Chúng tôi tự tay xây nên Chuồng bò, chính mình lại bị "mời vào rọ".
Bên trong Chuồng bò cũng có cuộc sống. Chẳng phải có vài nhà văn từng tuyên truyền rằng "đâu đâu cũng có cuộc sống" sao?
Nhưng, giờ đây muốn nói về cuộc sống trong Chuồng bò lại chẳng hề dễ dàng, đúng như câu "Một bộ Thập thất sử, chẳng biết bắt đầu nói từ đâu". Tôi đã suy nghĩ rất lâu, bỗng nhiên nảy ra ý tưởng, muốn thử học theo phương pháp "dùng lý luận dẫn dắt lịch sử" vốn rất được ưa chuộng trong giới sử học Trung Quốc một thời gian dài, gần như được coi là chân lý vàng ngọc, để nói một chút về lý luận. Thế nhưng bộ lý luận này của tôi, một là không có kinh để dẫn, hai là không có điển để chứng, hoàn toàn là do bản thân trải nghiệm thực tế, tận mắt quan sát, lại trải qua suy nghĩ thấu đáo mà rút ra từ vô số sự thật. Chắc chắn là khó mà lên được đại nhã chi đường. Nhưng tôi thì tin tưởng sâu sắc vào nó. Giờ đây tôi không dám giấu làm của riêng mà công bố ra ngoài, điều này khó tránh khỏi bị chê là mặt dày, bị mỉa mai là "người già bán dưa", nhưng tôi cũng chẳng bận tâm nữa.
Lý luận của tôi là gì? Tóm gọn lại trong một câu, có thể gọi là "Thuyết hành hạ". Tôi cảm thấy, tất cả những hoạt động mà đám "Tiểu tướng cách mạng" làm từ đầu đến cuối trong "Cách mạng Văn hóa", bất kể bề ngoài họ bày tỏ ra sao, là trung thành với ai ai, bảo vệ đường lối nào nào... những thứ đó đều là quỷ thoại. Nếu muốn nắm bắt cốt lõi, thì chỉ có một đầu mối, đó chính là: Hành hạ người. Đầu mối này quán xuyến từ đầu đến cuối, tồn tại ở khắp nơi, vào mọi lúc, chi phối tất cả. Còn về nền tảng tâm lý, nền tảng tư tưởng của đầu mối này, tôi đã đề cập ở vài chỗ phía trên, ở đây xin không bàn lại nữa. Bắt đầu từ việc "đánh đổ", lục soát nhà cửa, cho đến lao động cải tạo, đủ mọi trò, khiến người ta hoa mắt chóng mặt, nhưng tinh túy của nó chính là hành hạ người. Ở phương diện này, họ cũng có một quá trình tiến hóa. Ban đầu tuy có chí hướng ấy nhưng kinh nghiệm ít, biện pháp không nhiều. Chủ yếu là học được một chút từ các tiểu thuyết, tạp thư Trung Quốc ngày xưa. Quyển "Ngọc lịch chí bảo sao" mà tôi nhắc đến ở đầu cuốn sách chính là một ví dụ. Lúc này, phương thức hành hạ người còn khá đơn giản, nguyên thủy, cứng nhắc, thô sơ, chưa tinh xảo hay hoàn chỉnh. Ví dụ như tát tai, dùng chân đá... đại loại trong xã hội nguyên thủy đã có rồi. Họ không học mà tự biết. Thế nhưng, nhóm người trẻ tuổi này cần cù hiếu học, khả năng tiếp thu mạnh, họ thu thập rộng rãi, học hỏi lẫn nhau, thúc đẩy lẫn nhau. Giống như vũ khí được cải tiến nhanh chóng trong chiến tranh, trong "Cách mạng Văn hóa", các phương thức hành hạ người cũng luôn mới mẻ, thay đổi từng ngày, không lúc nào là không được cải tiến, phong phú thêm. Thường thì một trường học phát minh ra phương thức hành hạ nào, là tốc độ còn nhanh hơn điện chớp, lập tức lan truyền cả nước; ví dụ như biện pháp đeo bảng gỗ ở Đại học Bắc Kinh, thật nên đăng ký bản quyền. Kết quả là, đám "Phái tạo phản cách mạng" trên cả nước cùng chung tay nỗ lực, ai làm việc nấy, lại tập trung trí tuệ quần chúng, từ thô đến tinh, từ ngoài vào trong, từ gần ra xa, từ ít đến nhiều, các biện pháp hành hạ người đã trở thành một hệ thống, bao phủ cả hoàn vũ. Nếu có cơ hội sử dụng lại lần sau, thì sẽ thuận tiện hơn nhiều.
"Thuyết" của tôi đại khái là như vậy.
"Thuyết" này "dẫn dắt" ra kiểu "lịch sử" thế nào?
"Lịch sử" này đầu mối vô cùng phức tạp. Phía trên thực ra đã nói qua một chút. Giờ đây kết hợp với "Chuồng bò" ở Đại học Bắc Kinh để bàn luận riêng từng phần. Theo tôi thấy, việc thành lập Trại hắc bang ở Đại học Bắc Kinh chính là kết quả của việc gắn lý luận với thực tiễn.
