Nam Khẩu tuy là một ngôi làng miền núi hẻo lánh, phong cảnh tú lệ, cư dân thiện lương, nhưng tuyệt nhiên không phải là chốn đào nguyên tiên cảnh. Chúng tôi đến đây là để tiến hành đấu tranh giai cấp. Dù tôi không đồng tình với những luận điệu cực tả kiểu như "năm nào cũng nói, tháng nào cũng nói, không bao giờ quên đấu tranh giai cấp", nhưng Nam Khẩu cũng như những nơi khác, không thể nào là không có vấn đề, nên tiến hành một chút "đấu tranh giai cấp" xem ra cũng là điều cần thiết. Chúng tôi nào có ngờ rằng, trong khi chúng tôi đang tiến hành đấu tranh giai cấp ở đây, thì trên phạm vi toàn quốc đã dấy lên một cơn cuồng phong bão tố của đấu tranh giai cấp. Tâm điểm của cơn bão này là Bắc Kinh, mà trung tâm của Bắc Kinh chính là Đại học Bắc Kinh.
Điều này ban đầu chúng tôi hoàn toàn không hay biết. Chúng tôi ở nơi ngoại ô xa xôi, vùi đầu vào giáo dục xã hội, cảm giác như cách xa thế sự, lại dường như gần gũi hơn với thiên nhiên. Mùa xuân năm 1966, cũng như bất kỳ mùa xuân nào trước đó, đến muộn màng. Ở thôn núi, xuân đến muộn là hiện tượng bình thường. Thế nhưng, hoa đào, hoa mơ, hoa lê cuối cùng cũng lần lượt nở rộ, một mảng hồng phấn trắng tuyết, tôn nhau thêm đẹp, xuân ý dạt dào. Hoạt động của chúng tôi, nhìn từ bên ngoài, mọi thứ vẫn như thường, mọi thứ vẫn bình lặng. Thế nhưng, tin tức từ báo chí, từ bên ngoài truyền vào, cho biết một phong trào lớn đang cận kề. Đại học Bắc Kinh xưa nay vốn là nơi đi đầu trong các phong trào chính trị. Lúc này, dù chúng tôi không ở trường, tình hình không nắm rõ lắm, nhưng trong lòng chúng tôi hiểu rằng, nơi đó đang như những đám mây đen đặc quánh trước cơn bão tố, đang ấp ủ một điều gì đó. Chẳng qua là vì thân ở ngoại ô nên tạm thời còn có được chút yên bình mà thôi.
Tháng Năm đến, gió ngoài kia ngày càng thổi mạnh. Trung ương liên tiếp ban hành các loại văn kiện, nào là "Thông báo 16 tháng 5" và những thứ tương tự. Sự việc vốn đã rất rõ ràng, nhưng như tôi đã nói ở trên, trong đầu tôi thiếu tế bào chính trị nhất, thiếu mất sợi dây thần kinh đấu tranh giai cấp đó. Tôi vẫn giữ lối sống cũ, dưới ánh nắng ấm áp của thôn Nam Khẩu, trong cảnh sắc hoa nở như gấm, tôi mù quáng trở thành ếch ngồi đáy giếng, chưa bao giờ liên hệ cơn bão tố này với vận mệnh của chính mình.
Lúc này, Yên Viên trong thành phố chắc hẳn hoàn toàn là một khung cảnh khác. Biết được từ những người từ trong thành phố trở về, trường học đã "nổ nồi" rồi. Hai phái (hoặc cũng chẳng rõ là bao nhiêu phái) tranh cãi không dứt, bắt đầu xuất hiện hiện tượng đánh người. Nghe nói Trung ương phái đại quan nọ đến Đại học Bắc Kinh, họp đại hội suốt đêm, muốn chặn đứng làn gió độc không cần pháp chế, làm càn làm bậy này. Nghe bảo, trong thời gian ngắn cũng có chút tác dụng. Thế nhưng, chưa đầy mấy ngày sau, đến ngày 25 tháng 5, "Lão Phật gia" nọ đã tập hợp mấy người ở khoa Triết học, dán lên một tờ đại tự báo: "Tống Thạc, Lục Bình, Bành Bội Vân muốn làm gì?". Ngay lập tức gây nên cuộc tranh luận của hai phái, có người tán thành, có người phản đối. Nghe nói ở gần nhà ăn lớn, người tranh cãi vây thành từng vòng, gào thét ầm ĩ, thâu đêm suốt sáng. Không biết có bao nhiêu vòng tròn như vậy, cũng không nói rõ được có bao nhiêu người tham gia. Dường như một tảng đá khổng lồ đã đập tan mặt nước phẳng lặng của Đại học Bắc Kinh, nơi đây đã loạn cả rồi.
