Mao Trạch Đông tiếp người đãi vật có đặc điểm gì?

Rất có nguyên tắc, rất đậm tình người. Ông có một bộ quy tắc của riêng mình. Làm việc theo lý luận, giao thiệp riêng tính theo giao thiệp riêng, làm việc bàn về lý, về pháp, giao thiệp riêng bàn về tình. "Sức chỉ có thể dùng cho pháp, dùng cho pháp thì có hiệu lực; sức không thể dùng cho giao thiệp tư riêng, dùng cho giao thiệp tư riêng thì tuyệt đối vô hiệu. Đâu chỉ vô hiệu, phản động theo sau ấy." "Đảng ta đối với chúng ta chỉ có tranh chấp về chủ nghĩa, mà không có tranh chấp cá nhân, tranh chấp về chủ nghĩa là do không thể không tranh, cái tranh chấp là chủ nghĩa, chứ không phải cá nhân. Tranh chấp cá nhân trên đời cũng có nhiều, thì đại khái là có thể nhường nhịn nhau được."

Mao Trạch Đông giao thiệp với đồng chí, bạn bè, người thân, mỗi bên đều có nét đặc sắc riêng.

Giao du với đồng chí trong đảng, trừ khi lâu ngày gặp lại, Mao Trạch Đông rất ít khi thể hiện sự thân mật, cơ bản là uy nghiêm mà không câu nệ lễ tiết. Không che giấu ghét yêu, không uốn khúc trái lòng. Lời ít ý nhiều. Thẳng thắn trực diện.

Đối với đồng chí trong đảng, Mao Trạch Đông không làm mấy thứ lễ tiết đón khách tiễn khách. Ông có thói quen nằm trên giường để làm việc. Tôi từng quan sát, có lúc các đồng chí lãnh đạo chủ chốt của quốc gia, chính phủ và quân đội đến thỉnh thị báo cáo công việc, ông cũng không đứng dậy, tiếp tục phê duyệt tài liệu, có lúc nghe vài câu báo cáo, mới ra hiệu một cái: "Ngồi đi, ngồi xuống nói."

Nếu Mao Trạch Đông ngồi trên ghế sô-pha, đồng chí trong đảng đến ông cũng cơ bản không đứng lên, ra hiệu một cái để các đồng chí cũng ngồi, ngồi xuống rồi có việc gì thì nói việc đó, chuyện phiếm không nhiều.

Đối với các đồng chí cũ đã lâu không gặp, Mao Trạch Đông sẽ đứng dậy đón đưa bắt tay, nhưng quyết không bước ra khỏi ngưỡng cửa, trừ khi lúc khách đến ông vốn dĩ đứng ở ngoài phòng, bằng không thì không bước ra khỏi phòng. Đối với đồng chí của các đảng anh em cũng thế.

Nhớ những năm đầu thập niên 50, Chủ tịch Đảng Lao động Việt Nam Hồ Chí Minh bí mật đến thăm Bắc Kinh. Sáng hôm đó, chuông điện thoại phòng trực ban reo. Tôi nhấc ống nghe, là điện thoại do Thủ tướng Chu Ân Lai gọi tới.

"Chủ tịch đã dậy chưa?" Chu Ân Lai hỏi.

"Chưa ạ." Tôi đáp.

Đầu dây bên kia ngập ngừng một lát, lại hỏi: "Ngủ từ lúc mấy giờ?"

"Sớm lúc 8 giờ."

"Ngân Kiều, cậu phải gọi Chủ tịch dậy. Hồ Chí Minh đến rồi, có việc gấp..."

Tôi đến phòng ngủ của Mao Trạch Đông, gọi ông dậy, giúp ông lau mặt, rồi cùng ông đến Diên Năm Đường ngồi đợi. Chưa đầy hai phút, Chu Ân Lai vừa trò chuyện vừa cùng Hồ Chí Minh đi về phía Diên Năm Đường. Tôi ở cửa nói nhỏ: "Chủ tịch, đến rồi." Mao Trạch Đông đứng thẳng người dậy, đi đến cửa thì dừng lại, không bước thêm một bước nào nữa. Bước thêm một bước nữa là ra khỏi ngưỡng cửa rồi. Ông đợi Hồ Chí Minh bước vào ngưỡng cửa, mới giơ tay bắt tay. Hồ Chí Minh rất nhiệt tình, nói tiếng Trung: "Sức khỏe tốt chứ?" Mao Trạch Đông gật gật đầu: "Vẫn tạm ổn. Chỗ ở của anh quen chứ?" Hai người cứ thăm hỏi như vậy đi đến cạnh ghế sô-pha rồi ngồi xuống. Tôi liền bày nước trà xong.

Sau khi cuộc nói chuyện kết thúc, Mao Trạch Đông tiễn khách đến cửa thì dừng lại. Hồ Chí Minh được Chu Ân Lai hộ tống rời khỏi Diên Năm Đường.

Trong trí nhớ của tôi, năm 1948 Túc Dụ từ tiền tuyến chạy đến Thành Sơn Trang tham gia hội nghị quân sự, Mao Trạch Đông sải bước đón lên, nghênh đón ra ngoài cửa, cùng Túc Dụ bắt tay. Lần đó Túc Dụ tỏ ra cung kính, kích động, mà lại nhiệt liệt. Thời gian bắt tay của hai người rất dài, tôi nghe thấy một câu: "...17 năm rồi!" Không biết là 17 năm không gặp hay có ý gì khác. Mao Trạch Đông có thể chạy ra cửa để nghênh đón đồng chí trong đảng, cho nên để lại cho tôi ấn tượng vô cùng sâu sắc.

