Có phải Mao Trạch Đông chủ trương "thuyết vô dụng của việc đọc sách" không?

Đây là lời nói nhảm.

Bài báo mà anh nói tôi chưa từng thấy. Nhưng tôi đã chứng kiến những hiện tượng tương tự. Có một số người rất thích bắt chước thời thượng, bới móc một sự việc hay vài câu nói của nhân vật lãnh đạo, tách rời nó ra rồi bàn luận rôm rả hoặc viết bài bình luận, đăng lên báo để tự khoe khoang là "tư duy độc lập", "tự lập một cõi", "có cách nhìn mới, quan điểm mới".

Thật đáng thương. Quả thực là đã đơn giản hóa tư tưởng Mao Trạch Đông phong phú.

Lại có một số trí thức từng thực sự chịu oan ức, chịu thiệt thòi và nếm trải không ít cay đắng, đôi khi khó mà thoát khỏi vòng tròn tình cảm cá nhân để đánh giá một vị khổng lồ lịch sử một cách khách quan và toàn diện. Đối với một số vấn đề lịch sử, họ không thể cố gắng bám sát thực tế, ít nhiều mang theo sự phản cảm cá nhân để "kiểm điểm lại", thế là không thể tránh khỏi việc mắc sai lầm.

Điều Mao Trạch Đông phản đối là lối học vẹt, là việc đọc sách xa rời thực tế, phản đối việc bàn chuyện binh pháp trên giấy mà tách rời khỏi thực tiễn. Có đôi khi lời nói có phần gay gắt, thậm chí là những "lời nói quá" mang theo cảm xúc, nhưng không thể dùng những lời này làm chứng cứ cho "thuyết vô dụng của việc đọc sách". Ông cũng từng nói rất nhiều câu đại loại như "Quân đội không có văn hóa là quân đội ngu ngốc", vậy thì nên giải thích thế nào đây?

Không lâu sau khi tôi đến bên cạnh Mao Trạch Đông, hễ ông giao nhiệm vụ cho tôi thì bao giờ cũng gắn liền với việc học văn hóa, đọc sách. Những câu chuyện Mao Trạch Đông giúp đỡ nhân viên công tác bên cạnh học tập văn hóa từng được đăng tải rất nhiều trên báo chí, đó đều là những sự thật rành rành. Về việc học tập và đọc sách, tôi có thể kể thêm một vài tình huống.

Là một cá nhân, Mao Trạch Đông rất ít khi phải nhờ vả ai. Khi chuyển quân chiến đấu ở Thiểm Bắc, ông từng lấy danh nghĩa cá nhân để nhờ vả người khác, đó là vì sách.

Cơ quan Trung ương rút khỏi Tảo Lâm Câu, tiếng súng của kẻ địch truy đuổi đã nghe văng vẳng bên tai. Mao Trạch Đông vừa lên ngựa lại nhảy xuống ngựa. Ông bước đến bên chiến sĩ cảnh vệ Mã Hán Vinh, hỏi: "Đồng chí Hán Vinh, cậu là người Túy Đức phải không?"

"Vâng, tôi là người Túy Đức." Mã Hán Vinh là lính mới, đứng nghiêm trả lời.

"Túy Đức cách đây bao nhiêu dặm?"

"Số dặm thì tôi nói không chính xác, nhưng không xa đâu, chưa mất nửa ngày là đến."

Mao Trạch Đông trầm ngâm, nhìn sang chiếc hòm đựng sách của mình, cuối cùng nói: "Tôi có chút việc cá nhân muốn nhờ cậu giúp một tay, cậu xem..."

"Chủ tịch, ngài cứ việc phân phốt ạ."

"Có mấy hòm sách, có thể để ở nhà cậu không?"

"Được! Không vấn đề gì."

"Cái này... sẽ không gây phiền phức gì cho người nhà chứ? Ví dụ như, có bị liên lụy không?"