Nội dung chi tiết của tờ đại tự báo này chúng tôi không rõ. Nhưng chúng tôi lập tức cảm nhận được, đây là sự tiếp nối, sự phát triển của phong trào giáo dục xã hội trong trường. Tại cái gọi là "Hội nghị Khách sạn Quốc tế" mà tôi nhắc đến ở trên, phái phản Lục Bình đã thua một trận, bị chỉnh đốn đôi chút. Theo quy luật phong trào trong bao nhiêu năm gần đây của chúng tôi, lần này là kẻ bị chỉnh đốn lại trỗi dậy, chuẩn bị chỉnh đốn người khác.
Đến ngày 1 tháng 6, bất ngờ nghe đài phát thanh Trung ương phát đi tờ đại tự báo đó, còn kèm theo lời tán dương của ai đó, nói rằng đây là một tờ đại tự báo "chủ nghĩa Mác-Lênin". Tôi không có thời gian, cũng không có trình độ để nghiền ngẫm nghiên cứu: tại sao một tờ đại tự báo lại có thể là "chủ nghĩa Mác-Lênin"? Cho đến tận hôm nay, tôi vẫn chưa tiến hóa đến mức có thể hiểu được ý nghĩa sâu xa trong đó. Dù sao thì chủ nghĩa Mác-Lênin vẫn là chủ nghĩa Mác-Lênin, chuyện này dường như đã đóng đinh vào thớt, chắc chắn không nghi ngờ gì nữa. Người ở thôn Nam Khẩu chúng tôi tất nhiên cũng bàn luận về tờ đại tự báo này; nhưng không hề hình thành hai phái đối chọi gay gắt, chỉ bàn tán phiếm đàm mà thôi. Lúc này tin tức trong khuôn viên trường không ngừng truyền đến, dường như không gây ra nhiễu loạn gì lớn cho tâm trạng của chúng tôi, chúng tôi thực sự không hiểu rõ tình hình thực tế, thân ở trong núi, như nghe tiếng sấm nhẹ từ xa vọng lại, không thấy hạt mưa, chẳng liên quan gì đến mình, vẫn cứ say sưa "giáo dục xã hội" mãi, trong lòng còn có chút thú vị tiêu dao tự tại.
Khoa Đông ngữ của Đại học Bắc Kinh có khoảng bảy tám người tham gia giáo dục xã hội ở thôn Nam Khẩu, trong đó có tổng chi ủy, có trưởng khoa, chính là tôi. Theo quy định ở trên, chúng tôi đều là đối tượng bị chỉnh đốn, vì chúng tôi đều là "người nắm quyền". Tất cả những người nắm quyền, ngoại trừ một số ít thiên chi kiêu tử ở tầng cao nhất, hầu như đều là những kẻ đi theo con đường tư bản chủ nghĩa (ngôn ngữ Trung Quốc thâm sâu khó lường đã rút gọn lại thành "phái đi tư"). Tại thôn Nam Khẩu, phái đi tư của khoa Đông ngữ và các giáo viên, sinh viên bình thường, chung sống rất hòa hợp. Vì thế, hai kẻ "được dịp hồ đồ" là chúng tôi đây, cứ ngỡ như đang ngủ trong giấc mộng ngọt ngào, hoàn toàn không nhận thức được rằng, mình đang đi trên mép vực, dưới chân không còn đất, chỉ đợi có người đẩy từ phía sau một cái là lập tức rơi xuống vực sâu. Mà kẻ đẩy chúng tôi lúc này lại đang cung kính vây quanh chúng tôi, vẫy cái đuôi nhỏ xinh đẹp, trông chẳng khác nào một con chó cảnh.