Mao Trạch Đông dường như cố ý kiềm chế bản thân, không muốn phát triển tình cảm tư riêng vượt quá quan hệ đồng chí và chiến hữu với một hoặc mấy vị phụ trách đảng chính quân quan trọng nào đó. Quan hệ đồng chí chính là quan hệ đồng chí. Cố gắng tránh pha trộn tình cảm cá nhân quá nồng đậm vào quan hệ đồng chí. Ví dụ như Chu Ân Lai, hợp tác công tác mấy chục năm, thậm chí chuyện ăn mặc ở đi lại của Mao Trạch Đông không có lúc nào là không nhận được sự quan tâm và chăm sóc trực tiếp của Chu Ân Lai. Căn phòng Mao Trạch Đông ở phần lớn là do Chu Ân Lai chọn. Thời kỳ chiến tranh và thời kỳ vô cùng gay go, con đường Mao Trạch Đông phải đi Chu Ân Lai thường phải đi trước một đoạn xem có an toàn hay không. Bữa ăn của Mao Trạch Đông lúc nào Chu Ân Lai cũng hỏi han. Tình nghĩa của họ có lẽ vô cùng sâu đậm. Mỗi khi thời khắc then chốt, Mao Trạch Đông luôn tín nhiệm giao phó đại quyền cho Chu Ân Lai. Thế nhưng, tôi ở bên cạnh Mao Trạch Đông 15 năm, chưa từng nghe thấy ông nói với Chu Ân Lai một câu tình cảm cá nhân nào vượt quá quan hệ đồng chí.

Tất cả những điều này, ít nhiều đều có liên quan đến lịch sử và hiện trạng của đảng ta. Đấu tranh vũ trang lâu dài, các khu giải phóng cách biệt nhau, đành phải độc lập tác chiến, mưu sinh tồn mưu phát triển, "núi đầu" không ít. Đúng như Mao Trạch Đông đã nói: "Trong đảng không có phái, chuyện kỳ lạ gì cũng có." Mao Trạch Đông là lãnh tụ của toàn đảng, bản thân không được có thân sơ, cũng không thể để các đồng chí khác cảm thấy có thân sơ. Có lẽ chính vì nguyên nhân này, ông không có giao du tư riêng quá nhiều quá sâu trong số các đồng chí trong đảng.

Thành ra thế này, lại không tránh khỏi sinh ra một tình huống: Rất nhiều đồng chí, thậm chí là cán bộ lãnh đạo cấp khá cao, sau khi gặp Mao Trạch Đông đều nghiêm túc cung kính, thậm chí biểu lộ sự căng thẳng, câu nệ, không thể nói năng thỏa thích. Cùng với uy vọng của Mao Trạch Đông ngày một nâng cao, tình trạng này cũng trở nên trầm trọng hơn. Cá nhân tôi cho rằng, đây là một trong những căn nguyên hình thành "gia trưởng chế", "một lời nói là xong" ở một mức độ nào đó vào cuối thập niên 60 và thập niên 70.

Bành Đức Hoài và Trần Nghị là hai ngoại lệ tương đối nổi bật.

Bành Đức Hoài giao du với Mao Trạch Đông, mang theo hương vị bạn bè đậm đà. Lời nói cử chỉ chân thành, tùy tiện, hào sảng, dám cười dám cãi dám chửi. Khi chuyển chiến Thi Bắc, toàn đảng từ lâu đã gọi quen miệng "Chủ tịch Mao", duy chỉ có Bành Đức Hoài thỉnh thoảng vẫn gọi thẳng một tiếng "lão Mao". Ông có lẽ là người trong đảng đổi cách gọi muộn nhất. Cuộc trò chuyện của ông với Mao Trạch Đông thường tay chân bay múa, tiếng chấn động căn phòng, giống như đánh súng máy. Thế là, hứng thú trò chuyện của Mao Trạch Đông cũng bùng phát, mày bay sắc múa, hoàn toàn là bạn cũ "trà dư tửu hậu". Tình huống này kéo dài đến Hội nghị Lô Sơn, Bành Đức Hoài hai lần cuối cùng "chửi mắng" ở trên núi. Sau khi Hội nghị Lô Sơn kết thúc, Bành Đức Hoài gặp lại Mao Trạch Đông liền trở nên trầm mặc ít nói, thậm chí là câu nệ.

Trần Nghị lại có một nét đặc sắc khác, mỗi lần nhìn thấy Mao Trạch Đông, thường gót chân dùng sức đập mạnh một cái, đứng nghiêm chào kính: "Báo cáo Chủ tịch, Trần Nghị đến báo cáo!" Hoặc là: "Chủ tịch, tôi đến đây." Mao Trạch Đông vung tay một cái: "Ngồi đi, ngồi xuống nói." Thế là, Trần Nghị liền cười rạng rỡ, "cởi mở ra". Ông vừa cởi mở, căn phòng của Mao Trạch Đông liền náo nhiệt hẳn lên. Ông có giao lưu thơ từ với Mao Trạch Đông, cái này thuộc về giao thiệp riêng. Trong đảng người có thể thiết lập tình nghĩa giao thiệp riêng sâu sắc với Mao Trạch Đông, phỏng chừng cũng chỉ có lão tổng Trần mà thôi. Ông lại tính tình hào phóng, giọng nói lớn, mang theo cái khí chất xung động và nhiệt liệt đặc trưng của nhà thơ, nói đến chỗ vui mừng thật sự là múa tay múa chân, đồng thời đi kèm với tiếng cười lớn tràn ngập nhiệt huyết, đặc biệt tùy tiện, đặc biệt giàu sức lôi cuốn. Trần Nghị là người mà Mao Trạch Đông yêu mến. Thập niên 70 Mao Trạch Đông chỉ tham gia qua một lần lễ truy điệu, chính là lễ truy điệu của đồng chí Trần Nghị.

Giao xã hội công khai, ví dụ như bơi lội, khiêu vũ v.v., Mao Trạch Đông thích ở cùng với người trẻ tuổi, hơn nữa người đông náo nhiệt thì tốt. Giao du riêng tư, Mao Trạch Đông thích qua lại với người lớn tuổi, đặc biệt là những người từ thời xã hội cũ đi sang mang màu sắc bảo thủ bị mọi người gọi là "cổ đồ". Ông đặc biệt coi trọng một số nhân sĩ dân chủ nổi tiếng.

