Tôi suy nghĩ nát óc: chính mình cũng nên tự quy chụp. Thời điểm đó "mũ" bay đầy trời, "nhãn" cũng rất nhiều. Tôi cảm thấy có hai chiếc mũ, hai cái nhãn có sẵn cho mình: một là phái đi con đường tư bản, hai là quyền uy học thuật phản động. Hai chiếc mũ này đối với tôi đều rất hợp, không lớn không nhỏ, vừa vặn vô cùng.
Cái gọi là phái đương quyền đi con đường tư bản chủ nghĩa là gì? Trước hết họ phải là một phái đương quyền; không phải là phái đương quyền thì không có tư cách đội chiếc mũ này. Tôi là chủ nhiệm một khoa, một chức quan nhỏ bé hơn cả quan tép riu thất phẩm nhiều lần. Nhưng dù sao cũng là một cái quan. Tôi là phái đương quyền không nghi ngờ gì nữa. Tôi có đi con đường tư bản chủ nghĩa không? Tôi không nói rõ được. Đã là toàn quốc hầu như tất cả phái đương quyền đều đi con đường tư bản chủ nghĩa, tôi có thể không đi sao? Vì thế, tôi cho rằng chiếc mũ này khá là phù hợp.
Cái gọi là quyền uy học thuật tư sản là gì? Bất kể học vấn của tôi thế nào, dù sao tôi cũng là giáo sư cấp một, là học bộ ủy viên của Viện Hàn lâm Khoa học Trung Quốc, hai chữ "quyền uy" muốn chối cũng không chối được. Tôi có phải là tư sản không? Cốt lõi của tư sản là chủ nghĩa cá nhân. Tôi học chính trị gần hai mươi năm, điều này tin tưởng không nghi ngờ. Tôi có toan tính cá nhân, hơn nữa lại không ít. Đây đương nhiên là tư tưởng tư sản. Tôi có tư tưởng như vậy, đương nhiên chính là tư sản. Tư sản thì phản động. Cộng thêm quyền uy học thuật, tôi không phải là quyền uy học thuật tư sản phản động thì là gì? Vài yếu tố ghép lại, một hình tượng quyền uy phản động sống động liền dựng lên. Không đội cho tôi chiếc mũ này, tôi ngược lại sẽ thấy không công bằng, không thoải mái. Tôi tâm phục khẩu phục, "Thiên vương thánh minh, thần tội đáng chết."
Nhưng vấn đề không chỉ đơn giản như vậy. Điều tôi quan tâm nhất là: Đây là mâu thuẫn tính chất gì?
Từ giữa những năm năm mươi, cả nước đều đang học tập hai loại mâu thuẫn khác nhau về tính chất. Tôi tất nhiên cũng không ngoại lệ. Tôi càng học càng khâm phục, đơn giản là từ tận đáy lòng mà bái phục sát đất. Trong vô số buổi họp học tập, tôi cũng thao thao bất tuyệt, bàn về thể hội học tập của bản thân, mày chau mặt dạn, bọt mép bay tung. Tuy nhiên, đến "Đại cách mạng văn hóa vô sản", tôi mới phát hiện ra, trước kia đều là đàm binh trên giấy, không liên hệ với thực tế của bản thân. Bây giờ tôi buộc phải liên hệ với thực tế của chính mình rồi. Tôi muốn biết, hai chiếc mũ này rốt cuộc là mâu thuẫn tính chất gì?
Mọi người đều biết, trong xã hội mới, đối với đông đảo quần chúng nhân dân mà nói, cuộc sống đương nhiên là tốt đẹp. Nhưng, bất kể là vì nguyên nhân gì, nếu bị chụp lên chiếc mũ mâu thuẫn địch ta, tháng ngày lại sẽ vô cùng không thoải mái, đơn giản là như đi trên băng mỏng, như ngồi trên đống gai; phải khép nép giữ mình, còn có thể rước họa vào thân bất cứ lúc nào. Ngày nhân dân đại chúng vui vẻ, chính là lúc phần tử phản cách mạng đau khổ. Trước kia tôi đối với điểm này chỉ có nhận thức lý tính, chưa bao giờ quá quan tâm. "Cách mạng văn hóa" vừa nổi lên, vấn đề liền xảy ra trên thân mình rồi. Tôi mới biết, đây là vấn đề vô cùng quan trọng. Tôi tự mình quy chụp, cam tâm tình nguyện đội hai chiếc mũ kia. Không phải tôi thích mở cửa tiệm bán mũ, mà là tình thế bắt buộc phải thế thôi. Nhưng, hai chiếc mũ này là mâu thuẫn tính chất gì? Vấn đề này đối với tôi vô cùng then chốt. Đến lúc này, đây đã không phải là một vấn đề thuần lý luận, mà là một vấn đề hiện thực, tôi nỗ lực muốn tìm một căn cứ định tính.