(1) Chính danh
Khổng Tử nói: "Tất dã chính danh hồ. Danh bất chính tắc ngôn bất thuận". Nhóm tội phạm bị lục soát nhà cửa, bị "đánh đổ" chúng tôi nên được đặt tên thế nào đây? Đây là nhiệm vụ hàng đầu của "cách mạng". Chúng tôi từng bị gọi là "Hắc bang". Thế nhưng, đây là cách gọi của dân thường, tên gọi không nhã nhặn. Chúng tôi từng bị gọi là "đồ khốn kiếp"; thế nhưng, cái tên này so với "Hắc bang" còn "thấp kém hơn". Chúng tôi từng bị gọi là "phần tử phản cách mạng". Đây thực sự là một "ngôn ngữ pháp luật"; không hiểu sao cũng không được phổ biến sử dụng. Ngoài ra còn mấy cái tên nữa, đều không phổ biến được. Xem ra vấn đề chính danh này, vẫn chưa được giải quyết thỏa đáng. Giờ đây Trại hắc bang đã xây xong, coi như đã chính quy hóa, chính danh trở thành việc cấp bách. Khi chúng tôi mới chuyển vào trại, trên tường mỗi căn phòng đều dán một tờ thông báo, gọi là "Quy tắc dành cho nhân viên cải tạo". Bên trong quy định chi tiết những quy tắc chúng tôi phải tuân thủ, cụ thể mà nghiêm khắc. Dáng vẻ trông như từ tay một tú tài có học thức mà ra. Lúc đó chưa ai dám đề xướng pháp trị. Các tiểu tướng "cách mạng" của chúng tôi thực sự là đón đầu xu hướng, thế mà lại soạn ra được những điều khoản tương tự như pháp luật, thật không thể không khiến những người bị các điều khoản này quản chế như chúng tôi phải nể trọng.
Nhưng, tục ngữ có câu: "Người khôn ngàn lo, tất có một sai". Những "trí giả nhỏ" như chúng tôi cũng có "một sai", sai chính ở vấn đề chính danh. "Quy tắc dành cho nhân viên cải tạo" dán ra chắc chỉ được một hai ngày rồi biến mất, thay vào đó là "Quy tắc dành cho tội phạm cải tạo". Đổi "nhân viên" thành "tội phạm", chỉ thay đổi hai chữ, vậy mà lại như điểm sắt thành vàng. Hai chữ "tội phạm" sao mà rõ ràng, lại sao mà chính nghĩa lẫm liệt! Khiến những người như chúng tôi một khi nhìn thấy hai chữ "tội phạm" là có thể xác định rõ vị thế pháp lý của mình, xác định rõ mình đã bị đánh đổ, thứ chờ đợi chúng tôi chỉ là bị giẫm đạp ngàn đời, vĩnh viễn không bao giờ ngóc đầu dậy nổi. Đám tú tài vốn không bao giờ dám tạo phản như chúng tôi, từ đó về sau, đội mũ tội phạm, khép nép thận trọng, ngày đêm đều như lâm vực sâu, như đi trên băng mỏng, đem toàn thân, đặc biệt là các tế bào trong não bộ, điều động hết mức với sự căng thẳng tột độ, để thực hiện cải tạo như thế.
Tôi có bốn câu thơ vụng về:
Trại lớn đã xây xong,
Càn khôn được ấn định.
Ngôn thuận danh đã chính,
Thiên hạ thái bình rồi.
(2) Nơi ở của chúng tôi
Về nơi ở của chúng tôi, phía trên tôi đã đề cập qua. Giờ nói vắn tắt thêm một chút.
"Đám tội phạm" được phân chia ở trong ba dãy nhà cấp bốn.
Những dãy nhà này xây dựng rất qua loa, đại khái lúc đó là công trình tạm thời, quy mô còn khá hơn mấy cái lều dựng tạm một chút. Khi lớp học ở trường thiếu thốn, nơi này từng được dùng làm lớp học tạm thời. Hiện tại các trường đại học cả nước đều dừng lớp làm cách mạng đã gần hai năm. Đại học Bắc Kinh ngay cả những phòng học lớn lộng lẫy còn bỏ không, huống chi mấy căn chòi tồi tàn này? Cho nên bên trong bụi bặm tích tụ, mạng nhện giăng dày, lại còn thấp ẩm, mùi mốc xộc lên tận mũi. Nơi này có chuột, thằn lằn, đại khái cũng có bò cạp. Dưới đất bò đầy côn trùng nhiều chân, còn có bọ hung, cùng với vô số loài động vật nhỏ khác, tóm lại, nơi thấp ẩm có loài động vật nào thì ở đây đều có đủ cả. Thực tế là không thể ở được. Nhưng lúc này chúng tôi đã bị tước đoạt tư cách "người", chúng tôi là "tội phạm". Cho chúng tôi ở bất cứ đâu, cũng đã là ân huệ cao dày rồi. Chúng tôi còn dám có xa xỉ vọng tưởng gì nữa!
Mấy ngày đầu, chúng tôi chỉ trải chiếu trên nền gạch ẩm, tối ngủ trên đó, lớp cỏ mỏng bên dưới chiếu thực sự không cản được hơi ẩm. Ban ngày ruồi nhặng từng đàn, đêm đến muỗi tụ từng đống. Mỗi người đều bị cắn đến mức mình mẩy đầy thương tích, ngứa ngáy khó chịu. Sau này, người ta chở gỗ đến, chiếu có thể trải trên gỗ rồi. Ban đêm mỗi phòng còn phát cho mấy dải vải thấm thuốc trừ sâu DDVP, treo trong phòng, nghe nói là để chống muỗi. Đối với những biện pháp "nhân đạo" này, chúng tôi suýt chút nữa cảm kích đến rơi lệ.