Trong giao thiệp riêng, Mao Trạch Đông vừa bàn về tình vừa bàn về lễ, rất coi trọng "nghĩa khí bạn bè". Lúc mới vào thành, Mao Trạch Đông đã để Chu Ân Lai hộ tống, đến tận cửa thăm hỏi Trương Lan, Lý Tế Thâm, Thẩm Quân Nho, Quách Mạt Nhược và Trần Thúc Thông v.v.. Đối với đồng chí trong đảng, Mao Trạch Đông tiễn đưa không bước ra cửa phòng. Đối với Trương Lan, Lý Tế Thâm, Thẩm Quân Nho, Trần Thúc Thông, Hà Hương Ngưng, Mã Tự Luân, Liễu Á Tử v.v., không những tiễn đưa ra khỏi cửa, mà còn tự mình dìu họ lên xuống xe, lên xuống bậc thềm, cùng họ nắm tay quàng vai tản bộ.

Mao Trạch Đông từng nói: "Các cậu không coi tôi là lãnh tụ thì không được, lúc nào cũng coi tôi là lãnh tụ thì tôi cũng không chịu nổi."

Có một vị "học giả vang danh trong và ngoài nước", "cả đời trải qua con đường dài và gập ghềnh". Tôi biết vị lão tiên sinh mà báo chí nói đến là đồng hương Hồ Nam của Mao Trạch Đông. Giống như nhiều nhân sĩ dân chủ nổi tiếng khác, đầu thời kỳ lập quốc ông cũng thường đến gặp Mao Trạch Đông. Ông đi theo Mao Trạch Đông tản bộ dọc Trung Nam Hải, đi chậm hơn Mao Trạch Đông nửa bước, lưng thì khom về phía trước, cho nên đầu nhô về phía trước người Mao Trạch Đông, giơ ngón tay cái, ngước nhìn sắc mặt Mao Trạch Đông nói: "Chủ tịch Mao này, ngài vĩ đại quá đi, vĩ đại quá..."

Mao Trạch Đông cau mày phất phất tay: "Đừng thế này, chúng ta là giao thiệp riêng, thế này không hay đâu." Vị lão tiên sinh này lộ vẻ thẹn thùng.

Thế nhưng, lúc bàn chính sự, vị lão tiên sinh này lại dám kiên trì ý kiến, đối đầu với Mao Trạch Đông. Mao Trạch Đông là "chúng ta chỉ có tranh chấp về chủ nghĩa". "Tranh chấp về chủ nghĩa, xuất phát từ tranh chấp không thể không có", đã phê phán vị lão tiên sinh một trận tơi bời. Lão tiên sinh không nhận sai, Mao Trạch Đông trong tranh chấp chủ nghĩa thì quyết không nhường nhịn, xưa nay là nhất định phải thắng cho bằng được. Trương Lan từng nói giúp cho vị lão tiên sinh này. Gần đây xem báo, nói Chu Ân Lai cũng từng bỏ công sức vì vị lão tiên sinh này, muốn nhờ người khuyên lão tiên sinh làm kiểm điểm để qua ải. Kỳ thực, Mao Trạch Đông cũng không làm gì vị lão tiên sinh cả, chỉ là không nghe cái "chủ nghĩa" của ông ta nữa mà thôi. Bởi vì, "cái tranh chấp là chủ nghĩa, chứ không phải cá nhân. Tranh chấp cá nhân trên đời cũng có nhiều, thì đại khái là có thể nhường nhịn nhau được."

Mao Trạch Đông với đồng chí trong đảng trừ quan hệ công tác ra, cơ bản không qua lại. Chỉ có đồng chí Trần Nghị là ngoại lệ, có giao lưu thơ từ. Mao Trạch Đông với nhiều nhân sĩ dân chủ ngoài đảng lại là tình hữu nghị cá nhân sâu sắc, qua lại rất thường xuyên, mà quan hệ công tác thì không nhiều.

Mao Trạch Đông thư từ qua lại rất nhiều với Chương Sĩ Chiêu. Có lần, Mao Trạch Đông đọc xong thư của Chương Sĩ Chiêu, đầu ngón tay khẽ gõ hai cái trên bàn, quay sang dặn dò tôi: "Cậu mau ra phố, mua hai con gà, đưa qua cho Chương Sĩ Chiêu."

Lúc đó đã là bảy tám giờ tối. Tôi vội vã chạy ra phố, chạy qua mấy cửa hàng thực phẩm phụ, cuối cùng cũng mua được gà, đưa đến nhà Chương Sĩ Chiêu. Nhớ là lão tiên sinh ở một cái tứ hợp viện, nhà cửa chẳng ra sao, khá là rách nát. Tôi xách hai con gà nói: "Chủ tịch tặng ông hai con gà." Chương Sĩ Chiêu liên tục gật đầu: "Cảm ơn, cảm ơn." Tôi nói: "Chủ tịch đã xem thư của ông rồi." Ông giơ giơ hai con gà đó lên: "Biết rồi, đây là câu trả lời. Sức khỏe của Chủ tịch thế nào?" Tôi nói: "Rất tốt."

Tôi hơi thắc mắc, sao hai con gà lại là câu trả lời? Thư của Chương Sĩ Chiêu viết gì tôi cũng không biết, đương nhiên không thể đoán được. Trở về thuật lại nguyên văn cho Mao Trạch Đông nghe, Mao Trạch Đông cười mà không nói, để lại cho tôi một câu đố cả đời đoán không ra.

Đây là chuyện năm 1955.

Cũng chính năm này, Hà Hương Ngưng còn vẽ một con hổ, đóng khung kính, tặng cho Mao Trạch Đông. Đây là một con hổ đứng, Mao Trạch Đông kê bức tranh dựa vào tường, ngắm nghía đi ngắm nghía lại, giống như đang nghiền ngẫm điều gì, hồi lâu, dặn dò tôi một tiếng: "Phải rồi, con hổ này nên đặt ở phòng phía đông."

Tôi làm theo, nhưng rốt cuộc vẫn không hiểu tại sao phải đặt ở phòng phía đông?

Mao Trạch Đông có thói quen tựa lưng vào thành giường để làm việc. Tống Khánh Linh tặng Mao Trạch Đông một chiếc gối dài, rất lớn, nhưng lại không phải gối đôi. Vải kẻ sọc, không có vỏ, rất mềm, là lông vũ. Do tổ trưởng cảnh vệ của Tống Khánh Linh là Tùy Học Phương giao cho tôi. Mao Trạch Đông đã quen với gối vỏ kiều mạch, không hưởng thụ được gối lông vũ, bày một thời gian thì cất vào phòng kho.