"Không phiền phức đâu, nhà tôi ở trong một cái khe cạn phía đông Túy Đức, cách xa đường lớn. Địch không đến đó đâu, có bị liên lụy đi nữa thì người nhà tôi cũng đối phó được!"

"Cảm ơn, cảm ơn cậu nhé. Thế thì cậu chuẩn bị chạy một chuyến đi!"

Lúc bấy giờ, ai nấy đều vô cùng sốt ruột, lo lắng cho sự an toàn của Mao Trạch Đông. Chân mày Mao Trạch Đông khóa chặt, điều ông lo lắng chính là sách. Sau khi Mã Hán Vinh mang sách đi, nét mặt Mao Trạch Đông mới giãn ra đôi chút. Một ngày sau, Mã Hán Vinh tìm lại được đội ngũ, báo cáo rằng sách đã được giấu vào một cái hang nhỏ có miệng ngầm ở nhà dân, cái hang nhỏ đến thổ phỉ cũng không tìm thấy, lính Quốc Dân Đảng lại càng không thể tìm ra! Lúc này Mao Trạch Đông mới nở nụ cười, liên tục nói ba tiếng "Cảm ơn, cảm ơn, cảm ơn cậu đã giúp tôi một việc lớn."

Thời chiến tranh, hành lý luôn phải tinh giản hết lần này đến lần khác, Mao Trạch Đông cái gì cũng nỡ tinh giản, duy chỉ có sách là không nỡ tinh giản, thậm chí là cả những tờ giấy đã viết chữ. Đỗ Bửu Trực từng nói: "Mao Trạch Đông yêu sách như mạng, cũng đã có cống hiến lớn lao cho đảng ta. Rất nhiều tài liệu và văn kiện quý giá, cơ quan Trung ương đều không giữ lại được, nhưng Mao Trạch Đông đã giữ lại được, trở thành một khối tài sản quý báu to lớn của đảng ta."

Người ta nói: Binh mã chưa động, lương thảo đi trước. Mao Trạch Đông chính là "hòm sách đi trước". Ông có hai chiếc hòm gỗ kích thước một mét vuông, mỗi lần ra ngoài, dù chỉ là một hai ngày, nhất định cũng phải mang theo hòm sách. Trong hòm sách có đủ loại sách công cụ, văn học cổ điển, sách chính trị cũng như tài liệu văn kiện. Nếu đi khảo sát bên ngoài bằng chuyến tàu đặc biệt, chúng tôi luôn phải chuyển sách lên tàu trước một tiếng, sắp xếp những cuốn sách ông đang đọc hoặc chuẩn bị đọc lên giường, lên bàn theo đúng thứ tự ở nhà. Sau khi lên tàu, ông lau mặt một cái là bắt đầu đọc sách. Nói Mao Trạch Đông cả đời tay không rời sách thì tuyệt đối không hề phóng đại chút nào.

Cuối tháng 10 năm 1947, Giang Thanh đi Hà Đông đón Lý Nột trở về. Người dì chăm sóc Lý Nột được thay bằng đồng chí Hàn Quế Hinh tốt nghiệp tiểu học cao cấp. Bởi vì Mao Trạch Đông nói: "Lý Nột 7 tuổi rồi. Tình hình hiện tại không thể đi học, phải làm sao đây?" Thế là đổi một người dì có văn hóa đến dạy Lý Nột đọc sách nhận chữ.

Hôm gặp mặt, Lý Nột hứa với cha: "Con sẽ học tập cho giỏi, không nghịch ngợm nữa..."

Mao Trạch Đông cười nói: "Học tập cho giỏi là đúng, còn chuyện không nghịch ngợm này thì có thể thương lượng. Nghịch ngợm lung tung thì không được, nghịch ngợm một chút xíu thì vẫn được. Trẻ con nghịch ngợm là một biểu hiện của sự thông minh, khỏe mạnh..."

Anh có thể nói quan điểm này là sai ư? Tôi thấy rất có triết lý đấy chứ.