Lúc này, so với Thái Bình Trang, đội ngũ "tội phạm" lao động đã mở rộng đáng kể, ít nhất cũng tăng gấp đôi. Nguyên nhân trong đó chúng tôi không rõ, cũng không muốn rõ, điều này có liên quan gì đến chúng tôi đâu? Tôi quan sát một chút, Lục Bình cùng mấy "tù chính trị" không bị nhốt ở đây ngay từ đầu, đại khái chỗ khác còn có "trại cải tạo nhỏ" loại tương tự, chuyện này tôi càng không rõ. Có vài gương mặt mới, có người từng gặp trong một buổi đấu tố nào đó, có người thì chưa từng gặp bao giờ, đại khái là theo sự phát triển sâu rộng của "đấu tranh giai cấp" mà "lôi" ra thêm. Thực tế, từ khi vào trại cho đến khi giải tán, liên tục có "tội phạm" mới gia nhập. Đại gia đình chúng tôi không ngừng mở rộng.
(3) Cuộc sống thường nhật
Trong Chuồng bò có "Quy tắc dành cho tội phạm cải tạo", cũng giống như có hiến pháp. Về sau tuy thường có bổ sung, nhưng đa phần là bằng miệng, không thành văn bản. Ở đây không có đại hội "tội phạm cải tạo", chẳng cần ai thông qua cả. May là những người giám sát cải tạo - tôi không biết đây có phải là cách gọi chính thức không? - nói ra là thành luật, nói gì cũng là chân lý.
Dưới sự ràng buộc của "Hiến pháp" và các điều khoản luật bổ sung bằng miệng, cuộc sống trong Chuồng bò của chúng tôi vô cùng trật tự. Sáu giờ sáng thức dậy, sớm hay muộn đều không được phép. Một tiếng chuông vang lên, mặc quần áo ra khỏi phòng, việc đầu tiên là chạy bộ quanh sân. Người giám sát cải tạo đứng giữa sân, ra lệnh. Trong trí nhớ của tôi, họ hiếm khi cầm giáo dài, đại khái cảm thấy nơi này an toàn rồi. Chạy bộ có tính là rèn luyện thể chất không? Theo lẽ thường thì là có. Nhưng thực tế nhóm "tội phạm cải tạo" chúng tôi, mỗi ngày ngoài làm việc chân tay ra, không ai được phép đọc một chút sách nào, việc rèn luyện thể chất của chúng tôi đã quá đủ rồi, hà tất phải làm việc thừa thãi này? Hơn nữa chúng tôi là "đám khốn kiếp" này đã từng bị cảnh cáo, chúng tôi là án đinh đóng cột, đừng hòng ai lật lại. Chúng tôi đã tội đáng muôn chết, chết không hết tội, thân thể rèn luyện hay không hoàn toàn chẳng quan trọng. Cách giải thích hợp lý duy nhất chính là "Thuyết hành hạ" mà tôi đã phát hiện. Chạy bộ buổi sáng cũng là một cách để hành hạ "tội phạm". Khiến chúng tôi tiêu hao sạch thể lực trước khi bắt đầu một ngày lao động chân tay.
Sau khi chạy xong, đến vòi nước trong sân rửa mặt súc miệng. Rửa ráy xong, xếp hàng đến nhà ăn số hai ăn sáng. Đi trên đường, đội ngũ hơn trăm người hùng hổ, ai nấy đều ủ rũ, như đưa đám. Theo luật miệng, không ai được phép ngẩng đầu đi đường, không ai dám ngẩng đầu đi đường. Kẻ nào vi phạm, trên lưng lập tức sẽ ăn một quả đấm, hoặc bị đá một cú. Đến nhà ăn, chỉ được phép mua bánh ngô và dưa muối, các loại "hàng xa xỉ" như bánh quẩy là tuyệt đối cấm mua. Lúc đó tiền sinh hoạt phí của "tội phạm lao động" là 16 tệ 5 hào mỗi tháng, người nhà 12 tệ 5 hào. Ngay cả cho tôi mua, tôi có mua nổi không? Dựa vào số tiền ít ỏi này, chúng tôi làm sao "sống", làm sao "tồn tại"? Trong nhà ăn tất nhiên có bàn có ghế; nhưng đó là dành cho "người", chúng tôi không có phần. Chúng tôi chỉ có thể "dùng bữa" dưới gốc cây ngoài tòa nhà, trên bậc thềm, hoặc ngồi xổm dưới đất. Thịt cá bữa trưa và bữa tối càng không liên quan đến chúng tôi, chỉ có thể ăn chút dưa chuột trộn nước muối, rau cải luộc nước lã loại này. Lao động kịch liệt cả ngày mà trong bụng không một giọt dầu. Chúng tôi chỉ có thể bán mạng với bánh ngô, nhưng chúng tôi biết lấy tem lương thực ở đâu ra chứ? Đây là lần thứ ba tôi rơi vào địa ngục đói khát sau lần chịu đói ở Đức và cái gọi là "thời kỳ ba năm khó khăn". Nhưng, giữa chúng có sự khác biệt cơ bản: hai lần trước tôi chỉ đơn thuần là đói bụng thôi, lần này ngoài đói bụng còn thêm cả lao động và nỗi đau thể xác có thể ập đến bất cứ lúc nào. Nhớ lại hai lần chịu đói trước kia cứ như thiên đường nhạc viên xa vời khó với.
