Cái thời khắc được mong chờ bao ngày tháng cuối cùng đã đến. Rebecca đã trở thành học sinh ở Wareham. Những ai đã tận hưởng cảm giác hoang mang trước xã hội rộng lớn và cả những ưu điểm của chân trời mới, hay là đã hòa mình vào giới học thuật ở các trường đại học lớn một cách tự nhiên, có lẽ chẳng mong chờ Wareham sẽ là một trải nghiệm đặc biệt. Nhưng đó lại là một bước tiến lớn, cũng như Riverboro chẳng khác nào một ngôi làng nhưng đã là một bước tiến lớn so với trang trại Suối Nắng. Kế hoạch của Rebecca là hoàn thành khóa học bốn năm trong ba năm vì những người có liên quan đều cảm thấy khi đủ trưởng thành ở độ tuổi mười bảy cô sẽ phải sẵn sàng tự nuôi được mình và giúp cho các em đi học nữa. Trong khi cô bé băn khoăn làm sao để đạt được mục đích đó, một vài cô bé khác lại ngồi ngẫm xem có cách nào để cưỡi ngựa xem hoa cho hết bốn năm và ra trường với lượng kiến thức không khác gì so với hồi bắt đầu. Đây gần như là một nhiệm vụ khó khăn và không thể thực hiện được, nhưng thật ra lại có thể và nó đã từng thành hiện thực ở những chốn học hành khác chứ không phải Wareham khiêm tốn này.

Từ tháng Chín đến dịp Giáng Sinh Rebecca sẽ đi đi về về bằng xe lửa, và sẽ phải nội trú ở Wareham vào ba tháng lạnh nhất. Cha mẹ Emma Jane vẫn luôn cho rằng một hai năm ở trường trung học Edgewood (cách Riverboro ba dặm) là vừa đủ cho cô con gái cũng như trang bị cho cô hành trang tri thức vừa sức để cô bước ra thế giới bên ngoài. Suốt thời gian qua Emma Jane vẫn hoàn toàn tán thành quan điểm đó, bởi nếu có điều gì mà cô căm ghét thì đó chính là việc học hành. Với cô, cuốn sách nào cũng chán như nhau mà thôi, và cô có thể vừa nhìn những thư viện của thế giới chìm xuống đáy đại dương vừa thưởng thức được bữa tối một cách ngon lành. Nhưng cục diện vấn đề thay đổi khi cô sẽ được gửi đến Edgewood còn Rebecca thì đến Wareham. Cô chịu đựng được một tuần - bảy ngày dài đằng đẵng không có người bạn yêu quý, người mà cô chỉ có thể gặp mỗi tối khi cả hai đều bận rộn sách vở. Chủ nhật là cơ hội để đưa vấn đề đó ra bàn với cha cô, và cha tỏ ra rất cứng rắn. Ông không tin vào giáo dục và cho rằng cô học hành thế cũng đủ rồi. Ông chưa bao giờ có ý định làm nghề rèn mãi khi cho thuê nông trại để đến Riverboro. Gần đây ông đang dự tính sẽ quay lại đó chừng nào Emma Jane học xong và có thể bắt tay giúp đỡ mẹ cô trông nom đàn bò sữa.

Một tuần nữa trôi qua, Emma Jane héo hon đi trông thấy và kêu ca luôn miệng. Trông cô bé nhợt nhạt, ăn uống (trong bữa) gần như không được thứ gì.

Mẹ cô bóng gió than vãn rằng nhà Perkins chỉ toàn xấu xí ốm yếu dần đi; rằng bà đã luôn lo da dẻ Emma Jane đẹp quá nên cô khó mà khỏe mạnh được; rằng có nhiều người thì tự hào vì có cô con gái tham vọng, và sẵn lòng cho chúng điều kiện tốt nhất; rằng bà lo sợ học ở Edgewood mà đi buổi là quá sức cô gái, nên ông Perkins phải thuê ai đó đánh ngựa đưa Emma Jane đi học; và cuối cùng rằng với một cô gái đam mê học hành như Emma Jane, việc làm trái mong muốn đó thật là độc ác.