Tất cả báo chí tạp chí đều nhấn mạnh, phải phân biệt và xử lý đúng đắn hai loại mâu thuẫn này. Nhưng ranh giới ở giữa lại vô cùng vi diệu, đơn giản là còn không bằng một phần trăm ngàn sợi tóc. Nói cách khác chính là có như không, nhưng lại khó mà nắm bắt. Trong một vài tình huống, bất kỳ chuyên gia phân tích định tính và bất kỳ chuyên gia phân tích định lượng nào trên thế giới đều bất lực. Bản thân tôi cũng càng làm càng hồ đồ. Lý luận về hai loại mâu thuẫn khác nhau về tính chất là một vấn đề triết học ư? Hay là một vấn đề pháp luật? Nếu là một vấn đề triết học, nó rốt cuộc có ý nghĩa thực tế gì? Nếu là một vấn đề pháp luật, tại sao trong các điều khoản luật lại không biểu lộ ra? Tôi đối với pháp luật hoàn toàn là kẻ ngoại đạo. Nhưng tôi đã ở cơ quan quyền lực cao nhất chuyên chế định pháp luật năm năm, chưa bao giờ thấy trong các điều khoản luật có từ ngữ như "hai loại mâu thuẫn khác nhau về tính chất". Nguyên nhân ở đâu chứ? Tôi bối rối khó hiểu.
Tôi không phải là có hứng thú với lý luận. Đối với loại lý luận hôm nay nói trắng ngày mai nói đỏ hoàn toàn tùy thời mà chuyển hướng, tôi chỉ có cảm giác chán ghét, không có ý thương hại. Nhưng, bây giờ đối với tôi mà nói, đây lại không phải là một vấn đề lý luận. Trong quá trình tự quy chụp, tôi lo lắng bồn chồn, hoàn toàn là vì một vấn đề vô cùng thực tế này. Tôi thân ở giữa địch và ta, tâm treo ngoài hai loại, hình tích tự do, nội tâm mâu thuẫn, trải qua những ngày tháng có lo có nghĩ.
Chúng ta bình thường nói đến việc đội mũ chính trị, thường thường cảm thấy đây là chuyện vô cùng đơn giản. "Việc không liên quan mình, treo cao lên" mà. Sau giải phóng, vận động chính trị đủ loại, mũ được đội cũng muôn hình vạn trạng. Đội cho người khác mũ gì, đều không liên quan đến mình. Tôi cứ như vậy thuận lợi trải qua gần hai mươi năm, chưa bao giờ có cảm giác đau thấu xương. Tôi thấy người bị đội mũ đều cung kính vâng lời, "Thiên vương thánh minh, thần tội đáng chết." Cảm nhận trong nội tâm họ, tôi chưa bao giờ nghĩ đến việc tìm hiểu. Tôi cũng chưa bao giờ thấy một người nào chủ động tranh giành việc đội mũ. Thế mà bây giờ tôi suy đi nghĩ lại, trước sau ngó nghiêng, luôn cảm thấy hoặc dự cảm được, bản thân được đội một chiếc mũ, trong lòng mới yên tâm, giống như ngày đông giá rét gió to phải ra cửa vậy. Bây giờ mũ bay đầy trời, nhưng không biết rốt cuộc nằm trong tay ai. Chẳng lẽ phân công Thượng đế chính phó còn có một vị Thượng đế quản lý mũ sao?