Sau bữa sáng, trở về Chuồng bò, chờ phân công nhiệm vụ lao động. Lúc này chúng tôi đều trở thành trâu ngựa. Công nhân toàn trường không còn ai làm việc nữa, họ đều biến thành cai ngục và quản ngục. Họ có việc gì, bất kể bẩn thỉu vất vả thế nào, đều đến Trại lao động cải tạo, yêu cầu phân công "tội phạm cải tạo". Việc này giống như đội trưởng đội sản xuất ở nông thôn phân công trâu ngựa vậy. Phân công xong, công nhân trở thành những ông chủ nhàn rỗi, đứng bên cạnh ra lệnh này nọ. Giai cấp công nhân Đại học Bắc Kinh sau giải phóng, lúc này thật sự đã thỏa mãn chí lớn rồi.
Còn một việc quan trọng nhất, dù thế nào cũng không thể quên. Trước khi xuất phát đi lao động, chúng tôi bắt buộc phải đến dưới bảng đen treo trên thân cây, chép lại "Chỉ thị tối cao" cần học thuộc hôm nay. Chỉ thị này thường khá dài. Mỗi một "tội phạm", hôm nay bất kể làm việc gì, đi đâu làm việc, đều phải thuộc lòng. Bất kỳ người giám sát cải tạo nào, dù ở hoàn cảnh nào, cũng có thể bắt bạn đọc thuộc. Nếu đọc sai một chữ, nhẹ thì ăn một cái tát, nặng thì bị trừng phạt nghiêm khắc hơn. Giờ đây, nếu chúng tôi bị gọi đến văn phòng, trước tiên phải hô: "Báo cáo!", sau đó cúi đầu đứng nghiêm. Người giám sát cải tạo đưa ra câu đầu tiên của một đoạn ngữ lục, bạn bắt buộc phải tiếp tục đọc hết cả đoạn. Nếu đọc sai một chữ, thì chịu hình phạt như trên. Có một giáo sư vật lý địa cầu, do tuổi tác quá cao, hơn nữa trong não bộ ngoài công thức toán học ra, dường như không thể nhét thêm được thứ gì khác. Ngay cả "Chỉ thị tối cao" được cho là có uy lực vô biên cũng không ngoại lệ. Tôi thường xuyên nhìn thấy ông bị đánh đến sưng húp mũi miệng, dưới hai mắt sưng lên hai bọng mọng nước. Tôi khá là cảm giác thỏ chết cáo buồn. Đọc ngữ lục có tác dụng gì? Có lẽ có người cho rằng, đám "tội phạm" chúng tôi đều là đầu gỗ cứng, dùng biện pháp bình thường để cải tạo là gần như không thể. "Nhà cách mạng" vì thế đã mượn cách kiểm tra kinh thánh của Cơ đốc giáo, nghe nói thần lực vô cùng. Nhưng, tôi rất xấu hổ, tôi thực sự không cảm nhận được. Tôi có cách giải thích của riêng mình, cách giải thích này vẫn là "Thuyết hành hạ" do tôi tự sáng chế. Đến tận hôm nay tôi vẫn cho rằng, đây là cách giải thích hợp lý duy nhất. Bản thân người giám sát cải tạo cũng không tin "Chỉ thị tối cao" sẽ có uy lực như vậy, chính họ cũng không thuộc làu làu mấy câu ngữ lục. Ngay cả khi nhắc đầu bài cho "tội phạm", cũng thường xuyên xuất hiện sai sót. Có đôi khi họ nhắc một cái đầu, tôi tiếp tục đọc xuống, do thần kinh căng thẳng, cũng từng đọc sai một hai chữ; nhưng người giám sát cải tạo không hề phát hiện. Lúc này tôi vẫn chưa ngu ngốc đến mức "đầu thú", nên đã trót lọt qua ải. Nếu tôi thực sự ngu ngốc đến mức đứng dậy "đầu thú", thì chẳng phải thể diện của người giám sát cải tạo bị tổn hại sao? Hậu quả đó thì không dám tưởng tượng. Từ đó, chúng tôi vừa làm việc, vừa học thuộc ngữ lục. Thân thể và tinh thần đều căng thẳng đến mức sắp nổ tung.
