi có chút ngây thơ nực cười, thế nhưng lại là chân thành. Điều này có thể thể hiện ra trạng thái tinh thần của tôi lúc đó.
Nói đến việc sùng bái lãnh tụ, trước đây tôi kiên quyết phản đối. Khi tôi ở trong nước, nhìn thấy sự sùng bái của người Quốc dân đảng đối với "lãnh tụ" của họ, tôi luôn bĩu môi khinh bỉ. Vị "lãnh tụ" này, sau sự kiện Chín một tám, khi tôi là sinh viên Đại học Thanh Hoa đến Nam Kinh thỉnh nguyện đã từng gặp, ông ta đầy rẫy lời dối trá, lừa dối chúng tôi. Sau này càng nghĩ càng thấy không phải vị. Thầy tôi, ông Trần Dần Khác cũng không hứng thú với công này. Câu thơ của ông: "Khán hoa nan cận tối cao lâu", có thể làm chứng. Sau này đến Đức, đúng là ngày phát xít hoành hành. Tôi nhìn thấy người Đức, ít nhất là một bộ phận, khi gặp nhau lại hô đối với nhau: "Hitler vạn tuế!" Cảm thấy nực cười, khó mà hiểu nổi. Một cô gái Đức chưa đầy hai mươi tuổi mà tôi quen biết, nhan sắc phi phàm. Có một lần cô ấy lại nói với tôi: "Nếu tôi có thể sinh một đứa con với Hitler, đó sẽ là vinh quang lớn nhất đời tôi!" Tôi nghe xong thực sự giật cả mình, cảm thấy thực sự là phi lý không thể tưởng tượng nổi. Tôi có một ẩn ý: Người Trung Quốc chúng ta thông minh, tuyệt đối sẽ không làm ra chuyện ngu xuẩn như vậy.
Sau khi về nước, chỉ cách có ba năm, Trung Quốc đã giải phóng rồi. Thời kỳ đầu giải phóng, tâm trạng tôi giống như một số trí thức lớn tuổi khác, cái sự phấn khích, vui vẻ đó của chúng tôi, ở trên đã kể một chút rồi. Lúc đó mỗi năm đều tổ chức hai lần diễu hành ăn mừng, mùng một tháng Năm và mùng một tháng Mười, địa điểm đều ở Thiên An Môn. Lần nào cũng là tờ mờ sáng đã dậy, từ Sa Than tập hợp đội ngũ đi bộ đến những con ngõ nhỏ quanh vùng Đông Đan chờ đợi, thường thường phải chờ mất mấy tiếng đồng hồ. Đúng mười giờ, đại hội bắt đầu. Đội ngũ chúng tôi cũng phải đi qua trước Thiên An Môn, tiếp nhận sự kiểm duyệt của lãnh tụ. Lúc đó cửa Tam Tòa vẫn chưa dỡ bỏ. Khi ở phía đông cửa Tam Tòa, căn bản không nhìn thấy lãnh đạo trên lầu thành Thiên An Môn. Một khi vòng qua cửa Tam Tòa, nhìn thấy lãnh tụ rồi, thế là trong đội ngũ hàng nghìn người lập tức bùng nổ tiếng "Vạn tuế" chấn động đất trời. Ban đầu, dù tôi phấn khích đến đâu, nhưng "Vạn tuế" lại là không quen hô, hô không ra. Thế nhưng, có lẽ vì tôi có chỉ số thông minh cực cao ở phương diện này, qua không bao lâu, tôi liền hô cao vút, nhiệt tình, dường như là âm thanh mạnh nhất phát ra từ sâu thẳm linh hồn. Tôi hoàn toàn, tuyệt đối đã quỳ rạp dưới chân lãnh tụ rồi.
Tôi đã kể một cách ngắn gọn nhưng chân thành về quá trình chuyển biến tư tưởng của chính bản thân mình ở trên. Trong một giọt nước có thể thấy biển lớn, trong một hạt cát có thể thấy vũ trụ. Những trí thức lớn tuổi khác có lẽ cũng gần giống tôi, ít nhất là đại đồng tiểu dị. Điều này chứng minh đầy đủ rằng, trí thức lớn tuổi Trung Quốc, những người trẻ tuổi lại càng không cần phải nói, đều yêu mến tổ quốc vĩ đại của chúng ta. Chủ nghĩa yêu nước là truyền thống của trí thức Trung Quốc mấy nghìn năm qua. So sánh với trí thức các nước khác, đây là một đặc điểm nổi bật của trí thức Trung Quốc.