Ông Perkins chịu được vài ngày cho đến khi lòng kiên nhẫn, sự ngon miệng và chức năng tiêu hóa của ông bị ảnh hưởng rõ rệt. Vậy là ông đành cúi đầu chịu thua trước điều buộc phải xảy ra, và Emma Jane như một tù nhân được phóng thích bay vút tới nhà người bạn cô yêu quý. Lòng can đảm của cô bé cũng chẳng mảy may giảm bớt, dù nó được thử lửa bằng những bài kiểm tra khủng khiếp khi cô bước vào môi trường học thuật Wareham. Cô chỉ qua được hai môn, nhưng vẫn vui vẻ bước vào ban dự bị với năm môn điều kiện, quyết rằng sẽ chỉ để cho dòng suối học hành chảy êm đềm qua lòng suối trí óc mình chứ không để nó dềnh lên lênh láng. Không thể làm ngơ một thực tế là Emma Jane học dốt; nhưng sự trung thành bền bỉ và kiên định, cùng tình cảm yêu thương vô tư và hết mình, suy cho cùng, cũng là những năng khiếu ở một khía cạnh nào đó và trong cuộc sống có thể chúng cũng có giá trị ngang với trí thông minh toán học hay ngôn ngữ.

Wareham là một ngôi làng xinh xắn có con phố chính thênh thang phủ bóng những cây đu và cây phong to lớn. Làng có một hàng dược, một nhà thợ rèn, một hàng sửa ống nước, một vài cửa hiệu tạp hóa, hai nhà thờ, và rất nhiều nhà trọ; nhưng tất cả những gì quan trọng nhất của làng nằm ở hai trường phổ thông. Những chốn học hành này không tốt hơn cũng không tệ hơn những trường khác nhưng lại khác biệt về hiệu quả, phụ thuộc vào việc vị hiệu trưởng có cơ hội đứng đầu có quyền lực và cảm hứng hay không. Những cô cậu học trò tụ về từ khắp chốn trong quận và bang, thuộc đủ thành phần xuất thân, giai cấp giàu nghèo. Cơ hội cho những hành xử ngốc nghếch và thiếu thận trọng là có, nhưng nhìn chung, điều đáng kinh ngạc là cơ hội đó không mấy bị lợi dụng. Trong số các sinh viên năm thứ ba và thứ tư có nhiều cô cậu đi về bằng tàu theo đôi theo cặp; một vài cậu chàng hì hục mang những cuốn sách nặng cho bạn gái khi cuốc bộ leo đồi, và đôi khi có cả những trò ngốc của những cô gái vô tâm và lớn sớm, trong đó có Huldah Meserve. Cô tương đối thân thiện với Emma Jane và Rebecca, nhưng ngày càng bớt gần gũi. Cô xinh đẹp vô cùng, với mái tóc dày màu hung đỏ và một vài nốt tàn nhang tí xíu mà cô suốt ngày nhắc đến, vì không ai có thể nhận ra nổi chúng mà không thấy làn da mịn màng như sứ và hàng mi cong vút của cô. Cô có đôi mắt biết cười, nét hơi trẻ con so với độ tuổi cô, và ai cũng thấy ở cô cái cung cách làm người ta bị lôi cuốn. Riverboro lấy đâu ra nhiều anh chàng trẻ tuổi bảnh bao, thế nên cô quyết định sẽ vui vẻ tận dụng hết mọi cơ hội trong bốn năm học ở Wareham. Niềm vui của cô là những cậu chàng hâm mộ thay nhau hầu hạ cô, càng công khai càng tốt; những trêu chọc cùng tiếng cười không ngớt, những cuộc trò chuyện vui vẻ trôi chảy và hiệu quả nhờ ánh nhìn tinh quái và cái liếc mắt ẩn ý. Cô có thói quen phó thác các anh chàng bị mình đốn ngã cho những cô gái khác kém may mắn hơn và than vãn về những tổn hại liên miên mà mình gây ra; thứ tổn hại mà cô tự nhận là mình vô tình vô tội, ngây thơ như một chú cừu non. Một tình bạn bình thường có thể đổ vỡ mà không cần quá nhiều lần hành xử như vậy, vì vậy chẳng mấy chốc Rebecca và Emma Jane thì ngồi ở một đầu xe lửa, còn Huldah ngồi đầu kia với triều thần của mình. Đôi khi việc này lại hay ho không gì tả nổi, đáng kể đến là một cậu Monte Cristo choai choai thứ Sáu nào cũng bỏ ba mươi xu mua vé khứ hồi đi từ Wareham đến Riverboro chỉ để được ở gần Huldah; cũng có khi đám con trai quanh cô thu hẹp lại chỉ còn cậu bán bỏng ngô và đậu phộng trên tàu, và cậu này xem chừng cũng được việc khi cô không có con mồi nào khá khẩm hơn.

