(Sáu) Thiết lập đặc vụ
Đám cai ngục trẻ tuổi này, hoặc là tự học, hoặc là học theo "Gestapo" hay KGB của nước ngoài, cũng như "Trung Thống" hay "Quân Thống" của Quốc dân đảng, đã học được cách sử dụng đặc vụ để củng cố quyền thống trị của mình. Tất nhiên chúng tuyệt đối không gọi thẳng là "đặc vụ", mà gọi là "người báo cáo". Trong mỗi buồng giam đều được cai ngục chỉ định một "người báo cáo". "Người báo cáo" này được chọn dựa trên điều kiện gì? Chúng nhận nhiệm vụ từ cai ngục như thế nào? Đối với những "tội phạm" không phải là "người báo cáo" như chúng tôi mà nói, đó đều là những bí mật cực kỳ lớn. Theo quan sát của tôi, "người báo cáo" có một số đặc quyền. Ví dụ như chủ nhật nào cũng được về nhà, hơn nữa thời gian ở nhà cũng lâu hơn một chút. Nhân tiện tôi xin bổ sung vài câu ở đây. Trong số các "tội phạm", có người hoàn toàn không được phép về nhà. Có người sau một khoảng thời gian khá dài mới được về, có người thì chủ nhật nào cũng được về. Đây gọi là "đối xử khác biệt". Quyền quyết định tất nhiên đều nằm trong tay cai ngục. "Người báo cáo" đã được hưởng đặc quyền, "sĩ tử vì tri kỷ mà dùng sức". Chúng tất nhiên phải tìm cách báo đáp, đó chính là siêng năng "báo cáo". Chuyện lông gà vỏ tỏi gì cũng phải "báo cáo", càng siêng càng tốt. Có "người báo cáo" còn biết nhìn gió bẻ lái. "Tội phạm" nào bị cai ngục "thất sủng", chúng liền nhanh chóng dậu đổ bìm leo để mong nhận được lợi ích lớn hơn. Tôi còn quan sát thấy, có một ngày, "người báo cáo" trong một căn phòng nọ cúi đầu khom lưng trước một tên cai ngục, "báo cáo" một hồi, một "tội phạm" cùng phòng lập tức bị gọi ra ngoài, lôi vào một căn phòng chuyên dùng để đánh người. Kết quả ra sao tôi không thể tận mắt chứng kiến, nhưng hoàn toàn có thể tưởng tượng được.
(Bảy) Đối phó ngoại điều
Cái gọi là "ngoại điều" (điều tra bên ngoài) là một danh từ chuyên môn, ý nghĩa là từ địa phương khác, đơn vị khác điều tra "tội trạng" của một người nào đó ở địa phương mình đơn vị mình đối với một "tội phạm" nào đó trong Trại hắc bang — ở chỗ họ liệu có gọi là "tội phạm" không? Cách gọi này có lẽ là bản quyền của Đại học Bắc Kinh —. Thời đó, nhân viên ngoại điều bay đầy trời. Đơn vị nào cũng không tiếc công sức, phái người đi khắp toàn quốc, cho đến tận chân trời góc biển, đi sâu vào những vùng nghèo nàn hẻo lánh, điều tra thu thập chứng cứ phạm tội của những nhân sự có vấn đề ở đơn vị mình, để tiện ghép tội, đánh gục hắn xuống đất, khiến hắn đời đời kiếp kiếp không thể ngóc đầu dậy nổi. Lấy ví dụ về bản thân tôi. Tôi cả gan đắc tội với "Lão Phật gia" đó. Những kẻ thân tín của bà ta coi tôi như "cái đinh trong mắt", dốc sức lực lớn, đi khắp nơi điều tra "tội trạng" của tôi. Sau này tôi về quê, bạn thời thơ ấu trong cùng thôn nói với tôi rằng, người của Đại học Bắc Kinh phái đến nhất định muốn đánh tôi thành địa chủ. Bạn tôi đã dạy cho họ (khoảng hai người) một bài học nhớ đời, nói rằng: "Nếu nói về khổ đau sâu nặng cần tố khổ thì Quý Tiện Lâm phải là người thứ nhất!" Lần đầu tiên bọn chúng cúp đuôi chạy mất. Nghe giọng điệu thì hình như còn quay lại lần thứ hai. Tôi đã nói ở trên, khi khám nhà, chúng chuyên lấy đi sổ liên lạc của tôi, để tiện theo địa chỉ trên đó mà đi "ngoại điều". Đại học Bắc Kinh như thế, đơn vị khác cũng chẳng khác gì. Thế là thiên hạ tràn ngập người làm ngoại điều.