Không ngờ rằng — thực ra nếu khứu giác chính trị của chúng tôi nhạy bén thì đã phải nghĩ đến rồi — ngày 4 tháng 6, chúng tôi bất ngờ nhận được lệnh của ai đó trong trường: lập tức về trường, tham gia cách mạng. Đồ đạc chúng tôi mang theo vốn không nhiều, không sách vở, không tiền bạc trang sức, mấy cái chăn màn, một cái chậu rửa mặt, cuốn gói cái là xong, lập tức lên đường, chen lên chiếc xe khách lớn do trường cử đến. Ở thôn Nam Khẩu bảy tám tháng nay, giờ phải nói lời tạm biệt. "Khách thụ hồi khán thành cố hương", nói không chút luyến tiếc thì đó không phải sự thật. Trong lòng quả thực cũng dâng lên một chút cảm xúc ly biệt. Nhưng lúc này, tình hình có vẻ hỗn loạn binh đao, không rảnh để nghiền ngẫm kỹ lưỡng. Người khác nghĩ gì, tôi không rõ. Vị tổng chi ủy của chúng tôi kia, tế bào chính trị nhiều hơn tôi, kinh nghiệm đấu tranh giai cấp phong phú hơn tôi. Ông ấy im lặng không nói, có lẽ có linh cảm gì đó. Nhưng lúc này ai cũng không biết tương lai của mình sẽ ra sao. Tôi tuy trong lòng cũng hơi hoang mang, hơi lẩm bẩm, nhưng cũng không có thời gian để suy tính quá nhiều. Trước kia mỗi lần xin phép về nhà từ thôn Nam Khẩu, trong lòng luôn hân hoan phấn khởi; nhưng lần này về nhà, lại như đang bước tới một terra incognita (vùng đất chưa biết) vậy.
Hơn một tiếng đồng hồ sau, chúng tôi đến Yên Viên. Ban đầu tôi vô thức mong đợi sẽ có giáo viên và sinh viên khoa Đông ngữ ra đón chúng tôi, bắt tay nhiệt tình, hỏi han sâu nặng, dù sao chúng tôi vẫn là tổng chi ủy và trưởng khoa, đâu có ai bãi miễn chức vụ của chúng tôi đâu. Thế nhưng, vừa vào cổng trường, tôi đã giật bắn cả người: đây đâu còn là Yên Viên mà chúng tôi vừa rời đi cách đây không lâu! Đây chẳng khác nào một ngôi chùa lớn đang mở hội. Trên đại lộ rợp bóng cây trong trường, xe lớn xe nhỏ đỗ chật kín ngang dọc. Xe đạp lại càng nhiều như cá diếc qua sông. Trước nhà dưới cây, góc này góc nọ, cứ hễ có chút chỗ trống là bị xe đạp lấp đầy. Đúng là một quang cảnh hùng vĩ, tựa như đại dương xe đạp. Còn về người trong trường và người ngoài vào thì đếm không xuể. Đầu người nhấp nhô, tiếng người ồn ào. Lấy nhà ăn lớn làm trung tâm, mọi người thành đội thành nhóm, chen chúc nhau, thật sự như kim châm không lọt, nước đổ không lọt. Xe chúng tôi vừa vào cổng trường đã không thể nhích thêm bước nào. Chúng tôi đành xuống xe đi bộ, như mấy giọt nước hòa vào con sóng của đại dương, đến cả một chút bọt nước cũng không nổi lên nổi. Chuyện đón rước, chuyện bắt tay, chuyện hỏi han, thật đúng là mơ tưởng viển vông, bay tận sang Java rồi.
