Những năm đầu thập niên sáu mươi, trên phạm vi toàn quốc lại dấy lên một phong trào đầy kinh tâm động phách, gọi là "Phong trào giáo dục xã hội chủ nghĩa". Đại học Bắc Kinh lại được phen xáo trộn dữ dội. Quy luật vẫn là: phong trào này anh chỉnh tôi, phong trào sau tôi chỉnh anh. Hỗn chiến một hồi, sau đó bình ổn trở lại, lại cùng phụng mệnh về nông thôn để tiến hành phong trào giáo dục xã hội chủ nghĩa.
Mùa thu năm 1965, sau khi họp xong "Hội nghị khách sạn Quốc tế", tôi phụng mệnh đến làng Nam Khẩu ở ngoại ô Bắc Kinh, đảm nhiệm chức phó đội trưởng đội giáo dục xã hội chủ nghĩa tại làng này, phân công phụ trách công tác chỉnh đốn đảng. Đây là một ngôi làng nhỏ trên núi. Trước khi đường sắt được xây dựng, nơi đây là tuyến đường giao thông huyết mạch giữa trong và ngoài quan ải. Theo lời những người dân địa phương kể lại, năm xưa nơi này vô cùng phồn vinh, cửa hàng trên phố lớn san sát, mỗi tối có tới vài trăm con lạc đà nằm dọc đại lộ, tiếng cụng ly, hò reo uống rượu trong các tửu quán vang vọng suốt đêm thâu. Đường sắt vừa xây xong, tình hình thay đổi hẳn, nay đã là vật còn người mất. Cả ngôi làng đâu đâu cũng thấy tường đổ vách nát, một cảnh hoang tàn vắng vẻ, sự phồn hoa năm nào chỉ còn sót lại trong ký ức của những người già.
Tôi không muốn bàn ở đây về tình hình tiến hành phong trào giáo dục xã hội chủ nghĩa tại làng. Tôi chỉ muốn nói về một vài tình huống liên quan đến "Cách mạng Văn hóa". Cuộc "chưa từng có trong lịch sử" được gọi là "cách mạng" này, lai lịch rất lớn, rất lớn. Đây là sự thật ai cũng biết, không cần tôi phải nói chi tiết thêm. Nó thực ra bắt đầu từ mùa đông năm 1965, đúng vào lúc tôi đang ở làng Nam Khẩu. Lúc này, Diêu Văn Nguyên viết một bài báo: "Bình vở kịch lịch sử mới 'Hải Thụy bãi quan'", châm ngòi cho ngọn lửa "cách mạng". Bài báo này khua môi múa mép, xuyên tạc sự thật, đầy rẫy những lý lẽ tà đạo. Nghe nói nó cũng có lai lịch khá lớn. Diêu Văn Nguyên chẳng qua chỉ là một gã hề lấy lông gà làm lệnh tiễn mà lên sân khấu trình diễn. Tôi đọc bài báo này khi đang ở làng Nam Khẩu. Trong đầu tôi vốn thiếu tế bào chính trị, mặc dù sau giải phóng hầu như ngày nào cũng học chính trị, nhưng ngặt nỗi tôi bẩm sinh ngu muội, người ta lúc nào cũng nói đấu tranh giai cấp, vậy mà tôi lại cứ phớt lờ đấu tranh giai cấp. Tôi hoàn toàn không cảm nhận được chút mùi vị đấu tranh giai cấp nào trong bài báo. Tôi cũng chẳng hề cảm thấy đây chính là "sơn vũ dục lai phong mãn lâu" (mưa gió sắp đến, gió rít đầy lầu), chính là tín hiệu của một cơn bão lớn sắp ập đến. Tôi chỉ xem nó như một bài báo bình thường. Thêm vào đó, tôi lại có cái