Sau khi tôi bị nhốt vào "Trại cải tạo", thường xuyên phải đối phó với nhân viên ngoại điều. Những người này cũng có ba bảy loại, rất không giống nhau. Có người chỉ để lại tên người bị điều tra, tôi viết xong rồi giao cho nhân viên cải tạo chuyển đi. Có người muốn đối chất trực tiếp, nhưng thái độ cũng còn ôn tồn nhã nhặn, không hề trợn mắt phồng mang. Tuy nhiên cũng có những kẻ vô cùng man rợ thô lỗ. Có một ngày, Đại học Sơn Đông phái tới hai nhân viên ngoại điều, nhất định đòi đối chất. Thế là tôi bị đưa vào phòng thẩm vấn, tiếp nhận sự thẩm vấn từ người ở quê hương mình. Họ điều tra mối quan hệ của tôi với một giáo sư gốc Bắc Kinh khoa Quốc văn của Đại học Sơn Đông. Từ đó tôi biết được người bạn này của tôi cũng gặp nạn rồi. Nếu lúc này tôi không phải là thành phần hắc bang thì có lẽ có thể giúp ông ấy một chút. Nhưng bản thân tôi còn khó bảo toàn, đối với ông ấy thì lực bất tòng tâm. Tôi, một "tội phạm" của Công xã Tân Bắc Đại này, bỗng chốc lột xác, trở thành "tội phạm" của Đại học Sơn Đông. Hai vị nhân huynh này đập bàn trợn mắt, thậm chí động tay kéo tóc, đánh người; dùng chân đạp tôi. "Giọng quê hương này thật chướng tai", tôi nhớ đến câu thơ của ông Ngô Mật. Tôi nghe tiếng Tế Nam thô kệch nặng nề mà lại có chút giảo hoạt, mắt nhìn vẻ mặt tàn nhẫn hung bạo, tôi thực sự buồn nôn đến cực điểm. "Chửi thề quốc hồn quốc túy" ở Tế Nam, Sơn Đông hơi khác Bắc Kinh một chút, dùng ba chữ: "Tao đ* mẹ mày!" Hai gã này đầy miệng dùng "chửi thề" Sơn Đông, ép tôi khai báo, không chỉ khai báo mối quan hệ "đen tối" giữa tôi và vị giáo sư kia, mà còn phải khai báo cả "tội trạng" của chính tôi. Thế công mãnh liệt đến mức khiến lão "tội phạm" đã qua chinh chiến nhiều năm như tôi cũng không biết xoay xở thế nào, mồ hôi chảy ròng ròng khắp cả người. Thẩm vấn suốt hai tiếng đồng hồ, xem chừng vẫn chưa tận hứng. Đã quá giờ ăn trưa từ lâu. Ngay cả nhân viên cải tạo của Đại học Bắc Kinh cũng không nhìn nổi nữa, cảm thấy bọn họ thực sự hơi quá đáng, liền trực tiếp can thiệp. Hai vị đồng hương Sơn Đông này mới miễn cưỡng thu quân, hậm hực bỏ đi. Sau khi bị tra tấn đến kiệt sức, điều tôi nghĩ đến không phải là bản thân mình, mà là người bạn kia của tôi: "Gặp phải loại người man rợ thô lỗ không có chút nhân tính nào thế này, cuộc sống của ông thật là khổ sở!"
(Tám) Phê đấu liên tục
Bị giam cầm trong Chuồng bò, mỗi ngày đều phải dưới sự áp giải của nhân viên cải tạo hoặc công nhân đến đây đòi người, đi đến nơi nào đó để lao động. Tôi lập tức nghĩ đến cảnh tượng đội trưởng sản xuất phân chia bò cày cho nông dân hàng ngày trong thời kỳ hợp tác hóa hoặc Công xã nhân dân ở nông thôn. Chúng tôi bây giờ không khác bò là bao. Bò chỉ là mặc người dẫn đi, không biết nói, không biết suy nghĩ; còn chúng tôi cũng là mặc người dẫn đi, biết nói mà không dám hé răng nửa lời.
Nhưng lao động không phải là nội dung cuộc sống duy nhất của chúng tôi hiện nay, nói cách khác, không phải là phương thức "cải tạo" duy nhất. Chúng ta chẳng luôn nói "lao động cải tạo" sao? Cho đến tận bây giờ, tuy đã trải qua nhiều năm thực tiễn cực kỳ quý giá, tôi vẫn cho rằng, kiểu "lao động cải tạo" này chỉ có thể cải tạo thân xác "phạm nhân", chứ không thể cải tạo tư tưởng, cải tạo linh hồn. Nó chỉ có thể khiến trên người "phạm nhân" nổi cục, khiến làn da bằng phẳng chảy máu, lên sẹo; chứ không thể khiến linh hồn "phạm nhân" không còn đầy rẫy phẫn nộ. Lao động không được thì phải làm sao? Bổ sung bằng phê đấu. Trước khi lao động cải tạo, là chế độ đơn trục phê đấu. Sau khi lao động cải tạo, thì song hành cùng phê đấu, trở thành chế độ song trục. Phê đấu tôi đã bàn ở trên, nó cũng chỉ có thể dùng thủ đoạn mãnh liệt hơn, tàn khốc hơn để cải tạo thân xác "phạm nhân", với lao động cải tạo chỉ là một chín một mười mà thôi.
Nhưng giữa lao động cải tạo và phê đấu vẫn có sự khác biệt. Nếu để bọn "tội phạm" như chúng tôi chọn, chúng tôi đều thà chọn cái trước. Đáng tiếc là chúng tôi không hề có quyền lựa chọn. Vì vậy, tuy chúng tôi đang ở trong Trại cải tạo, vẫn phải luôn chuẩn bị sẵn hai tay. Cho dù chúng tôi đã được phân công theo công nhân đi đến đâu làm việc, trong lòng cũng không hề yên tâm. Biết đâu lúc nào, cũng không biết là đơn vị nào, vì một nguyên nhân nào đó — trong đó không loại trừ nguyên nhân tiêu khiển giải trí —, muốn phê đấu một người nào đó trong số chúng tôi. Hồng vệ binh công xã đeo băng đỏ lập tức phụng mệnh đến "Trại hắc bang" áp giải người, như lệ thường là hùng hổ hiên ngang, tìm đến "Văn phòng" của trại. Được người phụ trách phê chuẩn là phê đấu. Qua một khoảng thời gian dài ngắn, người bị phê đấu quay về. Ai nấy đều ủ rũ, tóc tai như cỏ rác. Thỉnh thoảng cũng có người bị đánh sưng mặt sưng mũi.