Trong mắt quần chúng cách mạng, tôi không biết địa vị của mình thế nào. Dù sao vẫn chưa có ai công khai huấn xích tôi, càng không nói đến chuyện động tay động chân đánh tôi. Tôi - chủ nhiệm khoa này - vẫn chưa bị minh lệnh miễn chức, nhưng con dấu không biết là từ khi nào đã tuột khỏi tay tôi. Cũng có vài lần tập kích bất ngờ nhỏ, khiến tôi bận rộn một trận, căng thẳng một trận. Ví dụ, có một ngày tôi đến tòa nhà Ngoại văn, trên bảng thông báo dán một tờ cáo thị: "Lệnh cho Quý Tiện Lâm giao ra ba ngàn nhân dân tệ!" Trước tên tôi không có bất kỳ từ ngữ nào, vừa không có "phái đi con đường tư bản", cũng không có "quyền uy học thuật phản động", "vua không có tên trọc đầu ngồi ngang hàng". Tôi thấy vô cùng thất vọng. Nhưng, đã có mệnh lệnh, tất nhiên phải thành hoàng thành khủng mà chấp hành. Thế là lập tức lấy ra ba ngàn tệ, đưa đến căn phòng được chỉ định trong ký túc xá sinh viên. Tôi mặt mày cười tươi, dâng tiền lên. Mấy sinh viên trên mặt đều có chút vẻ quái dị, không động không cười, khiến tôi lông tóc dựng đứng. Nhưng, hoàn toàn vượt ra ngoài dự liệu của tôi, họ từ chối nhận, "Ông cầm về đi!" họ nói. Tôi tất nhiên cung kính tuân lệnh rồi.
Lại có một lần, tôi đang ở nhà đọc sách, bỗng theo tiếng gõ cửa cực kỳ kịch liệt, xông vào mấy học sinh trẻ tuổi, xưng là đến "phá tứ cũ". Cái gọi là "tứ cũ" là gì? Tôi nói không rõ. Muốn khảo chứng cũng không có thời gian. Đành để đám Tiểu tướng cách mạng này tài quyết. Trên bàn, trên tường, trên giường của tôi bày hoặc treo rất nhiều đồ trang trí nhỏ, hoa mắt chóng mặt. Những thứ này trở thành đối tượng chính để họ "phá". Họ nói cái gì là "tứ cũ", tôi liền lấy đi hoặc đập nát. Tôi cung kính tuân lệnh, trong lòng ngay cả nửa điểm ý định phản kháng cũng không có. Bởi vì cách nói kinh điển là, họ đại diện cho đại phương hướng của cách mạng. Trong vòng nửa tiếng, tôi đã "phá" không ít món đồ tôi yêu quý. Tôi nhớ rõ nhất là một con búp bê đất Đại A Phúc Huệ Sơn tôi mang từ Vô Tích về, là một đứa bé béo mập mặt đầy tươi cười, vô cùng đáng yêu. Họ không biết làm sao bỗng nhiên linh cơ nhất động, phát hiện trên bức ảnh lãnh tụ tôi treo trên tường không có bụi, nói tôi là mới treo lên, mắng tôi kính thần không thành tâm. Thực tế, đúng là tôi mới treo lên; nhưng tôi cung kính đáp lại: "Chính là vì tôi kính thần thành tâm, 'thời thời cần phủ thức' (luôn siêng năng lau chùi), cho nên mới không có bụi." Sự thành tâm và tỉ mỉ của Tiểu tướng cách mạng, tôi không khỏi từ tận đáy lòng khâm phục. Nhưng, tôi lúc đó vào thời kỳ thành tâm đạt đỉnh điểm, trong lòng lại có một ý nghĩ nghịch ngợm: Muốn phá tứ cũ, thứ cũ nhất trên trái đất không nghi ngờ gì chính là bản thân trái đất, đối tượng bị phá là trái đất đáng lẽ phải chịu đòn đầu tiên. Nói một cách thuận lý thành chương, tại sao không phá trái đất trước? Từ đó về sau, tôi lần lượt nghe được rất nhiều tin tức về việc phá tứ cũ trên toàn quốc. Một vị giáo sư nói với tôi, ông ấy cất giữ một bức tranh của Tề Bạch Thạch, một bức tranh của Vương Tuyết Đào, đều bị coi là "tứ cũ" mà phá đi rồi. Đây chỉ là những cái nhỏ nhặt. Toàn quốc rốt cuộc đã phá đi bao nhiêu quốc bảo, e rằng vĩnh viễn không cách nào thống kê. Nếu lúc đó toàn quốc thật sự hoàn toàn quán triệt phương châm phá tứ cũ, văn vật quý báu của tổ quốc chúng ta há chẳng phải là quét sạch sành sanh rồi sao? Cho dù hôm nay chúng ta muốn phát huy, còn để lại cái gì đáng để phát huy đây? Tôi thực sự rùng mình run sợ.