Về công việc lao động tôi tham gia, quả thực rất nhiều. Những nơi lao động thời gian dài nhất có vài chỗ. Theo ký ức hiện tại của tôi, đầu tiên là Nhà máy vật liệu phía Bắc. Công nhân ở đây đều thuộc phái Công xã Đại học Bắc Kinh mới, đều là những người ủng hộ "Lão Phật gia". Trong "tội phạm cải tạo" cũng có sự phân chia phe phái. Cùng là "tội phạm", nhưng đãi ngộ đôi khi cũng khác nhau. Tôi ở đây, có hai thân phận, một là "tội phạm cải tạo", hai là thành viên cũ của Tỉnh Cương Sơn. Do đó khá là nhận được vài "đ đãi ngộ đặc biệt", cơ hội bị khiển trách nhiều hơn một chút. Công việc chúng tôi làm ở đây, đầu tiên là vận chuyển gạch chịu lửa, từ một chỗ trong nhà máy chuyển đến cạnh cái ao nhỏ, xếp ngay ngắn lại. Phải xếp thật chỉnh tề, nếu không sẽ đổ sập xuống. Gạch chịu lửa rất nặng, đè vào người sẽ đè chết người. "Đám tội phạm" chúng tôi đều biết điều này, khi làm việc đều vô cùng cẩn thận dè dặt. Gạch chịu lửa chuyển xong, lại bị phân công đi nhổ đinh trên những cột gỗ cũ và ván gỗ cũ. Làm công việc này, được phép ngồi trên ghế đẩu gỗ, hơn nữa công việc cũng không mệt, chúng tôi cứ như đang hưởng phúc lành vậy. Công việc trong nhà máy xong xuôi, lại đến cạnh đống cát ngoài nhà máy dùng để xây nhà, đi vận chuyển cát, từ đống này chuyển sang đống khác. Ở Nhà máy vật liệu phía Bắc tôi chắc làm được vài tuần. Ở đây tôi còn phải bổ sung thêm vài câu, người làm việc ở đây chỉ là một phần nhỏ của "tội phạm". Những người còn lại đều có sự sắp xếp riêng, tình hình tôi không rõ, đành lược bỏ không bàn đến.
Tôi từ Nhà máy vật liệu phía Bắc lại bị điều đến khu ký túc xá sinh viên vận chuyển than. Hiện tại là mùa hè, ô tô lớn chở than từ đâu đó đến trường, đổ xuống đất, coi như hoàn thành nhiệm vụ. Nhiệm vụ của chúng tôi là dùng sọt khiêng số than đổ đống trên mặt đất, xếp thành núi than, để giảm bớt diện tích chiếm chỗ. Công việc này không hề nhẹ nhàng, một là mệt, hai là bẩn. Hai ông già cùng khiêng một sọt than hoặc bụi than nặng hơn trăm cân, đôi khi còn phải leo lên núi than, rất khó khăn. Gió lớn nổi lên, mặt mũi mình mẩy chúng tôi toàn là bụi than. Vào lúc bình thường những nơi như thế này chúng tôi thậm chí còn không đi vào. Thế nhưng lúc này tình hình đã khác. Chúng tôi đã có thể an nhiên tự tại. Vệ sinh hay không, càng không cần phải bàn đến. Người cùng tôi khiêng chung một sọt trong thời gian dài là lão đồng chí Hồi giáo, người từng mạo hiểm tính mạng tham gia công tác ngầm trước giải phóng tại Đại học Yên Kinh, nhân lúc công nhân giám sát lao động không để ý, nói nhỏ với tôi: "Vận mệnh của chúng ta xem ra đã định rồi. Lối thoát tương lai của chúng ta, không ngoài việc đến một vùng biên viễn nào đó cải tạo trọn đời". Ý nghĩ này có phần đại diện. Bản thân tôi há chẳng phải cũng nghĩ như vậy sao?
Về sau, loại hình công việc của tôi có nhiều lần thay đổi. Tôi từng theo đại quân đến chỗ ruộng lúa vốn là nền của tòa nhà Chước Viên ngày nay để chuyển đá, đào ruộng lúa. Có một lần cùng một vị giáo sư lớn tuổi của khoa Ngoại ngữ được phân công theo một người công nhân, đến bên ngoài tường phía Đông tòa nhà 35 khu ký túc xá sinh viên để sửa ống nước ngầm. Lần này bác thợ công nhân tự tay làm, hai ông già chúng tôi chỉ có thể coi là "trợ giảng", giúp bác ấy khiêng bao xi măng, đưa cái xẻng. Người công nhân này tuy cũng nghiêm mặt, không nói một lời. Nhưng đối với chúng tôi không nói một câu khiển trách nào. Trong lòng tôi thực sự cảm kích vô cùng. Sau mười năm đại kiếp nạn, tôi vẫn thường thấy bác ấy đạp xe ngang qua khuôn viên trường, tôi luôn dùng ánh mắt cảm kích dõi theo bóng lưng bác ấy dần dần khuất xa.
Ngoài ra, tôi còn bị phân công đến vài nơi làm việc, ví dụ như sửa nhà, nhổ cỏ, ở đây không kể ra từng chi tiết nữa.
Vì gọi là "cải tạo lao động", lao động đương nhiên là nội dung cuộc sống chính của chúng tôi. Bất kể là trong lúc lao động, hay trong các hoạt động khác, luôn khó tránh khỏi việc phải tiếp xúc với người giám sát cải tạo. Gặp họ, cũng như ở bất cứ nơi đâu, chúng tôi không bao giờ được phép ngẩng đầu, đây đã là chân lý vàng ngọc. Thường thì chúng tôi không biết, người đang đứng trước mặt nói chuyện là ai. Nhưng đối phương thì vừa mở miệng đã dùng ngay một câu "quốc mắng", điều này cũng giống như người Mỹ gặp nhau nói "hello!", nhưng chúng tôi chỉ được phép để người đối diện nói thôi. Từ vựng người giám sát cải tạo sử dụng rất phong phú, ngoài nói "Mẹ kiếp" ra, còn nói "Đồ khốn kiếp!", "Đồ vương bát đản!", vân vân, từ ngữ phong phú hơn nhiều. Nếu người giám sát cải tạo nào không bắt đầu bằng "quốc mắng", tôi ngược lại cảm thấy rất bất thường, rất khó chịu.