Còn về việc có bao nhiêu người bị áp giải đi phê đấu như vậy, tôi không có cách nào thống kê. Dù sao ngày nào cũng có. Bản thân tôi trong trại, xét theo một ý nghĩa nào đó, là "trọng phạm". Tôi với tư cách là một nhân viên phục vụ của Tỉnh Cương Sơn ngày trước, phản đối "Lão Phật gia" đó, tội không thể tha thứ. Cơ hội bị áp giải ra ngoài phê đấu cũng đặc biệt nhiều. Sau bữa sáng mỗi ngày, tôi đều nơm nớp lo sợ, sợ bị giữ lại, không cho ra ngoài lao động. Lúc này tôi thực sự như ngồi trên đống lửa, ngày dài như năm, ở trong buồng giam, đứng ngồi không yên. Nghĩ đến "bạn chuồng" lúc này đang làm việc ở đâu đó, tự do tự tại, thực sự như người trên thiên đường. Chờ đợi mình lại là một cơn bão không biết sẽ ra sao. Hồng vệ binh áp giải tôi vừa bước vào trại, nhân viên cải tạo liền gọi tôi đến trước một thứ trông như bình phong đan bằng cỏ sậy đối diện cửa trại cải tạo — trên bình phong có rất nhiều chữ, tôi giờ không nhớ là gì nữa —, cúi đầu khom lưng, nghe huấn thị: "Quý Tiện Lâm! Hãy đi tiếp nhận phê đấu cho tốt!" Giống như lúc sắp đi cha mẹ dặn dò con cái: "Ngoan, đừng nghịch ngợm nhé!" Trong khoảng thời gian này, tôi bị áp giải đi phê đấu rất nhiều nơi, chi tiết tôi không kể nữa. Dù sao mỗi lần đều là "hành lễ như nghi". Đầu tiên là khẩu hiệu "đả đảo" chấn động cả trời đất, tiếp theo là những bài phát biểu phê đấu gọi là hồ ngôn loạn ngữ, nói năng bậy bạ. Lúc căng thẳng, cũng ăn vài cái tát tai. Cuối cùng lại trong tiếng "đả đảo" vang lên một tiếng quát: "Áp giải Quý Tiện Lâm xuống!" Xong, nghi lễ kết thúc. Tôi quay về trại, tương đương với quay về nhà mình, đại khái cũng là ủ rũ, tóc tai như cỏ rác.
(Chín) Phê đấu lớn ngày 18 tháng 6 năm 1968
Tôi đã bàn đến lịch sử "Cách mạng Văn hóa" của Đại học Bắc Kinh ở trên. Ngày 18 tháng 6 năm 1966, lần đầu tiên đấu "quỷ". Vì lúc đó tôi chưa phải là "quỷ", không có tư cách lên đài đấu quỷ, chỉ nằm ở nhà, nghe tiếng ồn ào náo động từ xa vọng lại mà thôi. Ngày 18 tháng 6 năm 1967, lúc này ngày này đã được quy định là "ngày kỷ niệm", lại quy mô lớn đấu một lần "quỷ". Vì tôi vẫn chưa giành được tư cách "quỷ", nên may mắn thoát nạn.
Đến ngày 18 tháng 6 năm 1968, tôi đã bị đánh thành "quỷ", và đã ở trong Trại hắc bang hơn một tháng rồi. Năm nay tôi có tư cách rồi, có thể được coi là "quỷ" để đấu rồi. Nhưng, đây cũng là một tai nạn nặng nề, đã lâu rồi chưa từng có. Sáng sớm tinh mơ, đám cai ngục trong trại đã bận rộn cả lên. Cũng không biết là dựa trên nguyên tắc gì để tiến hành "tối ưu hóa kết hợp". Không phải "bạn chuồng" nào cũng có được cơ hội quý báu mỗi năm một lần này. Khi xếp hàng xuất phát, tôi phát hiện chỉ có số ít người tham gia. "Đại diện" của Khoa Đông phương ngữ chỉ có hai người: tôi và vị giáo sư già đó. Người áp giải chúng tôi, không phải nhân viên cải tạo của trại, mà là một nhân viên nam lớn tuổi họ Trương phụ trách giáo dục kỹ thuật nghe nhìn do Khoa Đông phương ngữ phái tới. Từ đó có lẽ có thể suy ra, người tham dự lần đấu quỷ này do các khoa sở đơn vị xác định. Vị đồng nghiệp họ Trương lớn tuổi này, thấy chúng tôi, không những không như những người có địa vị tương đương khác, trước tiên là chửi một tràng "Mẹ kiếp!", "Khốn nạn", mà thậm chí còn ôn hòa dễ chịu. Tôi thực sự hơi nổi da gà, rất không quen. Đám "tội phạm" chúng tôi, ít nhất là tôi, từ lâu đã cảm thấy mình không phải là người nữa. Một khi bị người ta coi là người, ngược lại cảm thấy "bất thường". Vị đồng nghiệp họ Trương này khiến tôi suốt đời khó quên.