Nghe nói từ ngày 1 tháng 6, ngày nào cũng như thế. Người đến Đại học Bắc Kinh để chiêm bái tờ đại tự báo "chủ nghĩa Mác-Lênin" đầu tiên, cuồn cuộn đổ vào Yên Viên như thủy triều. Trong mắt những tín đồ "chủ nghĩa Mác-Lênin", Đại học Bắc Kinh là thánh địa vô cùng thần thánh, vô cùng đáng mơ ước, vượt qua cả Mecca, vượt qua cả Jerusalem, vượt qua cả núi Linh Thứu chùa Lôi Âm ở Tây Thiên. Một lần chiêm bái có thể gột rửa mọi vấy bẩn, mọi tội lỗi trên thân thể và linh hồn. Mỗi ngày có đến bảy tám vạn, mười mấy vạn, thậm chí mấy chục vạn người đến. Ban đầu là người ở các trường học lân cận đến, sau đó là người ở các trường xa hơn đến, cuối cùng là người ở nhiều đại học ngoại tỉnh, không quản ngàn dặm, không quản vạn dặm, phong trần mệt mỏi mà vội vã đến. Người dân địa phương tất nhiên cũng không cam chịu đứng ngoài, cũng chen vào góp vui, lẩn trong đó mà hùa theo. Việc này vui hơn đi dạo Thiên Kiều nhiều. Ngoài người ra, trên tường, dưới đất, trên cây, còn phủ kín các loại đại tự báo lớn nhỏ, nội dung đều một chiều, đều là ủng hộ "tờ đại tự báo chủ nghĩa Mác-Lênin đầu tiên". Đại dương con người, đại dương đại tự báo, ngũ sắc rực rỡ, tiếng ồn ào vút lên chín tầng mây.
Trong lúc ngẩn ngơ, tôi cũng chen vào đám đông. Tuy không có đón tiếp, không có chào mừng; nhưng cũng không có mắng nhiếc, không có phê đấu, không có đấm đá. Tôi với thân phận một người tự do, hòa vào biển người, tạm thời tiêu dao một chút. Vị tổng chi ủy cùng về đó, tình cảnh lại không mấy tốt đẹp. Vừa xuống xe, ông ấy đã bị các tiểu tướng cách mạng "đón" đi, hoặc là "cướp" đi. Đón đi đâu thì không rõ. Ông ấy là "phái đi tư" được đích danh chỉ định, tội đáng chết. Từ đó về sau, trong suốt mấy năm dài, tôi không còn gặp lại ông ấy nữa. Tôi thấy trên bức tường lớn bên ngoài lầu Ngoại văn có rất nhiều đại tự báo dán cho ông ấy, gọi ông ấy là "bí thư chăn cừu", dùng đủ mọi lời vu khống, bịa đặt, vô căn cứ, tấn công nhân thân. Nói ông ấy là "bè lũ đen của Lục Bình", phái bảo hoàng, kẻ tiên phong, dũng tướng đi theo con đường tư bản chủ nghĩa. Lục Bình thì đương nhiên sống những ngày tháng khổ sở hơn nhiều. Ông ta là người bị điểm tên trên tờ đại tự báo chủ nghĩa Mác-Lênin, là kẻ cầm đầu, là tội phạm được chỉ định. Tình hình chi tiết của ông ta, tôi không rõ. Tôi chỉ biết, ông ta bị quần chúng "cách mạng" lôi ra, phê đấu ngày đêm không ngừng, mỗi ngày có thể đấu đến bốn mươi tám tiếng. Địa điểm phê đấu thường là ngay nơi ông ta ở. Ông ta bị vây quanh đứng trên đầu tường thấp, bên dưới quần chúng hô khẩu hiệu, mắng nhiếc om sòm. Người chủ trì phê đấu bịa đặt tội danh, nói năng tùy tiện. Lúc này lòng người "kích động", đầy rẫy "nghĩa phẫn". Việc phê đấu Lục Bình nhất thời trở thành cảnh tượng thu hút nhất tại Đại học Bắc Kinh. Bất kể là ai, chỉ cần đến Đại học Bắc Kinh là nhất định phải đến xem một chút. Hơn nữa ai cũng có quyền lôi Lục Bình từ trong phòng ra để phê đấu, giống như kiểu gọi tên các danh ca trong rạp hát ngày xưa vậy.