Đương nhiên, chân lý nếu tiến thêm một bước nữa sẽ biến thành sai lầm. Những năm cuối đời, Mao Trạch Đông có những lời nói đã đi quá giới hạn, một số quan điểm của ông, "cuộc cách mạng văn hóa" do ông phát động, cũng đã dẫn đến một kiếp nạn cho sự nghiệp giáo dục. Thế nhưng, không thể vì thế mà nói ông chủ trương "thuyết vô dụng của việc đọc sách", kết luận như vậy là thiếu công bằng.

Mao Trạch Đông từng lãnh đạo phong trào Chỉnh phong ở Diên An, phản đối chủ nghĩa tự do, phản đối lối văn bát cổ của đảng. Ông đã công bố bài "Bài phát biểu tại buổi tọa đàm văn nghệ Diên An". Sau khi kiến quốc, ông lại tiến hành cải tạo tư tưởng lâu dài, gian khổ và tỉ mỉ đối với trí thức. Có người nói, Mao Trạch Đông chỉ cần "người máy", chỉ cần một cái đầu, một tư tưởng. Cách nói này là sai lầm, là một quan điểm sai lầm không màng lịch sử, không tôn trọng sự thật.

Phong trào cải tạo tư tưởng do Mao Trạch Đông lãnh đạo tuyệt đối không phải là phủ nhận cá tính, mà là khôi phục cá tính, xác định lại phương hướng cho cá tính.

Do xã hội Trung Quốc cũ đại loạn, sụp đổ cùng với sự xâm lược của các cường quốc khiến dân tộc và cá nhân chịu nhục nhã, những trí thức Trung Quốc trải qua bao thăng trầm còn tâm trí đâu để nói đến ý thức cá nhân trước tấm biển "Người Trung Quốc và chó không được vào"? Cái họ có chỉ là sự hỗn loạn, vỡ mộng, hoang mang và nhục nhã. Người có chút đầu óc đều hiểu rằng, sự hỗn loạn tuyệt đối không phải là trăm hoa đua nở! Đại đa số trí thức không thiếu hành động tự giác phản kháng cá nhân, lịch sử đã chứng minh rằng những "hành động tự giác" hỗn loạn ấy chẳng có bao nhiêu sức mạnh. Chính Mao Trạch Đông đã lãnh đạo Đảng Cộng sản Trung Quốc, dùng tư tưởng Mao Trạch Đông cùng đường lối đúng đắn và kỷ luật nghiêm minh, cải tạo những "hành động tự giác" hỗn loạn ấy thành ý chí thống nhất, sức mạnh thống nhất, để rồi cuối cùng hoàn thành đại nghiệp "Nhân dân Trung Quốc từ nay đã đứng lên!". Nguyên nhân hàng vạn trí thức Trung Quốc khi ấy tranh nhau hướng về Diên An chính là vì điều này.

Cho nên, đồng chí Mao Trạch Đông nói: "Lực lượng cốt lõi lãnh đạo sự nghiệp của chúng ta là Đảng Cộng sản Trung Quốc, nền tảng lý luận hướng dẫn tư tưởng của chúng ta là chủ nghĩa Mác - Lênin." Thế nên, đồng chí Bành Chân gần đây mới nói: "Chủ tịch Mao đã giáo dục cả một thế hệ chúng ta."

Cải tạo tư tưởng tuyệt đối không phải là bài xích trí thức, trái lại, là để trí thức phục vụ cho văn hóa giáo dục xã hội chủ nghĩa. Sau khi kiến quốc, cải cách kinh tế và xã hội của Trung Quốc đã đạt được thành công nhanh chóng và rõ rệt. Trong đó, công cuộc cải tạo tư tưởng đối với tầng lớp trí thức có đóng góp mang tính quyết định.

Cuộc đấu tranh chống phái hữu năm 1956 sau đó đã bị mở rộng hóa, làm tổn thương một số lượng lớn trí thức, gây tổn thất lớn cho công cuộc xây dựng xã hội chủ nghĩa của Trung Quốc, đó là sự thật. Mao Trạch Đông vốn có câu "Đây là cuộc tranh chấp về chủ nghĩa, không thể không tranh", ông đã lên tiếng từ trước.