Nhưng, những "kẻ đấu quỷ" đó hoàn toàn không phải như vậy. Những người này là ai, tôi không biết. Tôi không dám ngẩng đầu, không những người bên đường tôi nhìn không rõ, cũng không dám nhìn. Ngay cả đi đường nào cũng nhìn không rõ. Chỉ là lờ mờ bị áp giải ra khỏi Trại hắc bang, nhìn thấy con đường trước mắt là đi qua Lâm Hồ Hiên và Lâu Nga Văn, men theo dốc đi lên. Lúc đó thư viện lớn hiện nay hoàn toàn chưa có, chỉ có một con đường thông tới Yên Nam Viên và Lâu Triết học. Chúng tôi đại khái là men theo con đường rợp bóng cây này, bị áp giải đến vùng Lâu Triết học. Không biết ở chỗ nào, cũng không rõ là dùng phương thức gì, phê đấu một hồi, sau đó áp giải quay về "phủ". Tôi không nhớ đã ngồi kiểu phản lực lâu lắm, cũng không nhớ có người làm bài phát biểu phê đấu nhắm vào tôi. Ấn tượng của tôi là, hỗn loạn một đoàn. Tôi chỉ nghe tiếng người ầm ĩ, xen lẫn tiếng "đả đảo". Có lẽ là từng khoa sở đơn vị chia ra phê đấu. Bản thân tôi như hồn ma trong mộng, lơ mơ cúi đầu khom lưng, đi về phía trước, "trước không thấy người xưa, sau không thấy người đến", tôi chỉ cảm thấy, không những trước sau có người, mà trái phải cũng có người, hình như ngay cả trên dưới cũng có người, che trời lấp đất, đâu đâu cũng là người. Cái tôi có thể nhìn thấy chỉ có giày và quần. Trên đường "hồi phủ", tôi cảm thấy người xung quanh dường như nhiều hơn, tiếng người cũng ồn ào hơn, gạch đá ném vào người cũng nhiều hơn. Tôi bây giờ đã tê liệt, nắm đấm đấm vào người, cũng không có cảm giác gì mấy. Quay về Trại hắc bang, cởi áo sơ mi, mới phát hiện trên lưng mình vẽ một con rùa lớn, vạt áo bị buộc lại, buộc vào một cành liễu có lá. Theo khảo chứng của tôi, cái này đại khái coi là đuôi chó đi. Trại hắc bang bình thường như điện Diêm La, bây giờ lại tỏ ra yên tĩnh dị thường, thanh mát, thậm chí có chút đáng yêu.
Nỗi đau đã qua, tôi hồi tưởng lại một chút quá trình phê đấu lớn hôm nay. Tại sao lại náo nhiệt mà cũng long trọng như vậy? Phê đấu nhỏ, ngày nào cũng có, đâu đâu cũng có. Theo nguyên lý tâm lý học, càng là thứ nhìn quen mắt thì càng không thể khơi dậy hứng thú. Những cuộc phê đấu nhỏ đó đã là "chuyện thường ngày ở huyện" rồi. Cuộc phê đấu lớn hôm nay là đại điển một năm mới có một lần, cho nên mới làm chấn động Yên Viên.
(Mười) Giai thoại trong chuồng
"Giai thoại" ở đây, khác xa với những gì thường thấy trên báo chí. Vì tôi nhất thời không nghĩ ra danh xưng nào thỏa đáng hơn, nên tạm mượn dùng một chút. "Giai thoại" của tôi chỉ những trải nghiệm tương đối đặc biệt của các bạn tù trong chuồng, cũng như một số chuyện lặt vặt vụn vặt, đều là những chuyện để lại ấn tượng tương đối sâu sắc cho tôi. Tuy là chuyện nhỏ, nhưng nhỏ mà thấy lớn, khá có thể từ đó mà nhìn ra một số đặc điểm của cuộc sống trong Chuồng bò. Lại do lý do mà mọi người đều hiểu, tôi lược bỏ tên người đi. Người trong cuộc nhìn vào là biết ngay là ai, không cần các học giả phải viết ra những cuốn sách như "Giải mã " nữa.
1. Một giáo sư Khoa Thư viện học
Vị giáo sư này từng làm viện trưởng Thư viện Bắc Kinh, là nhà thư viện học và nhà Đôn Hoàng học nổi tiếng trong và ngoài nước. Chúng tôi sớm đã quen nhau, cũng coi là bạn cũ. Người như vậy trong kiếp nạn mười năm khó mà tránh khỏi, là chuyện nằm trong dự liệu. Tôi không rõ tội danh vô căn cứ nào bị đổ lên đầu ông ấy. Tình hình ông ấy bị phê đấu, tôi cũng không rõ. Không biết thế nào, chúng tôi lại gặp nhau trong Chuồng bò. Dù sao chúng tôi bây giờ sớm đã biến thành người câm, chẳng ai nói chuyện với ai. May mà tôi vẫn chưa biến thành kẻ mù, tôi còn có thể dùng mắt để quan sát.