"Đại mộng thùy tiên giác, bình sinh ngã tự tri". Tôi về phương diện tỉnh mộng thì chỉ số thông minh là khá thấp. Cho đến tận thập niên hạo kiếp, tôi thân hãm ngục tù, vẫn cứ ủng hộ cuộc hạo kiếp này. Ngạn ngữ phương Tây nói: "Mọi thứ lấp lánh không hẳn đều là vàng." Trong thời kỳ này, tôi tiếp xúc với quân giải phóng và công nhân được phái đến trường để "chi viện tả". Vốn dĩ đây đều là những đối tượng tôi sùng bái. "Toàn thể nhân dân học tập quân giải phóng", "Giai cấp công nhân phải lãnh đạo mọi mặt", tôi tin sâu không nghi ngờ, phụng hành vô cùng cẩn thận. Thế nhưng giờ đây vừa tiếp xúc, dần dần phát hiện trong số họ có người quan niệm chính sách thấp một cách kỳ lạ, lại còn tác phong bá đạo, cá biệt người thậm chí vi phạm pháp luật kỷ luật. Trên đầu tôi dường như bị tạt một gáo nước lạnh, tức thì tỉnh táo lại. Đạo lý "Vàng không đủ xích, người không hoàn nhân", tôi là hiểu rõ. Thế nhưng tác phong như vậy lại phát sinh trên người tôi vốn dĩ sùng bái, tôi dù thế nào cũng không hề nghĩ tới. Chúng ta là người duy vật nên thực sự cầu thị, quang minh lỗi lạc; hoa ngôn xảo ngữ, văn quá sức phi, là tuyệt đối không thể lấy. Mặc dù trên người trí thức chúng ta bệnh tật rất nhiều, so sánh với người khác một chút, chẳng lẽ tôi thực sự được coi là "hôi lão cửu" sao?
Tôi ở trên lải nhải nói một tràng dài, chẳng qua chỉ muốn nói, "Cách mạng Văn hóa" chỉnh đốn trí thức, là hoàn toàn không có đạo lý, là dù hoa ngôn xảo ngữ thế nào cũng không thể che giấu nổi. Đối với đông đảo trí thức từng bị bức hại mà nói, "Cách mạng Văn hóa" vẫn chưa hề qua đi. Lại lấy chính bản thân tôi ra làm ví dụ. Một mặt tôi "ăn mừng" vì mình đã tham gia "Cách mạng Văn hóa", bị nhốt vào chuồng bò, nhờ đó mà có được kinh nghiệm vô cùng hiếm có. Nhưng ở mặt khác, trong lúc tôi hiện tại đang "phi hoàng đằng đạt", khắp nơi nghe được đều là những lời tán dương tâng bốc, trong lòng tôi thỉnh thoảng vẫn lóe lên một ý nghĩ: Lúc đó mình đáng lẽ nên tự sát; không tự sát, chứng tỏ nhân cách mình không cứng, mình hiện tại là nhẫn nhục phụ trọng, cẩu thả sống tạm. Suy nghĩ kiểu này là vô cùng không ổn. Đã có, thì tôi liền nói thẳng ra. Thế nhưng tôi muốn hỏi: Người có suy nghĩ này chẳng lẽ chỉ có một mình tôi, Quý Tiện Lâm này thôi sao?
Điều này liên kết đến vấn đề thứ ba tôi suy nghĩ: Người bị hại đã trút được phẫn uất chưa?
Vấn đề này vô cùng dễ trả lời. Dựa theo lời tự thuật của tôi ở trên, câu trả lời chỉ có hai chữ: Chưa có!
Muốn nói rõ vấn đề này, còn phải bắt đầu từ việc nhìn lại quá khứ. Tình hình của tôi và những trí thức lớn tuổi khác thời kỳ đầu giải phóng, tôi đã viết một chút ở trên, bây giờ bổ sung thêm một chút, bổ sung chủ yếu là những người con tha hương từ hải ngoại trở về. Hoa kiều sống xa ở hải ngoại, đích thân cảm nhận được sự thay đổi kịch liệt về hoàn cảnh của bản thân trước và sau giải phóng. Họ biết rõ tất cả những điều này đều có mối liên hệ mật thiết không thể tách rời với sự giải phóng của tổ quốc, Hoa kiều vốn dĩ yêu nước, hiện nay nhiệt tình yêu nước bùng nổ, trào dâng, là điều trước đây chưa từng có. Thanh niên trong Hoa kiều thi nhau vượt vạn khó khăn trở về tổ quốc. Họ giống như trí thức trong nước, nhìn mọi thứ đều đỏ thắm như hoa hồng, rạng rỡ tựa mặt trời. Sẵn lòng cống hiến tất cả của bản thân cho sự nghiệp xây dựng tổ quốc. Ngoài ra, một số học giả Trung Quốc làm việc và giảng dạy ở nước ngoài, cũng thi nhau từ bỏ mọi điều kiện sống và nghiên cứu hậu hĩnh ở hải ngoại, vạn dặm trở về, trong đó có tiên sinh Lão Xá, người sau này đã tự trầm trong "Cách mạng Văn hóa". Họ ai nấy đều ý khí phong phát, đấu chí cao ngút, cho rằng tiền đồ tổ quốc tươi sáng như gấm, tiền đồ của bản thân cũng phủ đầy hoa hồng.