Năm 1959, Mao Trạch Đông không còn giữ chức vụ Chủ tịch nước Cộng hòa nữa, lui về tuyến hai. Giống như để tu dưỡng tính tình, lúc nghỉ ngơi liền luyện thư pháp. Khoảng thời gian này qua lại với nhân sĩ dân chủ nhiều hơn.

Hoàng Viêm Bồi có một bản bút tích thật của Vương Hi Chi, Mao Trạch Đông mượn xem, hẹn mượn một tháng. Tháng đó, Mao Trạch Đông cứ ngừng công việc là mở ra xem, yêu thích không nỡ buông tay. Lúc tôi đi rót trà, thường thấy ông nhìn nét chữ nghiền ngẫm, có lúc lại cầm bút lên đối chiếu để luyện. Ông không phải chiếu theo mô phỏng, mà là hấp thụ sở trường, hấp thụ thần vận của nó, tiêu hóa hấp thu, biến thành đồ của mình. Luyện đến lúc hứng khởi, gọi ăn cơm cũng không thưa.

Có lẽ bản chính quá đắt, Hoàng Viêm Bồi rất không yên tâm. Mới cho mượn một tuần liền liên tục gọi điện thoại hỏi thăm. Điện thoại gọi đến phòng trực ban, hỏi Chủ tịch xem xong chưa, lúc nào trả?

Cảnh vệ Doãn Kinh Sơn nhân cơ hội rót trà, báo cáo với Mao Trạch Đông: "Chủ tịch, bên Hoàng Viêm Bồi lại gọi điện tới rồi."

"Hả?" Mao Trạch Đông nhấc mí mắt, đôi mày thanh đạm bắt đầu gom lại.

"Họ... lại giục ạ."

"Sao cũng học được cách đòi nợ rồi? Không phải đã hẹn tốt một tháng sao? Tôi là đang đếm cho ông ấy đấy!" Mao Trạch Đông ném chiếc tẩu thuốc trong tay lên bàn. Lúc đó Khrushchev đang đòi nợ, Hoàng Viêm Bồi có hiềm nghi hùa theo náo nhiệt.

"Chủ tịch, họ... họ không phải giục đòi, là hỏi thăm thôi. Chỉ là hỏi Chủ tịch còn xem không?"

"Tôi xem!" Mao Trạch Đông uống ngụm trà, cầm lại tẩu thuốc, ngữ khí chuyển sang ôn hòa hơn chút, "Đến một tháng không trả, là tôi thất tín. Chưa đến một tháng đã đòi hỏi, là họ thất tín. Ai thất tín cũng đều không hay."

Thế nhưng, Hoàng Viêm Bồi lại gọi điện tới, điện thoại cứ truyền thẳng đến chỗ Mao Trạch Đông. Đầu tiên nói dăm ba câu chuyện khác, cuối cùng vẫn hỏi về cuốn bút tích thật đó. Mao Trạch Đông hỏi: "Nhậm Chi tiên sinh, thời hạn một tháng mà khí phách của ông cũng không kìm nén được sao?"

Câu trả lời bên kia thế nào không được hay biết.

Tiểu Doãn mỉa mai: "Đúng là hơi tiểu gia tử khí một chút."

Tôi nói: "Giống như đòi nợ Chủ tịch vậy, không biết nặng nhẹ."

Mao Trạch Đông nghe xong, nét giận tan biến hết, đổi thành nụ cười. Nói Hoàng Viêm Bồi "không đủ bạn bè nhưng đủ anh hùng."

Đến đúng một tháng, Mao Trạch Đông dùng ván gỗ kẹp cẩn thận cuốn bút tích thật của Vương Hi Chi lại, giao cho cảnh vệ Tiểu Doãn: "Đem trả đi, trước mười hai giờ đêm nhất định phải đưa tới."

Doãn Kinh Sơn nói: "Bên lão Hoàng đã nói rồi, Chủ tịch chỉ cần vẫn đang xem, cứ xem thêm mấy ngày nữa không sao cả."

Mao Trạch Đông xua xua tay: "Đưa đi đi, đã hẹn một tháng thì là một tháng, giao thiệp bạn bè phải coi trọng tín nghĩa."

Mao Trạch Đông đối với thân thích cố cựu, càng kiên trì nguyên tắc "làm việc bàn lý bàn pháp, giao thiệp riêng bàn tình".

Đó là lúc mới lập quốc, nhớ là mùa xuân năm 1950, Mao Trạch Đông liền nói với con trai: "Ngạn Anh, con về nhà một chuyến, thay mặt ta đi tảo mộ cho mẹ con. Mang theo ít đồ. Thay mặt ta mừng thọ cho bà cụ. Mẹ con là một người rất hiền huệ, lại rất có khí phách. Giúp đỡ ta rất nhiều. Cha của bà ấy - Dương lão tiên sinh là một người tiến bộ, đã trợ giúp ta không ít..." Mao Trạch Đông dừng lại một lát, đôi mắt hơi ẩm ướt, khàn khàn lẩm bẩm một tiếng: "Ta rất hoài niệm..."

Mao Trạch Đông lâu dài, thường xuyên trích tiền từ tiền lương và nhuận bút của mình để phụng dưỡng Dương lão thái thái, trợ cấp cho thân hữu gặp khó khăn trong sinh sống. Thế nhưng, lại tuyệt đối không ban ơn bát cơm sắt cho bất kỳ người thân bạn bè nào. Lúc mới lập quốc, bạn bè người thân đều ôm ấp hy vọng lớn viết thư cho mấy chục bức không ngừng. Thư trả lời của ông rất cảm động. Thư ông viết cho Dương Khai Trí nói rằng: "Không được có bất kỳ hy vọng xa vời nào, không được đến Bắc Kinh." "Mọi thứ đều xử lý theo quy củ bình thường." Thư ông viết cho người bạn đồng song thời thanh thiếu niên là Mao Sâm Phẩm nói rằng: "Huynh ra gánh vác công việc vô cùng tán thành, các bước hình như nên có sự trợ giúp biểu hiện ở phương diện lợi ích quần chúng, được mọi người coi trọng, tự nhiên sẽ tham gia vào, không nên để đệ giới thiệu, ngược lại làm lụy tình đức, không biết huynh thấy thế nào?"