Trong Chuồng bò, bọn "tội phạm" chúng tôi ngày nào cũng phải viết báo cáo tư tưởng. Một ngày nọ, trong buổi huấn thị buổi tối nổi tiếng, hoàn toàn nằm ngoài dự liệu của tôi, vị giáo sư già này bị gọi ra khỏi hàng, một tiếng tát tai giòn giã vang lên trên mặt ông, tiếp theo là đấm đá, đánh cho đến khi ông ngã xuống đất, quỳ ở đó. Hóa ra là ông ấy dùng giấy vệ sinh thô ráp để viết báo cáo tư tưởng, đưa vào tay cai ngục. Trong môi trường âm u lạnh lẽo đó, tôi không có lấy một chút chuyện vui. Chuyện thế này lại thực sự khiến tôi vui vẻ một hồi lớn. Tôi không biết, vị giáo sư này là do nhất thời hồ đồ, bên cạnh không có giấy khác, chỉ có sử dụng giấy vệ sinh? Hay là ông ấy ăn gan hùm mật gấu, cố ý giễu cợt đám cai ngục vênh váo tự đắc, coi trời bằng vung, duy ngã độc tôn này? Nếu là cái sau, ông ấy quả thực coi đám người nắm giữ sinh sát trong tay này như cỏ rác. Có thể ghi vào những ghi chép lưu hành trong xã hội cũ rồi. Tôi thay ông ấy mà thót tim, lại thầm ngưỡng mộ. Ông ấy là người hùng trong Chuồng bò, đã trút được một hơi giận cho lũ tù nhân chúng tôi.
2. Một giáo sư Khoa Luật
Vị giáo sư này là cán bộ cách mạng lão thành, trước Chiến tranh chống Nhật đã tham gia cách mạng. Cuộc đời ông tôi không rõ. Khi ông mới chuyển đến Đại học Bắc Kinh, từng tìm riêng tôi, nhờ tôi dịch bộ pháp điển nổi tiếng Ấn Độ cổ đại là "Luật Manu". Từ đó trở đi, chúng tôi coi như quen biết. Sau này mở hội trong và ngoài trường, thường xuyên gặp mặt. Ông ấy đối nhân xử thế hòa nhã, lương thiện, có phẩm chất ưu tú mà một cán bộ lão thành nên có. Chúng tôi nói chuyện rất hợp. Ai mà ngờ được, trong kiếp nạn mười năm, chúng tôi lại có "tình bạn trong chuồng".
Trong Trại hắc bang, trừ khi rất cần thiết, những người trong hắc bang chưa bao giờ nói chuyện với nhau. Gặp người quen trong sân, cũng là đường ai nấy đi, đầu ai nấy cúi, đến mí mắt cũng không thèm nhướng lên. Tình huống giữa tôi và vị giáo sư này cũng không ngoại lệ.
Một ngày nọ, là chủ nhật, các "tội phạm" được cai ngục phê chuẩn về nhà vào buổi chiều, lần lượt quay lại theo thứ tự thời gian được phê chuẩn về chuồng. Tôi đang ngồi trong buồng giam, bỗng nhìn thấy vị giáo sư già này, dưới sự áp giải của một tên cai ngục, tay cầm một tấm bảng viết tên mình, đi khắp các phòng giam, vừa vào cửa đã nói lớn: "Tôi tên là XYZ, hôm nay về trễ hơn thời gian được phê chuẩn, phụng mệnh kiểm điểm, xin tội!" Những người khác thế nào, tôi không biết. Tôi thì nổi da gà, đứng đó, không biết làm sao.
3. Một nữ giảng viên Khoa Đông phương ngữ
Cô ấy là giảng viên dạy tiếng Mông Cổ của Khoa Đông phương ngữ. Tính tình cương trực, trong ngoài như một, không biết giả tạo. "Cách mạng Văn hóa" vừa nổi lên, không biết là ai tố giác, nói cô ấy là phần tử cốt cán của "Tam thanh đoàn" Quốc dân đảng. Đây hoàn toàn là chuyện vô căn cứ, hoàn toàn thiếu tư liệu đáng tin cậy, cũng hoàn toàn không có nhân chứng. Có lẽ vì cô ấy không đủ tôn trọng nữ tham vọng gia kia ở Đại học Bắc Kinh, "tội danh" vô căn cứ sắp sửa biến thành "tội trạng". Khi tôi bị bắt lao động cùng vị giáo sư già Khoa Đông phương ngữ kia, ban đầu chỉ có hai chúng tôi, ở một nơi khá hẻo lánh ngoài cửa Đông của trường, nhặt gạch đá trên đất, có một công nhân trông coi chúng tôi. Một ngày nọ, đột nhiên nữ giảng viên này cũng tới. Tôi có chút bối rối. Tôi hỏi cô ấy, có phải Ủy ban Cách mạng của khoa ra lệnh cho cô ấy tới không? Cô ấy trả lời: "Không." "Đã không phải, tại sao cô tự mình tới?" "Người ta nói tôi có tội, tôi liền có cảm giác mình có tội. Vì vậy tự nguyện tới tham gia lao động cải tạo." Logic này của cô ấy thực sự khiến người ta khó mà nghĩ ra. "Thật là ngu xuẩn không ai bằng." Đây là ý nghĩ lóe lên trong lòng tôi. Tôi đối với kiểu suy nghĩ tương tự như cái gọi là "tội nguyên thủy" của đạo Cơ Đốc này, cảm thấy vô cùng kỳ lạ, vô cùng không hiểu. Từ đó hoàn toàn có thể thấy rõ con người của cô ấy. Nhưng, trong hoàn cảnh của tôi lúc bấy giờ, bản thân là đối tượng chuyên chính, "chỉ cho phép quy củ, không cho phép nói bậy làm bậy." Tôi dám nói gì cơ chứ?