Thế nhưng, thời gian chẳng bao lâu, tình hình đã thay đổi, trào lưu tư tưởng cực tả bao trùm tất cả, mà "quan hệ hải ngoại" lại trở thành cái cớ chính để vu khống và buộc tội. Người trở về từ hải ngoại, làm sao có thể không có "quan hệ hải ngoại" chứ? Đây là kiến thức thông thường mà đứa trẻ ba tuổi cũng hiểu. Thế nhưng đám "ông tả" của chúng ta, lại nắm lấy điểm này không buông, nào là đặc vụ, nào là gián điệp, loại mũ cực kỳ đáng sợ như vậy bay đầy trời. Làm cho mọi người người tự nguy, ai nấy kinh hãi. Đến "Cách mạng Văn hóa", càng phát triển ác tính. Biết bao nhiêu người yêu nước lương thiện phải chịu nỗi oan ức không trắng đen! Bị bức hại mà chết thì không cần phải nói. Người còn sống cũng tranh nhau bỏ đi. Trước kia tranh nhau trở về nước, sau đó tranh nhau rời đi, sự đối lập rõ ràng biết bao! Những tình hình như vậy mà tôi tận mắt chứng kiến có thể nói là rất nhiều. Điều này gây hại lớn biết bao cho tổ quốc chúng ta, người có bộ não tỉnh táo một chút đều sẽ biết. Những người bị ép buộc phải ra nước ngoài, ai mà không phải đầy lòng bi phẫn, cộng thêm đầy lòng sầu ly biệt, đứa con nào nguyện ý rời xa cha mẹ mình chứ! Thế nhưng họ đã rời đi.
Trí thức ở lại trong nước và trí thức bị ép buộc phải rời đi, có ai từng được trút bỏ phẫn uất đâu?
Cách đây vài năm, xuất hiện một số cái gọi là "văn học thương tổn". Thế nhưng theo tôi thấy, người viết phần lớn là người trẻ tuổi. Họ không có bao nhiêu "thương tổn". Người thực sự có "thương tổn", do các loại nguyên nhân, do nguyên nhân khác nhau của mỗi người, cũng không hề trút ra được nỗi phẫn uất của bản thân. Tôi cho rằng, đây không phải là một hiện tượng bình thường, mà trong đó hàm chứa những thứ nguy hiểm, không có lợi cho sự tiến bước thắng lợi của tổ quốc chúng ta.
Chẳng phải chúng ta rất nhấn mạnh sự ổn định đoàn kết sao? Tôi vô cùng ủng hộ cách đặt vấn đề này. Không có ổn định đoàn kết, kinh tế của chúng ta rất khó thúc đẩy lên, chính trị của chúng ta cũng rất khó phát huy tác dụng vốn có. Thế nhưng cái chúng ta cần là sự ổn định đoàn kết thực sự. Trong tình huống nhiều trí thức, đặc biệt là trí thức lớn tuổi vẫn còn một bụng hờn dỗi, ổn định đoàn kết thực sự e rằng vẫn khó mà viên mãn.
Dựa theo quan sát cá nhân của tôi, mặc dù phẫn uất của nhiều trí thức chưa được trút bỏ, đãi ngộ vật chất vẫn chỉ có thể nói là vô cùng ít ỏi, đôi khi khó tránh khỏi nói vài câu quái đản; thế nhưng tấm lòng yêu nước của họ không hề giảm bớt, "không cần quất roi vẫn tự rảo bước". Nói những người như vậy là "vật đẹp giá rẻ, dùng lâu bền", hoàn toàn là phù hợp với tình hình thực tế. Thế nhưng lại nghe nói có người nghe xong rất không thoải mái. Gần đây tôi còn nghe nói, có một nhân vật khá nổi tiếng, dựa theo bài học Liên Xô tan rã, nói cái gì mà: Trí thức Trung Quốc đến nay vẫn là lông trên da đế quốc chủ nghĩa. Câu nói này chỉ là nghe được từ lời đồn thổi. Thế nhưng, khả năng không phải là không có. Người nói những lời này, còn chút tâm thị phi nào không? Còn chút "lương tri" nào không? Tôi vô cùng cảm thấy lo lắng.
Nếu những người như vậy mà cầm quyền, trí thức sẽ không còn ai sống sót cả.
Vấn đề cuối cùng tôi suy nghĩ là: "Đại cách mạng văn hóa vô sản" tại sao lại có thể xảy ra?
Chúng ta đã không nghiên cứu, "lễ mất thì tìm ở nơi thôn dã", người nước ngoài liền đến nghiên cứu. Trong đó có những người thiện ý, ôm giữ thái độ khoa học thực sự cầu thị, nói một vài lời thật. Dù có nói trúng điểm hay không, dù sao thì lời thật vẫn tốt hơn lời dối trá. Trong đó có những kẻ ác ý, mang theo mục đích khác, bóp méo sự thật, tung tin phỉ báng, khuấy đục một hồ nước trong. Mặc dù nói "phù du hám đại thụ, nực cười không biết lượng sức", nhưng dù sao cũng chẳng phải là chuyện tốt.
Nên đi đâu về đâu? Tôi cho rằng đã vô cùng rõ ràng rồi.
Suy nghĩ của tôi dừng ở đây. Những điều tôi muốn lải nhải cũng đã lải nhải xong rồi.