Thơ từ "Điệp Luyến Hoa" do Mao Trạch Đông sáng tác ai nấy đều biết. Một câu "Ta mất Dương quân mất Liễu", liền biểu đạt toàn bộ quan hệ đặc biệt và tình nghĩa sâu đậm giữa ông với Dương Khai Hối, Liễu Trực Côn cùng Lý Thục Nhất. Giang Thanh từng nổi giận lôi đình vì bài thơ từ này, Mao Trạch Đông nói trước mặt tôi rằng Giang Thanh "cái đuôi tiểu tư sản chưa cắt hết, miệng lưỡi dao sắc, ổ thị phi". Giang Thanh vì thế liên liền mấy ngày không nói câu nào với Mao Trạch Đông. Mao Trạch Đông với Lý Thục Nhất từ sau khi lập quốc thư từ chưa từng đứt đoạn, quan hệ sâu sắc như vậy, thế nhưng, Lý Thục Nhất nhờ Mao Trạch Đông nói giúp một câu, lúc đến Bắc Kinh học tập, Mao Trạch Đông lại không hề nói. Ông đối với ai cũng không đổi nguyên tắc "làm việc bàn lý bàn pháp, giao thiệp riêng bàn tình". Công tư nhất định phải rạch ròi.

Tôi đi theo Mao Trạch Đông 15 năm, không thấy ông nhờ vả công gia đặc cách cho một người thân cố hữu chí thân nào, mà không chỉ một lần thấy ông làm những cử động đặc biệt đối với thân thích cố hữu chí thân:

Một bà cụ ở nông thôn Hồ Nam, là người lớn tuổi quê hương Mao Trạch Đông, đến phản ánh với Mao Trạch Đông chuyện trong thôn. Mao Trạch Đông thay đổi hẳn truyền thống tiếp khách, tự mình dìu bà cụ lên bậc thềm, xuống bậc thềm; dìu bà cụ ngồi, dìu bà cụ đứng dậy. Lúc đi bậc thềm, Mao Trạch Đông giống như đứa con hiếu thảo dùng cả hai tay đỡ bà cụ dặn dò: "Đi chậm thôi, chậm thôi, bà già đi thong thả nhé." Bà cụ tựa vào người Mao Trạch Đông, cùng Mao Trạch Đông lẩm bẩm với nhịp điệu giống nhau: "Chậm thôi, chậm thôi, tôi già rồi, chân tay không đi được nữa."

Bà cụ đối với đặc ân được hưởng thụ này, hoàn toàn không hề thụ sủng nhược kinh, mà lại thản nhiên đón nhận, cứ như đương nhiên phải thế vậy! Cảnh tượng đó, đến nay vẫn rõ mồn một trước mắt tôi.

Theo sự quan sát mười mấy năm của tôi mà nói, Mao Trạch Đông vẫn là lúc ở chung riêng với chúng tôi - những người "ở bên cạnh" - là có thể biểu hiện rõ nhất mình là người bình thường. Đầu thập niên 50, Mao Trạch Đông có lần chuẩn bị tiếp kiến khách ngoại giao. Là một vị đại sứ mới nhậm chức của quốc gia thân thiện đến trình quốc thư.

Hồi đó trình quốc thư không giống bây giờ, trình lên là được. Hồi đó đại sứ phải đọc trước, Chủ tịch nước Mao Trạch Đông phải đứng nghe. Đọc xong quốc thư mới trình lên, rất long trọng.

Long trọng thì tự nhiên lễ nghi nhiều, trước khi tiếp kiến Mao Trạch Đông bắt buộc phải cạo râu chỉnh trang dung mạo. Thợ cắt tóc Vương Huệ đã có tuổi, đầu trọc, râu trắng phấp phới, khuôn mặt gầy gò, cực kỳ giống vị lão phương trượng trong phim "Thiếu Lâm Tự". Chỉ là đeo thêm một cặp kính râm to. Ông cạo tóc cả đời, ngoài việc cạo tóc thêm mấy năm nữa, phỏng chừng cũng không sinh ra vọng tưởng phi phận nào khác.

Vương Huệ đeo kính mà thị lực cũng kém, luôn nghiêng lệch đầu, vươn dài cổ, nheo nheo hai con mắt dài nhỏ bên trái nhìn bên phải ngó. Cây dao cạo đó khó khăn lắm mới vung lên được. Tay trái ông ấn đỉnh đầu Mao Trạch Đông, nghiêng mặt lệch đầu ngắm nha ngắm, tay phải từ từ vươn ra, dao cạo dừng ở ven mép tóc mai Mao Trạch Đông, giống như đang uy hiếp lãnh tụ vậy. Cứ gác dao lên đầu như thế nửa ngày không nhúc nhích. Đến chúng tôi còn sắp không nhịn được, mới "vèo" một cái.

Mao Trạch Đông liếc đồng hồ một cái, nói: "Cậu làm nhanh lên."

"Đừng vội, đừng vội chứ." Vương Huệ lẩm bẩm như tất cả những người lớn tuổi khác, đổi một vị trí. Con dao lại gác lên đầu Mao Trạch Đông, so đo ở bên thái dương bên kia, tay cầm dao run lẩy bẩy, hồi lâu lại "vèo" một cái. Tiếp đó lùi lại một bước, ngắm nghía mãi như đang thưởng thức kiệt tác nào đó.

"Ái chà, sư phụ Vương, ngài nhanh lên một chút có được không?" Mao Trạch Đông bắt đầu bực bội, nhổm mông một cái, lại bị Vương Huệ ấn từ trên đỉnh đầu xuống. Vẫn chậm rãi thong thả nói: "Đã bảo cậu đừng vội, đừng vội, tôi không làm lỡ việc của cậu là được chứ gì."

Khó khăn lắm mới cạo mặt xong, Mao Trạch Đông dùng tay lau trán, chắc là đổ mồ hôi rồi nhỉ? Bèn nhấc mông muốn đứng dậy, lại bị Vương Huệ kịp thời ấn đầu xuống: "Sao không nghe lời thế nhỉ? Tôi bảo cậu đừng vội, không làm lỡ cậu đâu..."