Còn tôi thì sao? Tôi tuy đã ý thức được rằng bản thân là bùn đi sông, thân khó bảo toàn; nhưng vẫn chưa có ai đến "đón" tôi, tôi vẫn có thể ở nhà, vẫn còn tự do hành động. Có người dán đại tự báo cho tôi, đây là lẽ đương nhiên, chẳng có gì lạ. May mà đại tự báo cũng chưa nhiều. Một hôm, tôi đến lầu 40 nơi sinh viên khoa Đông ngữ ở để xem đại tự báo. Có một tờ dán cho tôi, nội dung là phê phán bài tản văn khá phổ biến của tôi: "Xuân mãn Yên Viên". Trong lòng các "tiểu tướng" dán đại tự báo, mùa xuân tượng trưng cho chủ nghĩa tư bản; ca ngợi mùa xuân, tức là ca ngợi chủ nghĩa tư bản. Lúc đó tôi thực sự vô cùng khó hiểu: tại sao một mùa xuân tươi đẹp, tượng trưng cho sự sống đâm chồi mà cổ kim đông tây ai nấy đều hoan nghênh lại trở thành biểu tượng của chủ nghĩa tư bản? Mười mấy năm sau đó, tôi vẫn không hiểu; cho đến tận hôm nay, điều đó với tôi vẫn là một màn sương mù. Cái đầu gỗ của tôi không thông suốt, xem ra đời này hết hy vọng rồi. Như tôi đã nói ở trên, bài văn thối nát phê phán "Hải Thụy bãi quan" của Diêu Văn Nguyên đó, bóp méo sự thật, đưa ra rất nhiều lý lẽ vặn vẹo. Sau này phê phán các tác phẩm như "Yến Sơn dạ thoại" của "Tam gia thôn", lại có bước phát triển trên cơ sở cũ. Xem ra thủ đoạn này đều có nguồn gốc, ít nhất là đã được ai đó phê chuẩn. Sau này độc hại khôn lường, cái gì mà "lợi dụng tiểu thuyết phản Đảng" v.v., một loạt các "lý luận" lần lượt ra đời, lan tràn khắp thiên hạ. Trình độ chính trị của tôi không cao hơn người khác. Tôi cũng là người sùng tín thần linh. Nhưng có một điểm tôi hiểu rõ: mùa xuân trong bài viết của tôi chẳng liên quan gì đến chủ nghĩa tư bản cả. Tôi chân thành ca ngợi mùa xuân của tổ quốc. Vì vậy, tôi xem tờ đại tự báo đó, trong lòng cảm thấy thật ấm ức, không kìm được mà hừ một tiếng. Tiếng hừ này chưa đến nửa giây, ai ngờ tiếng hừ này giống như lúc tôi bàn về bài văn của Diêu Văn Nguyên ở thôn Nam Khẩu, bị kẻ nào đó ẩn nấp sau lưng tôi ghi âm lại (lúc đó chưa có máy ghi âm, là dùng tâm nhãn ghi lại). Sau này, hễ tôi vừa nhảy ra phản đối "Lão Phật gia" của họ, nó liền trở thành quả đạn hạng nặng bắn về phía tôi.
Dù sao lúc này tôi vẫn là một người tự do, có thể tiêu dao khắp nơi. Lúc này Yên Viên so với ngày 4 tháng 6, mức độ náo nhiệt lại tăng lên đáng kể. Lúc đó, rất nhiều tỉnh xa xôi, bị nghìn núi vạn sông ngăn cách, không thể kịp đến Bắc Kinh để chiêm bái "thánh địa" Đại học Bắc Kinh này. Nay đều đã đổ về. Yên Viên những ngày thường trông vẫn khá khoáng đạt. Thế nhưng, trong những ngày "bát phương phong vũ hội Yên Viên" (gió mưa tám hướng hội tụ về Yên Viên) này, lại trở nên vô cùng chật hẹp, vô cùng nhỏ bé. Bên núi dưới cây, góc này góc nọ, đâu đâu cũng chật kín người. Tôi, kẻ nhỏ bé này, càng giống như một giọt nước trong đại dương, một hạt gạo trong kho lớn vậy.