Rebecca vẫn ngây thơ như cái độ tuổi của cô; đám con trai là các đồng môn tốt, nhưng chỉ thế thôi; cô bé thích học cùng lớp với họ vì mọi thứ có vẻ trôi chảy hơn; nhưng cô bé được lý tưởng của chính mình bảo vệ khỏi những lời tán tỉnh già trước tuổi và thô tục. Trong số những cậu chàng cô từng gặp chưa có ai khiến cô rung động, bởi cuộc sống của cô có những thứ thú vị hơn nhiều. Tình yêu học trò nhăng nhít kiểu Huldah không phải là điều cô bé mơ tới, mỗi khi giấc mơ len lỏi vào tâm trí nhạy cảm của cô.

Trong số các giáo viên ở Wareham có một người ảnh hưởng rất lớn đến Rebecca, là cô Emily Maxwell, người dạy môn văn học Anh và viết luận. Cô Maxwell, cháu gái của một cựu thống đốc bang Maine và con gái của một giáo sư trường Bowdoin, là một nhân vật cực kỳ ở Wareham. Điều may mắn nhất là một vài năm đi dạy ít ỏi của cô lại rơi đúng vào những năm Rebecca đi học. Mối quan hệ cô trò ngay lập tức thắt chặt không chút chần chừ hay chậm trễ; trái tim Rebecca bay như một mũi tên tới trúng đích của nó, và trí tuệ cô bé, khi gặp được trí tuệ siêu việt hơn, ngay lập tức bộc lộ một lòng tôn kính sùng bái vĩnh viễn.

Người ta vẫn bảo cô Maxwell có “viết lách”. Cái từ ấy, khi được nói với một giọng điệu nhất định, được hiểu rằng không phải là cô biết viết chữ nghệ thuật, như kiểu chữ Spencer hay gì đó, mà nghĩa là cô đã có tác phẩm được xuất bản.

“Cậu sẽ thích cô ấy cho xem; cô viết lách đấy,” Huldah thì thầm với Rebecca trong giờ cầu nguyện của buổi sáng đầu tiên, khi các giáo viên ngồi ngay ngắn ở hàng đầu. “Viết lách gì chứ, có mà khoe mẽ.”

Dường như không một ai có thông tin chính xác để đáp ứng cơn khát đói thông tin, nhưng người ta tin là có ít nhất một người từng nhìn thấy tận mắt bài của cô Maxwell được đăng trên một tạp chí. Thành công ở tầm cao này khiến Rebecca có phần ngượng ngùng với cô, nhưng cô bé nhìn cô giáo với con mắt đầy ngưỡng mộ; điều mà hầu hết cả lớp đều không thể làm được với khả năng nhìn bình thường mà tạo hóa ban cho. Ánh mắt cô Maxwell luôn bắt gặp ánh nhìn của một đôi mắt đen háo hức; khi giảng được một câu gì rất hay, cô lại kiếm tìm sự đồng tình ở góc hàng ghế thứ hai, nơi mọi cung bậc cảm xúc cô muốn khơi gợi đều hiện ra trên một gương mặt tươi trẻ nhạy cảm.