khuyết điểm (hay ưu điểm?) là không giữ được lời trong bụng. Đọc xong, tôi liền buông lời bình luận, phát biểu ý kiến chẳng chút kiêng dè. Tôi đi đâu cũng rêu rao: tôi hoàn toàn không thấy "Hải Thụy bãi quan" có liên quan gì đến Bành Đức Hoài. Tôi còn nói, ba vị "thôn trưởng" trong "Tam gia thôn" tôi đều quen biết, thậm chí có người có thể nói là bạn bè. Tôi và Ngô Hàm là bạn học ở Thanh Hoa từ đầu thập niên ba mươi. Năm 1946, sau khi tôi trở về Bắc Bình, còn từng nhận lời mời của ông ấy đến Thanh Hoa diễn thuyết cho sinh viên, và ngủ lại nhà ông ấy một đêm. Đại loại như vậy, nói không dứt. Tôi nào có biết, người nói vô tâm, người nghe hữu ý. Cùng đến làng Nam Khẩu làm công tác giáo dục xã hội chủ nghĩa với tôi có một người học trò cưng của tôi, xuất thân là bần nông kiêm gia đình liệt sĩ, thường ngày đối với tôi rất mực cung kính, tôi đã thầm định cậu ta là "người kế tục" của mình. Chính cái "tâm phúc" này của tôi đã ghi nhớ lời tôi nói trong lòng, chờ đợi thu hậu toán trướng (tính sổ sau mùa thu), trên mặt vẫn tươi cười rạng rỡ. Về sau, đến thời kỳ "Cách mạng Văn hóa", bản thân tôi nhảy ra phản đối "Lão Phật gia" khét tiếng kia của Đại học Bắc Kinh, nên bị tống vào "Chuồng bò". Người học trò cưng này của tôi thấy thời cơ đã đến, liền thừa nước đục thả câu, mưu đồ kiếm lấy một chiếc mũ quan nhỏ bé, đem những lời tôi nói đã ghi nhớ lúc bấy giờ, như trúc trong ống đổ ra hết, lại thêm thắt chút xuyên tạc, đổ ụp lên đầu tôi, "đánh" tôi thành "tiểu nhị của Tam gia thôn"! Tôi tiện thể nói thêm một câu, người con của bần nông kiêm gia đình liệt sĩ này, kẻ có hàng trăm lý do để trở thành người kế tục vô sản, đã chuồn sang một nước nhỏ ở châu Âu làm nô bộc cho nước ngoài rồi. Thời gian thật không hề nương tay, nó thực sự khiến người ta nhìn thấy chân tướng của mình trong tấm gương do chính mình tạo ra!
Chuyện phiếm bỏ qua, quay lại chính đề. Tôi vẫn đọc bài báo của Diêu Văn Nguyên. Lối logic thâm sâu chu nạp, suy luận chụp mũ, vu khống vô căn cứ mà Diêu Văn Nguyên sử dụng trong bài viết này đã thiết lập một tiền lệ cực kỳ xấu cho việc gán ghép tội danh cho người khác trong suốt "Cách mạng Văn hóa" sau này. Bộ lý luận hoang đường vô lối này liệu có phải là phát minh sáng tạo của cá nhân Diêu Văn Nguyên hay không, tôi e là chưa chắc. Có lẽ hắn cũng đạo văn từ những kẻ có lai lịch rất lớn mà thôi. Dù thế nào đi nữa, ảnh hưởng xấu xa và di độc sâu xa của luồng gió méo mó này thực sự là "khánh trúc nan thư" (tre trúc cả rừng cũng không viết hết được). Nó làm đảo lộn hoàn toàn tư duy logic của thế hệ trẻ. Dư phong còn sót lại đến tận bây giờ vẫn chưa dứt.