Theo quan sát của tôi, giai đoạn này, mũi nhọn đấu tranh hướng vào cái gọi là "phái đi tư". "Phái đi tư" là gì? Từ Chính phủ Nhân dân Trung ương trở lên, đến một khoa phòng nhỏ bé, chỉ cần có một kẻ cầm đầu, hắn tất nhiên là "phái đi tư". Thế là phái đi tư có mặt khắp nơi, lan tràn khắp thiên hạ. Giác ngộ chính trị của tôi cực thấp, từ lúc đó cho đến một thời gian khá dài sau này, tôi luôn sùng tín, ủng hộ "Cách mạng Văn hóa". Nhưng, đơn vị nào cũng phải có một phái đi tư, thì tôi thế nào cũng không thể hiểu nổi. Mọi kẻ cầm đầu lớn nhỏ đều trở thành phái đi tư, vậy thành tích trong công việc của chúng ta từ đâu mà có? Dù sao đạo lý này của tôi không có chỗ để nói, không có người để nói. Đã cấp trên cho là như vậy, "tiểu tướng cách mạng" cũng cho là như vậy, thì chỉ có thể như vậy thôi. Cách mạng đâu phải là mời khách ăn cơm, tôi còn có lời nào để nói nữa? Đáng thương thay chúng ta sùng tín học tập chủ nghĩa duy vật và phép biện chứng mười mấy năm, cuối cùng trở thành bọt nước. Người theo chủ nghĩa duy vật nên nói chuyện thực sự cầu thị. Những việc làm hiện nay là thực sự cầu thị kiểu gì? Tôi hoang mang không hiểu.
Tiểu tướng cách mạng cũng tuyệt đối không thể xem thường. Họ có khả năng sáng tạo không bao giờ cạn. Phái đi tư ở Đại học Bắc Kinh bị đeo tấm biển gỗ lớn trên cổ, trên đó viết tên của phái đi tư này. Phát minh thiên tài này xuất phát từ tay các tiểu tướng Đại học Bắc Kinh. Giống như Paris lãnh đạo trào lưu thời trang mới của thế giới, Đại học Bắc Kinh lúc đó quả thực đang lãnh đạo trào lưu mới của "Cách mạng Văn hóa" toàn quốc. Sự vật mới là đeo biển gỗ trên cổ này vừa xuất hiện, lập tức lan truyền khắp cả nước. Hơn nữa ở một vài nơi còn có sự phát triển mới. Dây thép đeo biển gỗ ngày càng mảnh, diện tích biển gỗ thì ngày càng lớn, trọng lượng ngày càng nặng. Trọng lực trái đất hút dây thép vào trong da thịt "phạm nhân", khiến máu tươi chảy dòng dòng. Về mặt này Đại học Bắc Kinh đã lạc hậu, cảnh tượng đổ máu tôi vẫn chưa nhìn thấy. Nhưng cảnh tượng "phê đấu" thì tôi đã xem không ít. Nếu là trong nhà, thì phái đi tư đứng trên bục giảng, cúi đầu đeo biển. Quần chúng "cách mạng" ngồi trên ghế. Nếu là ngoài trời, thì phái đi tư đứng trên ghế, trên đầu tường, trên tảng đá, tóm lại là chỗ cao một chút để thị chúng, tất nhiên là phải cúi đầu đeo biển. Tôi chưa thấy quy trình phê đấu, nhưng quy trình phê đấu xem ra vẫn có. Đầu tiên luôn là đọc ngữ lục, sau đó hét lớn một tiếng: "Áp giải phái đi tư nào đó lên!". Thế là phái đi tư bị hai hoặc nhiều thanh niên đeo băng đỏ vặn cánh tay ra sau, ấn đầu, áp giải lên đài xét xử. Lúc này quần chúng khẩu