Mao Trạch Đông dở khóc dở cười: "Tôi muốn anh cạo nhanh lên cơ mà!"

"Bình tĩnh nào, nghe tôi, cạo sạch sẽ cho cậu rồi tính." Vương Huệ vừa nói, thế mà lại dùng tay vỗ vỗ hai cái vào gáy Mao Trạch Đông, tùy tiện hệt như vỗ trẻ con! Cảnh vệ chúng tôi có mặt đều trợn mắt há mồm bị vị lão tiên sinh này vỗ cho một trận!

Mao Trạch Đông không nổi giận, chỉ đành bất đắc dĩ thở dài một hơi dài. Vương Huệ ra vẻ đắc ý, vừa cạo gáy cho Mao Trạch Đông vừa lải nhải "giáo huấn" Mao Trạch Đông: "Cậu là Chủ tịch nước, Chủ tịch thì phải có dáng vẻ của Chủ tịch chứ. À, lại là tay nghề của tôi, cạo không đẹp người ta sẽ nói Vương Huệ kém cỏi, Vương Huệ cũng mất mặt lắm chứ..."

Trong ấn tượng của tôi, Vương Huệ là nhân vật vĩ đại mà bình thường duy nhất trước mặt Mao Trạch Đông tràn đầy lòng tự tôn, từ nội tâm đến lời nói cử chỉ đều trước sau như một đặt mình ở địa vị chính trị hoàn toàn bình đẳng với lãnh tụ.

Trong cuộc sống, chúng ta thường hay bắt gặp một loại "nhiệt tình" thích vun vén cho người khác, thích giúp đỡ người khác. Mao Trạch Đông thuộc loại nhiệt tình thích lo chuyện bao đồng này.

Hàn Quế Hinh từ năm 18 tuổi đến bên cạnh Mao Trạch Đông công tác. Trong công việc, chúng tôi tiếp xúc tương đối nhiều, dần dần quen thuộc, sinh ra tình cảm với đối phương.

Khi chuyển chiến Thi Bắc, chúng tôi chỉ có thiện cảm, chứ không nghĩ ngợi gì nhiều. Có một hôm, Mao Trạch Đông bất chợt hỏi tôi: "Cậu thấy Tiểu Hàn thế nào?"

Tôi không cần nghĩ ngợi, thuận miệng đáp: "Được ạ."

Mao Trạch Đông nhìn tôi, cười đầy vẻ thần bí, thâm ý sâu xa: "Hai người có thể tiếp xúc nhiều hơn, tìm hiểu nhiều hơn chút chứ."

Trong lòng tôi trào dâng sóng nhiệt, mặt thoắt cái đỏ bừng. Mặc dù cúi đầu không nói năng gì, lại cảm thấy Mao Trạch Đông thật tri kỷ, vô cùng gần gũi.

Thế là, giọng điệu của Mao Trạch Đông trở nên ôn hòa và thân thiết, giống như cha trò chuyện với con cái: "Nói chuyện nhiều hơn, quan tâm lẫn nhau nhiều hơn, giúp đỡ nhau nhiều hơn, thế thì tốt biết bao."

Đến Tây Bách Pha rồi, cuộc sống tương đối ổn định, tôi tiếp xúc với Tiểu Hàn cũng nhiều hơn, có lần tản bộ, Mao Trạch Đông nhỏ giọng hỏi tôi: "Hai người nói chuyện thế nào rồi?"

Tôi ngượng ngùng cúi đầu, cười trừ không nói.

“Đừng phong kiến chứ, hai người nói chuyện là tôi tán thành đấy.” Mao Trạch Đông nắm lấy tay tôi, vỗ vỗ mu bàn tay tôi đầy khích lệ.

Tôi há lại không vội vàng sao? Tây Bách Pha đồng chí nam thì nhiều, đồng chí nữ thì ít. Số ít đồng chí nữ là mục tiêu được đông đảo đồng chí nam tranh nhau nhắm tới. Đồng chí nam nhờ người gửi lời với Tiểu Hàn thì không ít, mà tôi lại ngại không dám nói, càng ngại nhờ vả người ta...

Cuối cùng, tôi cũng có được cơ hội "đột phá".

Quê nhà có thư gửi lên, giới thiệu cho tôi một đối tượng. Tôi cầm thư tìm đến Mao Trạch Đông: "Chủ tịch, ngài xem việc này phải làm thế nào?"

Mao Trạch Đông đọc xong thư, hỏi ngược lại tôi: "Cậu nói xem phải làm thế nào?"

Tôi cúi đầu không nói.

Mao Trạch Đông cười ha hả thành tiếng: "Ngân Kiều, cậu chính là quá thật thà, sao cậu không đi hỏi Tiểu Hàn chứ? Trình độ văn hóa của cô ấy cao hơn cậu, cậu cứ bảo cô ấy viết thư hồi âm giúp cậu ấy!"

Trong lòng tôi bỗng chốc sáng bừng lên, Mao Trạch Đông quả nhiên có chủ ý giỏi hơn tôi!

"Tiểu Hàn, cô xem bức thư này đi." Tôi tìm đến Hàn Quế Hinh, cẩn thận quan sát nét mặt cô ấy lúc đọc thư, thăm dò hỏi: "Cô xem nên làm thế nào? Nếu, nếu... không phù hợp thì từ chối nhé?"

"Vậy thì... thì từ chối vậy..." Càng nói cô ấy càng đuối lý, khuôn mặt cũng đỏ bừng lên. Can đảm của tôi liền lớn hơn, nhìn chằm chằm cô ấy nói: "Cô viết thư hồi âm giúp tôi nhé?" Cô ấy cúi đầu, miệng lẩm bẩm: "Cậu đúng là thông minh thật... Cậu cũng thật ngốc, bao nhiêu người tìm tôi tôi đều không đồng ý, cứ đợi... tôi đồng ý..."

Tôi thở phào một hơi thật dài, cười nói: "Bằng không thì tôi còn ngốc lắm, là Chủ tịch dạy tôi cách thông minh này đấy, ngài bảo tôi nhờ cô viết thư hồi âm giúp."

Trở về bên cạnh Mao Trạch Đông, tôi thuật lại toàn bộ quá trình. Mao Trạch Đông vui mừng như vừa làm được một việc thiện, kéo tay tôi lại: "Đi nào, Ngân Kiều, đi tản bộ thôi."