(4) Huấn thị ban đêm
Tôi xin nghiêm túc tuyên bố một câu: đây là phát minh sáng chế vĩ đại nhất, thiên tài nhất của người giám sát cải tạo.
Khi tôi nói về cuộc sống thường nhật của "tội phạm cải tạo" ở trên, từng nói đến nhiều phát minh sáng chế của người giám sát cải tạo khi quản lý "tội phạm lao động". Những người giám sát cải tạo này, ngoài một vài nhân viên và một số công nhân ra, hơn một nửa là sinh viên. Những sinh viên này thành tích học tập bình thường ra sao, tôi không rõ. Nhưng biểu hiện khi quản lý Trại cải tạo, tôi với tư cách là một người thầy, lại không thể không cho họ điểm rất cao. Trước kia việc giảng dạy của chúng tôi có nhiều chỗ xa rời thực tế. Điều này chủ yếu do chế độ giảng dạy chịu trách nhiệm, chúng tôi là người làm giáo viên cũng không thể chối bỏ trách nhiệm. Trong Trại cải tạo, họ hoàn toàn gắn kết với thực tế, tài năng họ thể hiện ra là đa phương diện: tài tổ chức, tài quản lý, tài huấn thị, tài ngụy biện lý lẽ ngang ngược, tài liên lụy kết tội, vân vân, kể mãi không hết. Cộng thêm sự quyết đoán và dũng khí họ thể hiện ra, nói đánh người là đưa tay đánh ngay, giơ chân đá liền, không chút do dự nghi ngại, thế hệ giáo viên chúng tôi quả thực không theo kịp.
Thế nhưng, tài năng phát minh sáng chế của họ thể hiện nổi bật nhất, lại chính là huấn thị ban đêm.
"Huấn thị ban đêm" là gì? Mỗi ngày buổi tối, ăn cơm tối xong, theo lệ thường phải tập hợp toàn bộ "tội phạm", địa điểm là trong cái sân nhỏ giữa hai dãy nhà cấp bốn. Mỗi ngày luôn có một người giám sát cải tạo đứng trước hàng quân huấn thị, người này dường như từ trên xuống, không phải những người chúng tôi thường gặp trong trại, anh ta đại khái là một trong những kẻ đứng đầu Công xã trường học. Người huấn thị này thường thay đổi, chi tiết bên trong tôi không rõ. Nội dung huấn thị, mỗi ngày một khác. Bởi vì mục đích của nó không phải giảng đạo lý lớn, mà đạo lý lớn không có nhiều, giảng đạo lý lớn nhất định ngày nào cũng lặp lại. Huấn thị của họ thuộc về "Hành hạ học", là sự thực hành của môn học này. Cách làm chủ yếu của người huấn thị mỗi ngày là bắt lỗi nhỏ, mà lỗi nhỏ thì trên đầu chúng tôi đầy rẫy, nếu thực sự không có, họ còn có thể gán cho bạn. Nguồn gốc của lỗi nhỏ đại khái có hai loại: một là những chuyện vặt vãnh bằng hạt mè khi lao động ban ngày; hai là một số vấn đề gọi là "vấn đề" trong báo cáo tư tưởng bằng văn bản hàng ngày của chúng tôi. Chúng tôi lao động đều rất cẩn thận tỉ mỉ, không phải do chúng tôi có "giác ngộ" cao, mà là do sợ đấm đá. Nhưng, muốn kết tội thì sợ gì không có lý do, không chừng một "bạn cùng Chuồng bò" nào đó hôm nay sắp gặp xui xẻo, lọt vào mắt người giám sát cải tạo. Đến lúc huấn thị ban đêm, thì tính sổ với bạn. Còn về viết báo cáo tư tưởng bằng văn bản, đó càng là công việc quan trọng hàng ngày. Bất kể chúng tôi có khổ tâm suy nghĩ, tỉ mỉ cân nhắc thế nào, ở Trung Quốc - đất nước của văn tự, đất nước của những kẻ đao bút sư gia này, bới lông tìm vết một chút là dễ như trở bàn tay. Trong lịch sử Trung Quốc, những ví dụ nổi tiếng loại này nhiều như lông bò. Hoàng đế Ung Chính triều Thanh từng giết một đại thần, nguyên nhân là vì ông ta để "Triều càn tịch dịch", để làm văn chương mới mẻ, viết thành "Tịch dịch triều càn". Hai thứ này thực ra là giống nhau, đều là những câu "tụng thánh". Thế nhưng "Long nhan đại nộ", kết quả là mất cái đầu. IQ của người giám sát cải tạo chúng tôi cao hơn hoàng đế phong kiến nhiều. Họ dù sao mỗi ngày bắt buộc phải bới một chút lỗi nhỏ từ báo cáo văn bản của một "tội phạm" nào đó. Bất kể là ai, chỉ cần bị họ chọn trúng, huấn thị ban đêm là xui xẻo to.