Còn một chuyện nhỏ nữa, tôi nhất định phải kể ra đây. Đội công tác giáo dục xã hội chủ nghĩa của chúng tôi ở làng Nam Khẩu không phải chỉ đến từ một đơn vị. Ngoài Đại học Bắc Kinh ra, còn có người đến từ Đài phát thanh Trung ương, từ Tổng đội cảnh sát, v.v. Theo quy định cấp trên, chúng tôi đều mặc thường phục, không nói cho người khác biết đơn vị của mình. Tình hình nội bộ chỉ chúng tôi tự hiểu. Đám quân ô hợp đến từ bốn phương tám hướng này của chúng tôi, tuy trước đây không quen biết, nhưng "bình thủy tương phùng", mọi người đều có thể đoàn kết hợp tác, tình cảm vô cùng hòa thuận. Tổng đội công an có một đồng chí họ Trần đến, anh ấy là công an kỳ cựu, tuổi còn trẻ nhưng đã có mười năm tuổi Đảng. Anh ấy có kinh nghiệm công an phong phú, người cũng rất hòa đồng. Chúng tôi sống với nhau rất tốt, hầu như không chuyện gì là không nói. Tuy nhiên, có một chuyện nhỏ khiến tôi chú ý: bất kể thư từ gì nhận được, đọc xong anh ấy đều đốt đi. Điều này trái ngược hoàn toàn với thói quen của tôi. Tôi có một thói quen khó phân định tốt xấu: tôi không những giữ lại tất cả thư từ, mà ngay cả một tờ biên lai nhỏ bé hay những thứ không đáng kể, tôi cũng cất giữ cẩn thận. Cơ sở tâm lý của thói quen này là gì? Tôi nói không rõ, cũng chưa từng nghiên cứu qua. Thấy hành động của anh Trần, tôi tự nhiên thấy vô cùng khó hiểu. Đặc biệt là khi đón Tết Nguyên đán, Tổng đội công an gửi cho anh ấy một tấm thiệp chúc mừng năm mới in chì. Đây vốn là bài văn mẫu quan cách, không có ý nghĩa quan trọng gì. Nhưng anh Trần ngay cả tấm thiệp chúc mừng năm mới như vậy cũng không tha, hơn nữa nhất định phải dùng lửa đốt, chứ không phải xé bỏ. Tôi thực sự không nhịn được nữa, bèn bắt đầu cuộc đối thoại như sau:
"Tại sao cậu phải đốt nó đi?"
"Để không để lại dấu vết."
"Xé nát vứt vào hố xí chẳng phải là được rồi sao?"
"Không được! Vẫn có thể để lại dấu vết."
"Cậu quá cẩn thận rồi."
"Không phải, người làm nghề chúng tôi hiểu rõ lợi hại trong đó. Một người không biết chừng nào sẽ đụng phải điểm chết. Một khi đụng phải, thì anh sẽ gánh hậu quả không tưởng nổi."
Tôi kinh ngạc vô cùng, đây thực sự là chuyện chưa từng nghe thấy. Trong lòng tự nhẩm: mình cũng sẽ đụng phải điểm chết thôi. Tôi trên người không ít khuyết điểm, "cái đuôi nhỏ" (thóp/điểm yếu) cũng đầy rẫy. Người ta muốn bắt bẻ thì không khó. Nhưng, tôi tự tin mình chưa bao giờ phản đảng, phản xã hội chủ nghĩa; tôi cũng chưa từng tham gia bất kỳ tổ chức phản động nào, chiếc mũ "phản cách mạng" dù thế nào cũng không thể chụp lên đầu tôi được. Trong lòng đang vui vẻ, không nghĩ ngợi gì thêm nữa. Nào ngờ lời của anh Trần thực sự là đúc kết kinh nghiệm, là chân lý được rút ra từ vô số sự thật. Không lâu sau đó, bản thân tôi vừa nhảy ra phản đối "Lão Phật gia" kia của Đại học Bắc Kinh, liền bị chụp lên chiếc mũ "phản cách mạng". Tôi từng làm bừa hai câu thơ: "Hai mươi năm một giấc mộng Yên Viên, đổi lấy cái danh phản đảng phản xã." Đây là chuyện sau này, ở đây tạm không bàn tới.