Chúng tôi tay trong tay đi ra sân, Mao Trạch Đông còn dùng tay bên kia vuốt ve cánh tay tôi, nhẹ giọng nói: "Cứ nói chuyện tiếp đi, Ngân Kiều, tiếp tục nói chuyện đi. Hai người đều công tác ở bên cạnh tôi, lại đều là đồng hương An Bình, đi đến với nhau rồi, nếu nói về duyên phận thì đây gọi là duyên phận."

Tháng 12 năm 1948, tôi và Hàn Quế Hinh viết báo cáo xin kết hôn. Chưa đầy hai ngày sau, các cấp lãnh đạo đã phê duyệt đầy trên báo cáo. Tỉ như: "Việc đại thiện, cực kỳ tán thành." "Hoàn toàn tán thành." "Đồng ý và gửi lời chúc mừng." "Thiên công khéo tác hợp, vô cùng tán thành." "Ban chi ủy tổng hợp đồng ý" v.v.. Báo cáo này chúng tôi trân trọng cất giữ đến tận bây giờ.

Mao Trạch Đông từng tự mình giúp đỡ mấy nhân viên ở bên cạnh giải quyết vấn đề sinh hoạt. Ở phương diện này ông vừa nhiệt tình, vừa tỉ mỉ, vừa giảng đạo lý lớn, lại vừa nói chuyện thực tế, còn vô cùng đậm chất nam nhi.

Cảnh vệ Phong Diệu Tùng đi khiêu vũ quen được một nữ nhân viên đoàn văn công, chẳng bao lâu sau lại hỏng việc. Mao Trạch Đông nghe thấy trên chuyến tàu chuyên dụng, bèn khuyên bảo rằng: "Cậu vốn dĩ không nên dây dưa với người làm nghệ thuật. Cậu một tháng hơn 40 đồng tiền, sao nuôi nổi những nữ diễn viên nhảy nhót tưng bừng, ăn diện lộng lẫy kia chứ? Chưa đến chủ nghĩa cộng sản, vẫn phải nói chút thực tế chứ."

Ông nhân cơ hội nhắc nhở các cảnh vệ khác: "Các cậu cứ tìm đối tượng theo điều kiện của bản thân mình, đừng đánh bóng tên tuổi của tôi. Đánh bóng tên tuổi của tôi cuối cùng là sẽ phải chịu thiệt đấy. Phải chịu khổ đấy. Hiện nay quốc gia chúng ta xã hội chúng ta, tìm đối tượng vẫn phải xét điều kiện, một bên nhiệt tình là không được đâu, điều kiện của cả hai bên đều phải cân nhắc."

Tiểu Phong có lẽ không cam lòng, ở Hợp Phì khiêu vũ lại tán tỉnh được một nữ nhân viên đoàn văn công. Mao Trạch Đông cười: "Có phải cậu đang chơi chiến tranh tốc thắng không?" Vừa hay Bí thư Tỉnh ủy An Huy Tăng Tây Thánh vợ chồng đến thăm Mao Trạch Đông, Mao Trạch Đông bèn nhờ họ tìm hiểu giúp tình hình của nữ diễn viên. Buổi tối, vợ chồng Tăng Tây Thánh đến nói: "Ái chà, không hợp lắm, đằng nữ lớn tuổi hơn Tiểu Phong, lớn hơn gần 3 tuổi cơ."

"Vẫn chưa tính là vấn đề lớn chứ nhỉ?" Mao Trạch Đông nhìn Phong Diệu Tùng, "Nữ lớn hơn ba, ôm gạch vàng. Huống chi người ta trông trẻ trung."

Vợ chồng Tăng Tây Thánh lại nói: "Cô ấy là người từng ly hôn, mang theo một đứa con."

Mao Trạch Đông nhìn Phong Diệu Tùng: "Thế nào? Tiểu Phong, mang thêm đứa con ghẻ cho cậu chịu được không? Phải nói lời thật lòng đấy."

Phong Diệu Tùng sớm cúi gằm đầu, lúng túng chán nản lắc lắc đầu.

Mao Trạch Đông tỏ vẻ tiếc nuối nói với vợ chồng Tăng Tây Thánh: "Mấy chàng trai ở bên cạnh tôi đều không tệ, lúc nào cũng muốn chọn một cô gái xinh đẹp hơn chút, các mặt đều vừa ý hơn chút. Cứ thế này thì, có chút có lỗi với nữ diễn viên bên các vị rồi..."

Tiễn vợ chồng Tăng Tây Thánh đi, Mao Trạch Đông dùng ngón tay thọc Tiểu Phong: "Chiến tranh tốc thắng không được đâu nhỉ? Cũng đừng có chủ nghĩa thất bại, vẫn là đánh chiến tranh trường kỳ thì tốt hơn."

Lên Lô Sơn rồi, Mao Trạch Đông nhờ vợ của Bí thư Tỉnh ủy Giang Tây Dương Thượng Khuê là Thủy Tinh giúp đỡ, giới thiệu cho Phong Diệu Tùng một nữ y tá, về Bắc Kinh rồi, Mao Trạch Đông còn nhiều lần theo lời thỉnh cầu của Phong Diệu Tùng, giúp cậu sửa thư tình. Phong Diệu Tùng và nữ y tá này cuối cùng cũng thành một đôi. Ngày tân hôn, đôi vợ chồng cùng mời Mao Trạch Đông ăn kẹo mừng. Mao Trạch Đông nhận lấy viên kẹo do cô dâu bóc sẵn bỏ vào miệng, cười chúc phúc: "Hay lắm, chúc hai người ngọt ngào ấm áp, ân ái mặn nồng, đầu bạc răng long."