Trình tự huấn thị ban đêm đại khái là như thế này. "Tội phạm" trước tiên xếp hàng đứng nghiêm, vì sân không lớn, xếp thành bốn hàng. Người giám sát cải tạo trước tiên điểm danh. Việc này tôi cả đời trải qua nhiều rồi, không để lại ký ức sâu sắc gì. Chỉ có một chuyện nhỏ vô cùng nhỏ, lại để lại cho tôi ký ức suốt đời không quên, chính là tương lai tôi có gặp Diêm Vương gia, cũng sẽ không quên. Có một vị giáo sư khoa Ngoại ngữ là Hoa kiều về nước, tuổi đã quá lục tuần, hơn nữa lại có bệnh nặng trong người, nằm trên giường không dậy nổi. Không biết dùng thứ gì mà cũng đưa ông vào Trại hắc bang. Ông đã gần đất xa trời, căn bản không thể lao động, ngay cả ăn cơm cũng không dậy nổi. Liền để ông nằm trên giường mà "cải tạo". Bên ngoài cửa căn phòng ông ở chính là nơi "tội phạm" xếp hàng huấn thị ban đêm. Mỗi lần điểm danh, ông đều nghe thấy tên mình. Lúc này từ trên ván gỗ trong phòng truyền ra một tiếng: "Có!", giọng yếu ớt, run rẩy, già nua, thê lương. Mỗi lần tôi đều muốn khóc một trận. Tiếng này chấn động linh hồn tôi!
Các "tội phạm" khác đứng bên ngoài cửa căn phòng này, ai nấy trong lòng đều đánh trống. Không chừng người huấn thị lớn tiếng gọi tên ai, chưa đợi chính người đó ra khỏi hàng, đã có hai người giám sát cải tạo trẻ tuổi khỏe mạnh, bước lên, dùng cách thức thường dùng trong buổi đấu tố, vặn ngược hai tay, nắm đấm ấn vào cổ, áp giải ra khỏi hàng, bên trên là tát tai, bên dưới là đá chân. Tiếng tát tai giòn giã vang vọng bầu trời đêm. Biện pháp ghê gớm hơn là đánh ngã xuống đất, trên người giẫm lên một hai cái chân — một nghìn cái chân là không giẫm lên nổi, đây chẳng qua chỉ là sự phóng đại của tu từ học, không cần phải suy xét, đây cũng thuộc về "Thuyết hành hạ" mà tôi đã phát hiện.
Cảnh tượng như vậy đại khái chỉ có trong mười năm đại kiếp nạn mới có thể thấy. Chúng tôi chẳng phải rất yêu "nhất của Trung Quốc" sao? Có một số cái "nhất" khá gây tranh cãi; nhưng, tôi tin, ở đây tuyệt đối không có bất kỳ tranh cãi nào. Do đó, danh tiếng huấn thị ban đêm của Trại cải tạo truyền đi nhanh chóng, không lâu sau đã thu hút lượng lớn khán giả, trở thành cảnh quan nổi tiếng nhất, đáng xem nhất của Đại học Bắc Kinh. Thậm chí có thể sánh ngang với nghi thức đổi gác của Ngự lâm quân mỗi ngày trước Cung điện Buckingham ở Anh. Mỗi ngày, đến lúc này, đứng trong hàng ngũ, tôi một mặt trong lòng căng thẳng tột độ, sợ tên mình bị gọi; mặt khác trong lúc cúi đầu thỉnh thoảng liếc mắt một cái, liền có thể nhìn thấy trên mô đất nhỏ ngoài lều, thấp thoáng, mờ mờ ảo ảo, dưới ánh đèn điện ảm đạm, trong bụi cây và lùm cây, đứng đầy người. Con số đương nhiên là đếm không xuể. Dù sao cũng là lớp trong lớp ngoài người không ít. Đây đều là những người đổ xô đến để chiêm ngưỡng cảnh quan hiếm có lại cực kỳ kích thích này. Điều này e là khó xem hơn nhiều so với đội Ngự lâm quân Anh đội mũ đen cực cao, cưỡi trên lưng ngựa cao to đổi gác. Nghi thức này ở Anh đã duy trì hàng trăm năm, mà ở học phủ cao nhất của thủ đô Trung Quốc chỉ duy trì được mấy tháng. Điều này không khỏi làm mất hứng quá. Nếu không sẽ mang lại lợi ích kinh tế to lớn cho ngành du lịch của chúng ta.
Còn một điểm vô cùng đáng tiếc là, những người chiêm ngưỡng bên ngoài lều huấn thị ban đêm của chúng tôi, không có kiên nhẫn đứng đến tận đêm khuya. Nếu họ có kiên nhẫn này, họ chắc chắn có thể nhìn thấy cảnh tượng âm u hơn cả huấn thị ban đêm. Cảnh tượng này ngay cả cư dân trong trại của chúng tôi cũng chưa chắc mỗi người đều có thể nhìn thấy. Thỉnh thoảng có một đêm, tôi ra ngoài tiểu tiện, tôi nhìn thấy trong bóng tối dưới vài gốc cây trong sân đều có một bóng người, đứng thẳng tắp ở đó, giơ hai cánh tay lên, hướng về phía trước làm động tác ôm ấp. Thực tế ôm ấp chỉ là không khí, chẳng có thứ gì cả. Tôi không biết, mấy người bạn cùng lều của chúng tôi đã đứng đó ôm hư không bao lâu rồi. Đối với điều này tôi không có nhận thức cảm tính, tôi chỉ cảm thấy, thứ này đại khái giống như phản lực vậy. Để tôi đứng thì, đứng một khắc đồng hồ e là khó mà trụ nổi. Bạn cùng lều lại không biết đã đứng bao lâu rồi, càng không biết sẽ đứng đến bao giờ. Cư dân trong lều chúng tôi đều biết, vào lúc này, đừng nói bất cứ lời nào, đừng phát ra bất cứ âm thanh nào. Tôi vội vã trở về phòng, trong mơ còn nhìn thấy vài người ôm hư không.