hiệu vang trời, còn liên tục hô "Cái gì đó vạn tuế!". Người phát biểu chính bước lên trước phát biểu tiến hành phê đấu. Bài phát biểu liệt kê tội trạng của người bị phê đấu, hầu như một trăm phần trăm là bịa đặt vu khống, cuối cùng nhất định phải nâng tầm lên độ cao kinh người: phản Đảng, phản chủ nghĩa xã hội, phản lãnh tụ vĩ đại. Dù sao hắn nói gì cũng là chân lý, nói gì cũng là pháp luật. Mũ đội trong tay quần chúng cách mạng nhiều vô kể, muốn đội cho "phạm nhân" cái gì thì đội cái đó, còn hỏi "phạm nhân" có thừa nhận hay không, hơi chần chừ một chút là lập tức đấm đá túi bụi, tất yếu đến khi "phạm nhân" mũi xanh mặt tím mới thôi. Kiểu phê đấu này có tác dụng gì? Tôi nói không rõ. Là muốn trấn áp "phạm nhân" sao? Tôi nói không rõ. Người tham gia hoặc xem phê đấu, có người nghiêm túc, đầy vẻ chính nghĩa. Có người cũng cười cười cợt cợt. Những người đến Đại học Bắc Kinh thỉnh kinh triều thánh từ khắp năm hồ bốn biển, có người cũng nhân cơ hội phát tiết sự cuồng bạo bức hại, kết quả đều vui vẻ cả, ngày mà quần chúng nhân dân vui vẻ thực sự đã đến rồi. Kinh nghiệm "tiên tiến" này được lấy đi, trong nháy mắt, tràn lan khắp cả nước. Còn kiểu "ngồi máy bay phản lực" thịnh hành sau này, lúc đó chưa thấy. Đây là phát minh sáng tạo của ai? Chưa có ai nghiên cứu, xem ra đến tận bây giờ vẫn chưa có ai đứng ra xin cấp bằng sáng chế.
Ở khoa Đông ngữ Đại học Bắc Kinh, đối tượng phê đấu lúc này, một là vị tổng chi ủy tôi đã nói ở trên. Mũ đội là có sẵn: phái đi tư. Một là người giáo sư già đi cùng tôi. Mũ đội cũng có sẵn: quyền uy học thuật phản động, ngoài ra còn thêm một cái: phản cách mạng lịch sử. Đại tự báo dán cho hai người họ đều rất nhiều, phê đấu cũng quyết liệt và dã man. Về cuộc phê đấu tổng chi ủy tôi chỉ thấy một lần, ở phía trước một cái lều rạp được dựngchuyên môn (đặc biệt) để dán đại tự báo. Trên lều rạp dán đầy đại tự báo về ông ấy, liệt kê "tội trạng", những lời công kích nhân thân như "bí thư chăn cừu". Ông ấy đứng trước rạp, cúi đầu khom lưng. Tôi không nhớ ông ấy có đeo tấm biển gỗ trên cổ không, chỉ bôi lên ngực một tờ giấy trắng, trên viết tên ông ấy, bên trên dùng bút son vẽ một dấu chéo. Đây là học từ bộ phận tư pháp, có lẽ là học từ tiểu thuyết cũ. Một phạm nhân khi bị trói ra pháp trường chém đầu, trên lưng cắm một tấm biển gỗ, viết tên phạm nhân, trên đó vẽ dấu chéo đỏ. Lúc này bí thư cũng hưởng thụ đãi ngộ này. Phê đấu tất nhiên là quyết liệt, khẩu hiệu cũng vang dội. Sau khi nghi thức phê đấu kết thúc, dán lên lưng ông ấy một tờ đại tự báo, ra lệnh "Cút về nhà!". Đại tự báo không được phép xé xuống, nếu không sẽ tội chồng thêm tội.