Cứ như vậy trôi qua một thời gian. Đợi đến khi chúng tôi bị áp giải đến Thái Bình Trang để lao động, đội ngũ "tội phạm" không có cô ấy. Đây là điều đương nhiên. Ai biết được họa vô đơn chí, cổ nhân đã dạy rõ. Đợi đến khi chúng tôi từ Thái Bình Trang quay về tự xây Chuồng bò rồi tự vào ở, ban đầu cũng không thấy cô ấy. Đây cũng là điều đương nhiên, tôi tự nghĩ. Nhưng, đột nhiên một ngày nọ, đã là giờ chạng vạng tối, từ ngoài cửa Trại hắc bang bị đẩy xô đẩy nhét vào một "bạn chuồng" mới, tôi cúi đầu liếc nhìn: đúng là nữ giảng viên đó. Cú sốc này của tôi thật không nhỏ. Tôi vốn tưởng cô ấy đã bình an vượt qua cửa ải. Không cần phải tự mình nộp mạng, "ngư mục hỗn châu" nữa. Bây giờ, "Vì sao mà tới đây!" Tại sao cô ấy lại đến cái điện Diêm La này? Lần này xem chừng tuyệt đối không phải là tự nguyện, mà là bị áp giải đến. Mặc dù trong lòng tôi suy nghĩ lung tung, nhưng lại không nói một lời, nhìn như không thấy.
Có một tên cai ngục hỏi cô ấy: "Cô tên là gì?" "×× Hoa." "Chữ 'Hoa' nào?" "Chữ 'Hoa' trong Trung Hoa Dân Quốc." Chuyện này thì hỏng bét rồi! Một "tội phạm phản cách mạng" lại dám ở trong Trại cải tạo uy nghiêm thần thánh, đại diện cho uy quyền của Ủy ban Cách mạng Đại học Bắc Kinh "họ Nhiếp", dưới ánh mặt trời ban ngày thanh thiên bạch nhật, trước mặt bàn dân thiên hạ mà ủng hộ "Trung Hoa Dân Quốc", là có thể nhẫn nhịn, thì cái gì không thể nhẫn nhịn được nữa! Thật là gan to bằng trời, cuồng vọng đến cực điểm! Không trừng trị nghiêm khắc không được! Lập tức bị đội mũ "phần tử phản cách mạng hiện hành", đấm đá túi bụi, đánh gục xuống đất. Không biết là tên cai ngục thiên tài nào, bỗng nhiên nảy ra ý định kỳ quái, đưa cô ấy đến dưới một cái cây. Cây này mọc hơi kỳ dị: có một cành mọc ra từ thân chính, mọc lệch. Cô ấy bị ra lệnh đứng dưới cành cây này, ban đầu đỉnh đầu chạm vào thân cây. Cai ngục ra lệnh: "Tiến lên một bước!" Cô ấy tuân lệnh bước lên một bước. Lúc này đầu cô ấy bắt buộc phải ngả ra sau. Lại hạ một khẩu lệnh: "Tiến lên một bước!" Lúc này thân cây ngày càng thấp, không những đầu bắt buộc phải ngả ra sau, ngay cả thân mình cũng bắt buộc phải ngả. Nhưng, lại tới một khẩu lệnh: "Tiến lên một bước!" Lúc này thân cây đã cực thấp. Cô ấy chưa từng luyện xiếc, eo ngả ra sau không cong xuống được. Lúc này khẩu lệnh dừng lại. Cô ấy cứ ngả người, cong eo đứng đó. Tư thế này cô ấy ngay cả một phút cũng không giữ nổi. Sau khi mồ hôi đầm đìa khắp người, mềm nhũn ngã xuống đất. Kết quả ra sao, không cần tôi nói. Tôi cảm thấy, cai ngục đã nâng thủ đoạn hành hạ người lên một tầm cao mới. Tuy nhiên, nữ giảng viên này thì thật là khổ.
Tình hình bị tra tấn cả đêm, tôi không rõ. Sáng hôm sau dậy, tôi thấy mặt cô ấy sưng phù, dưới hai mắt đều bầm tím.
4. Bí thư Đảng tổng chi bộ Khoa Sinh học
Tôi làm công tác hành chính ở Đại học Bắc Kinh mấy chục năm, hội họp trong trường rất nhiều. Vì vậy, tôi sớm đã quen biết vị tổng chi bộ này. Chúng tôi có thể coi là bạn cũ.
"Cách mạng Văn hóa" vừa bắt đầu, ông ấy khó thoát khỏi kiếp nạn, là "tầng lớp đi theo tư bản chủ nghĩa" tự nhiên. Cho nên trong cơn bão lớn đầu tiên phê phán tầng lớp đi theo tư bản chủ nghĩa, ông ấy đã bị lôi ra. Lần đầu đấu quỷ 18 tháng 6, ông ấy tất nhiên là một trong những người tham gia. Về phương diện này, ông ấy coi là bậc tiền bối.
Không biết là vì lý do gì, "phái tạo phản" ủng hộ "Lão Phật gia" đó, Khoa Sinh học đặc biệt nhiều. Trong đám cai ngục của Trại hắc bang, sinh viên Khoa Sinh học do đó mà chiếm ưu thế tuyệt đối. Tôi quả thực vạn lần không ngờ tới, sau khi Trại cải tạo được xây xong, rất nhiều "tầng lớp đi theo tư bản chủ nghĩa" sau khi bị xung kích dữ dội một trận, không bị nhốt vào cùng với chúng tôi, những "ngưu quỷ xà thần" phần lớn là "chuyên gia học thuật phản động tư sản". Vị bí thư tổng chi bộ Khoa Sinh học này lại xuất hiện trong số chúng tôi.