(5) Quy định kỳ lạ
Trong Trại hắc bang, ngoài bộ hiến pháp "Quy tắc dành cho tội phạm cải tạo" này ra, còn có một số luật bất thành văn hoặc quy định bằng miệng. Điều này tôi đã nói qua vài câu ở phía trên. Giờ lại chọn ra hai ví dụ điển hình để nói một chút.
Hai ví dụ này: một là đi đường không được ngẩng đầu, hai là ngồi không được bắt chéo chân.
Tôi tuy không phải là học giả nghiên cứu luật pháp, nhưng từng ở nhiều quốc gia, cũng từng lật giở vài văn bản pháp luật; nhưng bất kể ở đâu cũng chưa từng nhìn thấy hoặc nghe thấy quy định một người đi đường không được ngẩng đầu. Ngoài tật vẹo cổ về mặt sinh lý ra, đầu luôn phải ngẩng lên.
Nhưng, trong Trại cải tạo của Đại học Bắc Kinh, đám cai ngục lại quy định "tội phạm" đi đường không được ngẩng đầu. Tôi không biết, họ nghĩ ra cái quy định cực kỳ kỳ lạ này như thế nào. Chẳng lẽ họ đã đọc được bí điển tổ truyền nào đó? Hay là họ nhận được loại văn bia trên đá như trong "Thủy Hử" đã nói? Hay là kết quả từ tia sáng thiên tài của họ? Những vấn đề này tôi nghiên cứu không ra. Dù sao đi đường không được ngẩng đầu, đây chính là luật, chúng tôi bắt buộc phải tuân thủ.
Ngoài việc ở trong phòng giam cá nhân ra, ở bất cứ nơi nào, bất kể là trong sân hay ngoài sân, ngẩng đầu là bị cấm. Đặc biệt là khi nói chuyện với cai ngục, tuyệt đối không được phép ngẩng đầu nhìn anh ta một cái. Nếu "tội phạm" nào dám làm như vậy, hậu quả thật là không dám tưởng tượng. Nhẹ thì một cái tát, nặng thì đấm đá túi bụi, thậm chí bị đánh ngã xuống đất. Do đó, tôi đứng trước mặt cai ngục, ánh mắt luôn rơi xuống đất, hoặc rơi xuống chân anh ta, nhìn lên trên nữa sẽ có nguy hiểm. Giày họ đi, tôi quan sát rõ mồn một, còn khuôn mặt thì là một khối mơ hồ. Khi làm việc, ví dụ như khiêng sọt than, ngẩng đầu là được. Bởi vì lúc này nếu không cho phép ngẩng đầu, công việc không thể làm được. Có một lần, chúng tôi xếp hàng đi ăn cơm, không biết do nguyên nhân gì, tôi hơi ngẩng đầu lên một chút, thời gian nhiều nhất là một phần mười giây. Thế nhưng người giám sát cải tạo áp giải chúng tôi đến nhà ăn lập tức rống lên như sư tử: "Quý Tiện Lâm! Mày ngoan ngoãn một chút!". Tôi theo bản năng chờ đợi trên mặt sẽ ăn một cái tát, hoặc trên chân sẽ ăn một cú đá. May mà đều không có, từ đó về sau tôi không bao giờ dám không "ngoan ngoãn" nữa.
Về việc bắt chéo chân, đó gần như là một thói quen ai cũng có. Bởi vì tư thế này thực sự có thể giải trừ mệt mỏi. Nhưng trong Trại cải tạo lại bị nghiêm cấm. Nhớ lại từng đọc trong sách nào đó ghi chép liên quan đến Viên Thế Khải, nói rằng ông ta cả đời chưa từng bắt chéo chân, khi ngồi luôn khép hai chân lại, uy nghi trang nghiêm. Đây có lẽ là do ông ta là quân nhân, mới có thể cả đời duy trì tư thế ngồi như vậy. Đám "tội phạm cải tạo" chúng tôi đều là người bình thường, không phải Hồng Hiến hoàng đế, sao có thể làm được chứ?
Còn một việc không lớn không nhỏ, tôi muốn nhắc đến ở đây. Tôi đã nói ở trên, đám "tội phạm" chúng tôi đã đánh mất bản lĩnh cười. Cười vốn là bản năng của con người, sao lại có thể đánh mất được nhỉ? Cái sự "đánh mất" này, không phải đến từ "Hiến pháp cải tạo", cũng không xuất phát từ kim khẩu ngọc ngôn của người giám sát cải tạo, mà hoàn toàn là "tự giác tự nguyện". Xin hỏi, trong lúc bị đánh mắng đe dọa bất cứ lúc nào, ai còn có thể cười nổi chứ? Trong Trại cải tạo không phải là không có chút tiếng cười nào, nếu có, chính là đến từ miệng của cai ngục. Trong trại tĩnh lặng như cổ mộ, thỉnh thoảng có một chút tiếng cười, giòn giã như âm nhạc, khiến trại lập tức có sức sống. Thế nhưng, tiếng cười này sẽ gợi lên cảm giác gì trong lòng chúng tôi? Người khác tôi không biết, trong tai trong lòng tôi, tiếng cười này như tiếng cười man rợ của chim cú mèo trong đêm vắng, nghe xong toàn thân tôi run rẩy.