Tôi vẫn quay lại bàn về vấn đề đội mũ, đây là một việc tôi niệm niệm bất vong, niệm niệm nan vong. Quần chúng cách mạng hoặc người bên trên nào đó rốt cuộc muốn đội cho tôi chiếc mũ nào? Đây không phải là một vấn đề tôi có thể quyết định. Cùng với sự tiến lên của cách mạng, tôi dần dần cảm thấy, họ đại khái muốn đội cho tôi chiếc mũ quyền uy học thuật tư sản phản động. Tôi ở trên đã nói rồi, bản thân tôi muốn đội cũng chính là chiếc mũ như vậy. Đôi bên không hẹn mà gặp, khoái lạc biết bao! Theo mặt chữ mà nói, đây là mâu thuẫn địch ta. Nhưng, bên trên lại nói, mâu thuẫn địch ta cũng có thể xử lý theo mâu thuẫn nội bộ nhân dân. Tôi đại khái thuộc phạm vi này chăng.
Quần chúng cách mạng không quên tôi, thỉnh thoảng lại tìm tôi mở buổi phê phán gì đó—phải chú ý, là buổi phê phán, chứ không phải buổi đấu tố; chỉ khác một chữ, mà sai khác cả ngàn dặm—, chủ yếu phê phán tôi "trí dục đệ nhất", "nghiệp vụ chí thượng", họ gọi cái này là "chủ nghĩa xét lại", mối liên hệ thật kỳ diệu thay! Nghe nói tôi trong "Xuân mãn Yên Viên" tuyên dương cũng là chủ nghĩa xét lại. Ngay cả khoa Đông phương ngữ cũng bị tôi liên lụy. Nghe nói vấn đề nổi bật nhất của khoa Đông phương ngữ chính là trí dục đệ nhất, nghiệp vụ chí thượng. Đối với điểm này, tôi tâm phục khẩu phục tiếp nhận. Nếu đây chính là chủ nghĩa xét lại, tôi vui lòng tiếp nhận chiếc mũ "chủ nghĩa xét lại" khá là hù người này. Các kỳ vận động chính trị sau giải phóng, chỉ cần tôi tự kiểm điểm hoặc đại diện khoa Đông phương ngữ kiểm điểm có thể kiểm điểm ra điểm này, kiểm điểm ra tư tưởng chủ nghĩa xét lại trí dục đệ nhất, nghiệp vụ chí thượng của chính mình, tất nhiên có thể thuận lợi vượt ải. "Cách mạng văn hóa" cũng không ngoại lệ. Nhưng tôi là kẻ "chết không hối cải". Kiểm điểm xong, ải vượt qua, tôi vẫn như cũ làm chủ nghĩa xét lại của tôi. Đến hôm nay, ngoảnh lại chuyện xưa, tôi bỗng nhiên có chút giác ngộ. Nếu tôi trong bốn mươi năm qua không làm chút chủ nghĩa xét lại như thế này, hôm nay tôi e là chẳng làm nên trò trống gì, bảy tám triệu chữ trước tác dịch thuật kia chắc chắn sẽ không xuất hiện. Tôi thật sự phải cảm ơn cái tính "bò tót" chết không hối cải đó của mình. Dù sao đi nữa, đội cho tôi chiếc mũ "quyền uy học thuật tư sản phản động" có liên hệ chút ít với "nghiệp vụ quải soái" mà lại xử lý như mâu thuẫn nội bộ nhân dân, tôi thực sự vô cùng hài lòng. Mặc dù bản thân tôi cũng nhận thức rõ ràng, cảnh ngộ của mình cũng không hoàn toàn mỹ mãn, mình vẫn giống như một con chim trên không trung, chỗ nào cũng có lưới, ai ai cũng có thể dùng súng săn bắn, dùng đá ném; nhưng dù sao vẫn còn những lúc không đánh không ném, tôi cứ vui vẻ tận hưởng một chút đã.