Một ngày, khi cả lớp thảo luận về bài luận đầu tiên, cô đề nghị các học sinh mới mang đến một bài viết từ năm trước để cô có thể đánh giá và biết được trình độ của các em. Rebecca nán lại sau buổi học, và ngượng nghịu đến bên bàn.

“Em không mang bài luận nào ở đây cả, thưa cô Maxwell, nhưng thứ Sáu em sẽ về nhà lấy. Em cất chúng trong cái hộp trên gác mái.”

“Buộc cẩn thận bằng ruy băng hồng và xanh chứ gì?” cô Maxwell hỏi với một nụ cười tinh quái.

“Không ạ,” Rebecca lắc đầu dứt khoát; “em cũng muốn dùng ruy băng, vì các bạn gái khác đều làm thế, trông rất đẹp, nhưng em cố tình buộc bằng dây bện; và bài viết về sự cô đơn thì em thắt bằng một dây giày cũ để cho nó biết suy nghĩ của em về nó!”

“Sự cô đơn!” cô Maxwell nhướng mày và bật cười “Em được chọn chủ đề cho mình à?”

“Không ạ, cô Dearborn nghĩ bọn em chưa đủ lớn để biết chọn chủ đề hay.”

“Những chủ đề khác là gì nào?”

“Là về cuốn Phút mộng mơ bên lò sưởi, cuốn Grands làm chiến sĩ, cuốn Suy ngẫm về cuộc đời PT. Barnum, cuốn Những thành phố bị chôn vùi; em không nhớ thêm được chủ đề nào nữa. Bài em viết thì tệ lắm ạ, em chẳng muốn ai đọc cả. Em làm thơ thì dễ dàng hơn và khá hơn cô Maxwell ạ.”

“Thơ kia à!” cô Maxwell thốt lên. “Cô Dearborn yêu cầu em viết à?”

“Ôi không ạ; em hay làm thơ từ hồi còn ở trang trại. Em mang hết cho cô xem được không cô? Không nhiều lắm đâu ạ.”

Rebecca mang cuốn vở trắng lưu bản chép tay những tình cảm dào dạt của mình đến nhà cô Maxwell, hy vọng sẽ được mời vào để được chuyện trò riêng tư với cô; nhưng một người hầu ra mở cửa và cô bé đành thất vọng ra về.

Vài ngày sau cô bé trông thấy cuốn vở bìa đen trên bàn cô Maxwell thì biết giây phút nhận xét bài đáng sợ đã đến, thế nên cô cũng chẳng lấy gì làm ngạc nhiên khi được đề nghị ở lại sau buổi học.

Căn phòng vắng lặng; lá đỏ xao xác bay trong gió rồi sà vào ô cửa sổ để ngỏ, mang theo lời hỏi thăm đầu tiên của mùa thu. Cô Maxwell đến ngồi bên Rebecca.

“Em có thấy những bài này hay không?” cô vừa hỏi vừa đưa lại những bài thơ.

“Không hay cho lắm ạ,” Rebecca thú thực, “nhưng tự đánh giá thì cũng khó. Các bác nhà Perkins và Cobb toàn nói là chúng hay tuyệt, nhưng khi bác Cobb gái bảo rằng còn hay hơn cả thơ của ông Longfellow thì em thấy lo, vì làm sao có chuyện đó được chứ.”

Nhận xét ngây thơ này khẳng định đúng cảm nhận của cô Maxwell rằng Rebecca là người biết lắng nghe lời nhận xét chân thành để tiến bộ từ đó.

“Cô bé ạ,” cô mỉm cười nói, “những người bạn lớn của em đã sai và em đã đúng; xét theo các chuẩn mực thì những bài thơ này còn rất tệ.”

“Vậy em phải từ bỏ mọi hy vọng sáng tác rồi!” Rebecca thở dài, miệng như nếm thấy vị đắng ngắt của cây độc cần, và không rõ liệu mình có thể kìm nổi dòng nước mắt cho đến sau buổi nói chuyện này không.