Cảnh vệ Điền Vân Ngọc ban đầu cũng tìm một nữ diễn viên, nói chuyện hai năm thì tan vỡ. Cậu từng tặng đồng hồ vải vóc cho đằng nữ, tan vỡ rồi lại đòi lại. Mao Trạch Đông nghe thấy, bèn khuyên bảo cảnh vệ của mình: "Đừng có hễ tan vỡ là đi đòi đồ của người ta chứ, trông không ra dáng nam nhi gì cả." "Cậu đừng đi đòi người ta nữa. Người ta con gái đã quen cậu một trận, cậu cứ để lại cho người ta làm kỷ niệm cũng tốt chán. Đừng có chuyện không thành lại quay ra thành thù hận, phải sống ra dáng đàn ông chứ." Mao Trạch Đông nghe nói gia đình cảnh vệ này sinh hoạt khó khăn, còn bảo thư ký La trích tiền từ tiền nhuận bút để hỗ trợ cảnh vệ này. Sau đó, cũng chính Mao Trạch Đông giúp cảnh vệ này giải quyết vấn đề sinh hoạt.

Nhân viên phục vụ nữ tàu chuyên dụng Diêu Thục Hiền, vì đi theo chuyến làm nhiệm vụ, nên lỡ hẹn hò. Hơn nữa cũng không kịp thông báo cho bạn trai. Mao Trạch Đông nghe thấy, có chút sốt ruột: "Hỏng bét, nếu anh ta đợi cô một tối không thấy bóng người, sẽ có ý kiến đấy." Diêu Thục Hiền nói: "Không sao đâu ạ. Sau này có thể giải thích." Mao Trạch Đông không yên tâm, nghĩ ngợi, bèn viết bốn câu thơ thay Diêu Thục Hiền, bảo cô đưa cho bạn trai. Bài thơ đó Tiểu Diêu bây giờ vẫn trân trọng cất giữ ở nhà:

Tĩnh nữ kỳ thùy

Thái ngã vu thành ngưu

Ái nhi bất kiến

Tao thủ trù trứ

Phàm là nhân viên công tác ở bên cạnh Mao Trạch Đông, tổ cảnh vệ chúng tôi đều lưu danh sách. Bởi vì Mao Trạch Đông dặn đi dặn lại: "Nhân viên từng làm việc ở chỗ tôi đến thăm tôi, nhất định phải báo cáo. Lúc tôi không bận, thì dẫn đến chỗ tôi. Lúc tôi bận, các cậu thay mặt tôi tiếp kiến."

Mùa thu năm 1954, phòng thường trực cửa tây Trung Nam Hải gọi điện cho tôi, nói có một đồng chí tên là Địch Tác Quân muốn gặp Chủ tịch. Tôi vội lật sổ danh sách ra tra, có người này, bèn đi báo cáo với Mao Trạch Đông.

Mao Trạch Đông đang xem tài liệu, nghe báo cáo của tôi, ông liên tục gật đầu: "Cậu không quen, tôi nói cho cậu biết, cậu ta người Hà Nam, là cán bộ Hồng quân, gầy cao gầy cao ấy, cậu mời cậu ta vào đi."

Tôi vội chạy đến cửa tây. Quả nhiên là một người Hà Nam gầy cao gầy cao, lúc đó khoảng hơn 40 tuổi. Tôi dẫn Địch Tác Quân đến Cúc Hương Thư Cung.

Mao Trạch Đông đứng dậy từ sau bàn làm việc, đón ra bắt tay với Địch Tác Quân, thân thiết tùy tiện: "Đến rồi à? Mời ngồi. Thế nào rồi, cậu bây giờ thế nào?"

Địch Tác Quân chào quân đội trước, bắt tay sau: "Em công tác ở không quân."

“Thế thì tốt. Cậu ngồi đi, ngồi xuống nói.”

Tôi mang trà lên rồi lui ra. Mao Trạch Đông đãi khách luôn là một ly trà xanh.

Nửa tiếng sau, chuông điện thoại phòng trực ban reo. Tôi đến phòng sách, họ vẫn ngồi đó trò chuyện gì đó. Địch Tác Quân rõ ràng quen thuộc thói quen của Mao Trạch Đông, vừa thấy tôi bước vào liền tự giác đứng dậy, cáo từ nói: "Chủ tịch, em định rồi. Cảm ơn Chủ tịch."

Mao Trạch Đông tiễn khách đến cửa, dừng chân ở trong ngưỡng cửa. Địch Tác Quân cuối cùng chào một tiếng quân lễ, rồi được tôi tiễn ra khỏi Trung Nam Hải.

Sau này Mao Trạch Đông đi Vũ Hán, Địch Tác Quân lại đến Tân quán Đông Hồ thăm Mao Trạch Đông, vẫn là trò chuyện nửa tiếng thì cáo từ. Mao Trạch Đông còn từng viết thư cho Địch Tác Quân. Những cuộc tiếp kiến tương tự thế này năm nào cũng có mấy lần. Thông thường không giữ lại ăn cơm, trừ khi là người vừa mới rời đi. Ví dụ như Lý Liên Thành, Điền Vân Ngọc năm vừa mới rời khỏi Chủ tịch, qua Tết Nguyên đán Mao Trạch Đông tiếp kiến họ, liền giữ lại nhà cùng ăn một bữa cơm, Mao Trạch Đông thường không uống rượu, hôm đó đã nâng một chén rượu chúc mừng các cảnh vệ đã rời đi, bản thân cũng cạn chén. Mặt ông lập tức đỏ bừng, thâm tình nhìn các cảnh vệ cũ nói: "Hoan nghênh các cậu thường xuyên đến thăm tôi, tôi sẽ nhớ các cậu."

Phàm là nhân viên từng công tác ở bên cạnh Mao Trạch Đông, chỉ cần viết thư nói sinh hoạt khó khăn, Mao Trạch Đông không một ai là không hào phóng tương trợ. Trên bảng kế hoạch chi tiêu tiền lương của ông, giúp đỡ các đồng chí bên cạnh là một khoản mục chuyên biệt. Có lúc không đủ, thì dùng đến tiền nhuận bút.

Mao Trạch Đông nhiều lần nói: "Họ từng giúp đỡ tôi, tôi không thể quên họ."

Thế nhưng, Mao Trạch Đông chưa từng giúp một nhân viên nào ở bên cạnh "phát hoàng đằng đạt" để đi làm "quan lớn". Lời dặn dò lúc chia tay của ông luôn thiếu không được mấy câu thế này: "An tâm làm sản xuất", "Phải kẹp đuôi làm người", "Sinh hoạt có khó khăn thì viết thư cho tôi".