Có lẽ vì trong cai ngục sinh viên Khoa Sinh học nhiều, ông ấy liền được "hưởng lây", chịu một số "đối xử đặc biệt". Chi tiết tôi không rõ, không dám nói bậy. Tôi chỉ thấy một ví dụ, cũng đủ khiến người ta dựng tóc gáy.
Một ngày nọ, buổi trưa, thời gian đại khái là tháng bảy tháng tám, đúng lúc Bắc Kinh nóng nực nhất, ánh mặt trời chiếu xuống — dùng một câu thổ ngữ Sơn Đông — "độc" nhất, tôi đi qua sân lớn của Trại hắc bang, nơi ánh mặt trời chiếu xuống, đứng một người: là vị bí thư tổng chi bộ đó. Hai mắt trợn tròn, nhìn mặt trời như quả cầu lửa trên bầu trời. Bên cạnh trong bóng cây ung dung ngồi một tên cai ngục là sinh viên Khoa Sinh học. Tôi thực sự không hiểu nổi. Sau này nghe nói, đây là sự trừng phạt của cai ngục đối với vị bí thư tổng chi bộ này: hai mắt mở to, nhìn chằm chằm mặt trời; không được chớp mắt, nếu không thì đấm đá túi bụi. Tôi nghe xong rùng mình một cái: xưa nay, từ xã hội nô lệ cho đến xã hội tư bản chủ nghĩa, xin hỏi thời đại nào, quốc gia nào có sự trừng phạt như vậy? Ai mà muốn thực nghiệm một chút, đảm bảo bạn nửa giây cũng không trụ nổi. Thế này chẳng phải sẽ làm mù mắt người ta sống sượng sao?
Ngoài ra, tôi còn nghe nói, không tận mắt nhìn thấy, cũng là hai vị "ngưu quỷ xà thần" trong giảng viên Khoa Sinh học, không biết thế nào đắc tội với sinh viên của mình. Sinh viên với tư cách là cai ngục ra lệnh cho hai vị giáo viên này, đứng giữa sân lớn, hai người đầu chạm đầu, thân mình lại mặc sức lùi ra sau; nói cách khác, bọn họ sở dĩ có thể đứng được, hoàn toàn là dựa vào lực đầu chạm đầu của hai bên.
Những ví dụ nhỏ tương tự, còn có một số, không kể chi tiết nữa. Tóm lại, "nghệ thuật" hành hạ người đang tăng tiến vượt bậc. Đáng tiếc cho đến nay tôi vẫn chưa thấy chuyên luận về phương diện này. Nếu để lâu thất truyền, thật là quá đáng tiếc.
5. Một nữ giảng viên trường tiểu học trực thuộc
Nữ giảng viên này là của đơn vị nào, tôi nói không rõ. Tôi vốn dĩ không quen cô ấy. Cô ấy vì lý do gì mà bị nhốt vào Chuồng bò, tôi cũng không rõ.
Theo quan sát của tôi trong mấy tháng ở Chuồng bò, cai ngục trong việc đánh người hoặc hành hạ người, dường như có sự phân công. Mỗi người đều có chuyên môn, lại dường như có chút trật tự, phân minh rạch ròi. Người chuyên đánh nữ giảng viên này là cố định không đổi.
Một ngày nọ buổi sáng, tôi thấy nữ giảng viên này cánh tay quấn băng, dùng một dải vải trắng treo ở cổ. Loáng thoáng nghe nói, cô ấy vào một đêm vài ngày trước, ở phòng thẩm vấn chịu đòn độc, đến nỗi làm gãy cánh tay. Nhưng vẫn chịu lệnh tham gia lao động. Chi tiết tình hình, lúc đó tôi không rõ, sau này lại càng không rõ. Lúc đó, nguyên tắc của bọn hắc bang là, việc không liên quan đến mình thì treo cao lên. Tôi cứ treo như vậy cho đến bây giờ.
6. Một sinh viên "phái hữu khuynh già" của Khoa Tây ngữ
Sinh viên này họ Chu, tôi không quen cậu ta, bình thường cũng không nghe nói tới. Đến Trại hắc bang, cậu ta đột nhiên xuất hiện trước mắt tôi.
Đã gọi là "phái hữu khuynh", hơn nữa còn "già", có thể thấy sự việc này có nguồn gốc lịch sử tương đối lâu dài rồi. Ở Trung Quốc, thời kỳ tập trung nhất của việc vạch phái hữu khuynh là năm 1957. Chẳng lẽ sinh viên họ Chu này cũng là bị vạch là phái hữu khuynh từ lúc đó sao? Đến khi vào Chuồng bò, cậu ta đã đeo cái mũ phái hữu khuynh gần mười năm rồi. Trong thời gian này cậu ta sống sót thế nào, tôi hoàn toàn không rõ. Đợi đến khi tôi nhìn thấy cậu ta, mặt cậu ta vàng vọt, còn có chút phù thũng, tóc đã rụng không ít, giống như một bệnh nhân già nua. Nghe nói cậu ta vốn là một sinh viên thông minh lanh lợi. Lúc này lại đã hiện ra như kẻ nửa khờ, hành động không được bình thường lắm. Chúng tôi chỉ có thể nói, tất cả những điều này đều là kết quả của việc phải chịu sự tra tấn vô cùng nghiêm trọng về thể xác và tinh thần. Đây không nghi ngờ gì là một bi kịch cuộc đời. Bản thân tôi tuy đang ở trong nguy nan, tính mạng nằm trong tay người khác, lúc nào cũng cẩn thận dè dặt, sợ bị ăn thịt bởi những ngọn giáo không ăn chay; nhưng nhìn thấy "phái hữu khuynh già" này, tôi không khỏi trộm rơi lệ, mang theo niềm cảm thông vô hạn đối với con người nửa điên nửa dại này!