“Đừng vội vàng thế,” cô Maxwell ngắt lời. “Dù chưa hẳn là thơ nhưng mấy bài này cũng chứng tỏ rằng ở một vài khía cạnh, em có nhiều hứa hẹn. Em gần như không có bất kỳ lỗi nào về gieo vần và vận luật, điều đó cho thấy em biết thơ thế nào là đúng; tức là em ‘hiểu được thể thức’, nói như cách mà các nhà thơ hay nói. Khi em lớn hơn nữa, có chút ít kinh nghiệm - đúng ra là khi em có một điều gì muốn nói, cô nghĩ em có thể làm thơ rất hay. Thơ ca cần sự hiểu biết và tầm nhìn, kinh nghiệm và trí tưởng tượng, Rebecca ạ. Em chưa có ba điều đầu tiên, nhưng cô dám chắc em có một chút điều thứ tư rồi.”

“Em không được tiếp tục làm thơ nữa hay sao ạ, ngay cả chỉ để cho vui?”

“Chắc chắn là có chứ; thế sẽ giúp em viết văn tốt hơn. Giờ thì nói về bài luận đầu tiên nhé. Cô sẽ yêu cầu tất cả các học sinh mới viết một lá thư tả về thị trấn và sơ qua về cuộc sống học đường.”

“Em có phải bắt buộc là chính em không ạ?” Rebecca hỏi.

“Ý em là gì?”

“Thư Rebecca Randall gửi chị gái Hannah ở Trang trại Suối Nắng, hay là gửi bác Jane ở ngôi nhà gạch ở Riverboro nghe thật ngốc nghếch và nhàm chán, nếu nó là thư thật nhưng nếu em có thể giả vờ là một người hoàn toàn khác và viết thư cho một người chắc chắn sẽ hiểu mọi điều emnói, thì em có thể viết hay hơn nhiều.”

“Được chứ; cô nghĩ làm thế thú vị đấy,” cô Maxwell nói; “thế em định sẽ là ai nào?”

“Em rất thích các cô gái là người thừa kế,” Rebecca trầm ngâm đáp. “Tất nhiên em chưa biết một ai như vậy bao giờ, nhưng những điều thú vị luôn xảy ra với các cô gái được thừa kế, đặc biệt là các cô gái tóc vàng. Nữ thừa kế của em không rỗng tuếch và ngạo mạn như hai cô em trong câu chuyện Cô bé Lọ Lem đâu; cô ấy cao quý và rộng lượng. Cô ấy bỏ một trường danh giá ở Boston để đến đây vì đây là nơi cha cô sống hồi ông còn trẻ, trước khi gây dựng nên cơ nghiệp. Người cha giờ đã mất, và cô ấy có một người giám hộ, một người tốt và nhân hậu nhất trên đời, tất nhiên ông ấy rất già, và đôi lúc cũng lặng lẽ và nghiêm khắc, nhưng khi nào vui vẻ, ông cũng vui tính lắm, thế nên Evelyn không sợ hãi gì ông cả. Phải, cô gái ấy sẽ tên là Evelyn Abercrombie, và người giám hộ của cô là chú Adam Ladd.”

“Em biết chú Ladd sao?” cô Maxwell ngạc nhiên hỏi.

“Có ạ, chú ấy là người bạn thân thiết nhất của em,” Rebecca sung sướng kêu lên. “Cô cũng biết chú ấy ạ?”

“Ồ có chứ; chú ấy là một trong những ủy viên của hai trường này, chú ấy hay đến đây lắm. Nhưng nếu cô để em ‘giả dụ’ thêm chút nữa, chắc em sẽ kể hết cả lá thư ra mất và như thế thì cô chẳng còn bất ngờ thú vị nào nữa.”

Rebecca nghĩ về cô Maxwell thế nào thì chúng ta đều đã biết; còn người giáo viên nhìn nhận cô học trò ra sao thì có thể thấy rõ qua lá thư sau đó vài ba tháng dưới đây.