Cuộc phê đấu lần đầu đối với vị giáo sư kia là ở phòng họp lớn trên lầu Ngoại văn. Ở hành lang lầu, từ tầng một cho đến tầng hai, đều dán kín đại tự báo. Còn không ít tranh biếm họa, vẽ vị giáo sư này tay cầm dao thép, răng nanh đỏ lòm, từng giọt máu tươi chảy xuống từ mũi dao, muốn nhờ đó mà nói lên ông ta giết người nhiều thế nào. Trong khoảnh khắc, trong lầu máu quang lấp lánh, sát khí đằng đằng. Bầu không khí như vậy đối với một ông lão vốn không được phép phát biểu mà tiến hành cái gọi là "phê đấu", mức độ quyết liệt có thể hình dung được. Kết quả là thanh niên sinh viên tham gia phê đấu lòng đầy căm phẫn, lời thật và lời giả cùng đưa ra, nước bọt và tiếng chửi thề cùng bay, không khí tràn ngập mùi thuốc súng. Một cái sọt giấy bị úp lên đầu vị giáo sư già. Không biết là tiểu tướng nào đã tạt cả chai mực xanh vào người ông, quần áo ông biến thành bộ quân phục Mỹ lốm đốm. Ông lão chính là trong hoàn cảnh như vậy bị ra lệnh "cút" về nhà.
Đến ngày 18 tháng 6, không biết là vị "thiên tài" nào bất chợt nảy ra ý nghĩ, muốn vào ngày này quy mô lớn "đấu quỷ". Địa điểm chọn ở một bậc thang khá cao bên phía đông lầu 29 ký túc xá sinh viên. Ngày hôm đó tôi không dám đi xem. Bởi vì tôi vẫn có chút tự biết mình. Một pho tượng bùn như tôi tốt nhất là bớt lộ diện, cúp đuôi chặt một chút. Tôi ngồi trong nhà, nghe phía nam tiếng người ồn ào, khẩu hiệu vang trời. Sau này nghe người ta nói, những "con quỷ" bị lôi ra đến thời điểm đó, phải đấu từng con một, dương oai hùng phong nhân dân, chấn động thiên thanh cách mạng. Mỗi "con quỷ" bị áp giải lên đài cao, hô một trận khẩu hiệu, sau đó một cước đá "con quỷ" xuống đài. Các "con quỷ" bị ngã choáng váng mặt mày, bò dậy từ bùn đất, tập tễnh, trốn về nhà. Ngay cả giáo sư già sáu bảy mươi tuổi và bệnh nhân nằm trên giường, chỉ cần bị đội mũ "quỷ", cũng không ngoại lệ bị lôi đi phê đấu. Họ không thể đi lại, thì dùng sọt khiêng đi, nằm trên đài "đấu quỷ", chịu một trận chửi bới, cuối cùng cũng là một cước đá xuống đài cao, rồi lại dùng sọt khiêng về nhà. Nghe nói đêm đó, khắp Yên Viên đâu đâu cũng đánh người, đâu đâu cũng chửi người, những con ngưu quỷ xà thần thực sự gọi người khác là ngưu quỷ xà thần đang hoành hành điên cuồng, diệt tuyệt nhân tính.
Từ đó về sau, hàng năm đến ngày 18 tháng 6, tất nhiên phải "đấu quỷ". Tôi thật không ngờ rằng, hai năm sau vào ngày này, tôi cũng thành "quỷ", bị đấu một trận tơi bời. Được dự phần thịnh hội, ngàn năm có một. Đây là chuyện ngoài lề, ở đây tạm thời không kể nữa.
Sự tiêu dao tạm thời, tất nhiên khá là đắc ý. Nhưng trong lòng tôi không hề yên tâm. Tôi nhận thức rõ ràng rằng, trên đầu mình cũng nên đội một chiếc mũ. Tôi làm trưởng khoa Đông ngữ hai mươi năm, lẽ nào cứ như thế mà qua cửa được sao?