Nhưng trong mắt đám cai ngục không có tim gan đó, kẻ khờ này lại là một món đồ chơi có thể tùy ý đánh chửi, tùy ý nhục mạ, rất thú vị. Những con vật hai chân thế này biết tìm ở đâu ra chứ! Theo nguyên tắc phân công của chúng, một công nhân rất trẻ trông rất thông minh lanh lợi, là được phân công hành hạ kẻ khờ này. Tôi chưa bao giờ thấy công nhân trẻ này đánh "tội phạm" nào khác. Chỉ riêng đối với kẻ khờ này, cậu ta lúc nào cũng có thể đấm đá tay chân. Trên đường xếp hàng đến nhà ăn ăn cơm, miệng cậu ta quát tháo đánh chửi cũng là kẻ khờ này. Mỗi buổi tối, âm thanh đánh người truyền ra từ phòng thẩm vấn cũng như tiếng kêu của người bị đánh, cũng liên quan đến kẻ khờ này. Tôi viết hồi ký, có một điều răn, đó là: tuyệt đối không đi chửi người. Tôi ở đây, chỉ có thể làm một ngoại lệ, tôi muốn chửi tên công nhân trẻ này cùng đồng bọn của hắn: "Loài súc vật vạn ác! Đồ không bằng heo chó!"
Một ngày nọ, tôi nhìn thấy trên lưng kẻ khờ này một con rùa lớn vẽ bằng màu trắng. Cậu ta dường như căn bản không có nhà, không có ai quản cậu ta. Quần áo cậu ta mặc, đầy vết dầu mỡ, ít nhất là từ khi vào trại đến giờ chưa giặt, áo quần rách rưới. Nhưng con rùa lớn màu trắng này lại tỏ ra vô cùng bắt mắt, từ xa cũng có thể nhìn thấy rõ mồn một. Người khác nhìn thấy, "dân tự do" có quyền cười sẽ cười ha hả, bọn "tội phạm" mất quyền cười như chúng tôi, thì chỉ có thỏ tử hồ bi, nước mắt chảy vào trong bụng.
7. Một giảng viên Khoa Vật lý
Giảng viên này là con trai của một giáo sư già Khoa Tâm lý Đại học Bắc Kinh, hình như còn là con một. Không biết là do lý do gì, một chân của anh ta ngắn một đoạn, đi đường trông như kẻ khập khiễng.
Tôi trước kia không hề quen biết anh ta. Lúc mới vào Chuồng bò, ngay cả lúc ở Thái Bình Trang, đều không nhìn thấy anh ta. Chúng tôi ở trong Chuồng bò đã bị "cải tạo" một thời gian. Một ngày nọ, là sau buổi trưa không lâu — tôi bổ sung vài câu ở đây. Trong Chuồng bò căn bản không có ngủ trưa gì cả. Vị giáo sư già Khoa Đông phương ngữ, chỉ vì sau bữa trưa ngồi thiu thiu ngủ một lát, bị cai ngục phát hiện, gọi ra sân phơi nắng dưới ánh mặt trời một tiếng đồng hồ, hình như cũng là mắt đối diện với mặt trời —, tôi đang ở trong buồng giam bỗng nghe ở cửa Chuồng bò có tiếng đánh người, là tiếng gậy gộc hoặc tiếng xích xe đạp bọc cao su tiếp xúc với da thịt. Những chuyện thế này ở Trại hắc bang là chuyện thường ngày ở huyện, một ngày có thể có rất nhiều vụ. Thần kinh của chúng tôi đều đã tê liệt, không khơi dậy được cảm giác gì. Nhưng, lần này tiếng đặc biệt cao, thời gian cũng đặc biệt dài. Thần kinh tê liệt của tôi động đậy một chút, qua cửa kính nhìn về phía cửa chuồng. Tôi nhìn thấy vị giảng viên tàn tật này, đã bị đánh ngã xuống đất, có vài "anh hùng" còn dùng binh khí cầm trong tay, tiếp tục quất đánh. Trên người anh ta có phải đã bị giẫm lên một ngàn bàn chân rồi không, tôi nhìn không rõ. Tôi chỉ nhìn thấy người có chân tay vốn dĩ không linh hoạt này, nằm trong bùn đất trên mặt đất, trên mặt dường như còn chảy máu.
Anh ta tại sao muộn thế này mới đến Chuồng bò? Anh ta vì lý do gì mới tới? Anh ta có phải vừa mới bị "lôi" ra không? Những việc này tôi đều không rõ. Cho đến tận hôm nay cũng không rõ. Tôi tuy cũng giống như tiến sĩ Hồ Thích Chi hơi có thói khảo cứu, nhưng tôi không muốn trổ tài ở đây.
Từ đó về sau, mỗi lần chúng tôi xếp hàng đến nhà ăn ăn cơm, trong đội ngũ chỉnh tề lại có thêm "bạn chuồng" chân khập khiễng đi lại rất không nhịp nhàng.
Về "giai thoại" của một số cá nhân trong Chuồng bò, nếu nghiêm túc viết ra, còn có thể kéo dài thêm mấy lần. Tôi bây giờ không có hứng thú viết tiếp nữa, tôi cũng không nỡ viết tiếp nữa. Biết một góc có thể suy ra ba góc. Hy vọng độc giả tự mình từ từ mà cảm nhận đi.