Wareham - Ngày mồng Một tháng Mười hai.

CHA THÂN YÊU - Như cha vẫn biết đấy, con không mặn mà cho lắm với việc dạy học. Cái nhiệm vụ nhồi nhét kiến thức vào lũ trẻ tự mãn và bất tài cả nam lẫn nữ này nhiều khi khiến con chán nản. Càng ngu dốt, chúng càng không ý thức được điều đó. Nếu dạy bộ môn địa lý hay toán học, con tin con có thể cảm thấy mình còn đạt được điều gì đó, vì ở những môn này chỉ cần chuyên tâm và chăm chỉ là có kết quả tốt; nhưng với môn văn và viết luận thì học trò cần phải có đầu óc, biết rung cảm và tưởng tượng! Tháng này qua tháng khác con vất vả kì cạch cạy hết con hàu này đến con khác mà vẫn hiếm khi tìm được ngọc. Kỳ này con thật sung sướng biết bao khi chẳng cần nhọc công cạy mở gì con đã gặp được một viên ngọc quý hiếm; một viên màu đen, nhưng bóng mượt như xa tanh và đẹp rực rỡ! Cô bé tên là Rebecca, trông không khác gì Rebekah bên giếng trong cuốn Kinh Thánh của gia đình ta; mái tóc và đôi mắt cô bé đều màu sẫm như thể có dòng máu Ý hoặc Tây Ban Nha vậy. Cô bé chẳng là một ai đặc biệt cả. Rất trong sáng; gia đình hết sức bình thường, không tiền bạc, học hành ở chốn quê mùa không tên tuổi, không có lấy bất kỳ một điều kiện hơn người nào; nhưng Tạo hóa đã dang tay nói với cô bé mà rằng:

Đứa trẻ này ta đây nhận lấy;

Là của ta và ta sẽ biến

Thành Nàng yêu của riêng ta.

(Đứa trẻ này ta đây nhận lấy;

Con của ta ta nâng đỡ chở che

Biến con thành viên minh châu ngời sáng.)

Chúa phù hộ Wordsworth! Sao ông có thể khiến chúng ta hiểu được điều đó cơ chứ! Và viên ngọc kia đến giờ mới được biết tên ông! Cha thử hình dung khi cha đọc chùm thơ “Lucy” cho cả một lớp, và khi dừng lại, cha trông thấy một đôi môi mười bốn tuổi đời run rẩy vì hạnh phúc, và một đôi mắt ngấn lệ đầy đồng cảm!

Cha thân yêu tội nghiệp của con! Cha cũng biết nỗi thất vọng khi gieo những hạt giống tốt xuống đồng đất sỏi đá, xuống cát, xuống nước, và (đôi khi cả bùn nữa; khi biết rằng nếu có hạt nào nảy mầm, đó sẽ là một cái cây đói khát. Và sung sướng biết bao khi tìm được một bộ óc thật sự; khi gieo được hạt giống vào mảnh đất ấm áp, màu mỡ mà ta biết chắc chắn sẽ có tán cây phủ bóng mát, hoa nở và quả đậu đúng mùa! Giá con không thiếu kiên nhẫn và tham lam về kết quả như thế! Con không hợp với nghề giáo viên; không ai cảm thấy khinh miệt sự ngu dốt nhiều như con cả… Viên ngọc kia sáng tác những bài thơ quê mùa kỳ cục, dở như vè vậy; nhưng bằng cách này hay cách khác, cô bé luôn xếp đặt vào đó một dòng thơ, một suy ngẫm, một hình ảnh, cho người ta thấy rằng cô sở hữu một điều gì bí mật, song cô lại không hề ý thức được điều đó… Tạm biệt cha; con sẽ mang Rebecca về thăm nhà một thứ Sáu nào đó, để cha mẹ có thể tự cảm nhận được về cô bé.

Con gái yêu của cha,

EMILY