Thế nhưng, tôi vẫn phải nói một câu rằng, trừ phi xảy ra đối kháng chính trị nghiêm trọng, còn thì Mao Trạch Đông đối với trí thức luôn tôn trọng và nâng niu. Trong số những nhân viên công tác bên cạnh Mao Trạch Đông như chúng tôi, Mao Trạch Đông đối với trí thức luôn "nhìn bằng con mắt khác xưa".

Ý kiến lớn nhất của Mao Trạch Đông đối với tôi là: "Bảo cậu đi học mà cậu không chịu đi. Cậu đúng là đồ vô tích sự."

Trong cuốn sổ ghi tên mà chúng tôi lưu giữ, có ghi chép danh sách tất cả các đồng chí từng công tác bên cạnh Mao Trạch Đông. Những đồng chí này đến thăm Mao Trạch Đông, nếu Mao Trạch Đông bận việc, hoặc thời gian eo hẹp, thì sẽ do các vệ sĩ chúng tôi chịu trách nhiệm tiếp đón. Nhưng có một người ngoại lệ, đó chính là Trương Bảo Kim. Mỗi lần Trương Bảo Kim đến, dù Mao Trạch Đông có việc hay không, nhất định cũng sẽ tiếp kiến, trò chuyện một hồi thật thoải mái. Bởi vì Trương Bảo Kim đã học đại học, đã là trí thức rồi.

Trương Bảo Kim từng là vệ sĩ của Mao Trạch Đông, tại biệt thự Song Thanh ở Hương Sơn, cậu ta đi kiếm củi, đánh thức Mao Trạch Đông vừa mới chợp mắt, Mao Trạch Đông đã nổi cáu với cậu ta, phạt cậu ta đứng chịu phạt. So với các vệ sĩ khác, cậu ta không được chào đón cho lắm. Thế nhưng sau đó cậu ta thi đậu đại học, hơn nữa điểm số lại đứng đầu, Mao Trạch Đông liền bày tỏ sự yêu mến đặc biệt dành cho cậu ta. Thường xuyên khen ngợi Trương Bảo Kim trước mặt chúng tôi. Ông đã lặp đi lặp lại rất nhiều lần những lời thế này: "Đồng chí Trương Bảo Kim này rất có chí tiến thủ. Cậu ấy cũng từng công tác bên cạnh tôi: Cậu ấy rất chịu khó học tập, thi đậu đại học, điểm số còn từng đứng đầu. Sau khi học tập thì có kiến thức, kinh nghiệm xã hội cũng nhiều lên. Tôi nhìn cậu ấy bằng con mắt khác xưa."

Trong số "những người bên cạnh" Mao Trạch Đông, bác sĩ chăm sóc Từ Đào phải được coi là trí thức. Cậu ta là sinh viên xuất sắc của một trường đại học tên tuổi, Mao Trạch Đông đối với cậu ta cũng coi như "nhìn bằng con mắt khác xưa". Ngày nào thảo luận vấn đề cũng nhiều, tranh luận học vấn cũng nhiều, chưa từng nổi giận với cậu ta bao giờ.

Mao Trạch Đông nói: "Hồi đi học, tôi thích khoa học xã hội, không thích khoa học tự nhiên lắm, bị lệch môn rồi, bây giờ nên học bù thôi."

Từ Đào nói: "Hồi tôi đi học thì hoàn toàn ngược lại, thích khoa học tự nhiên, không thích khoa học xã hội lắm, bây giờ cũng nên học bù thôi." Đề tài họ thảo luận có triết học, kinh tế học chính trị, lịch sử, văn học, còn có cả ngành khai mỏ, luyện kim, gia công cơ khí, phản ứng hóa học vân vân. Dùng từ ngữ thời thượng bây giờ mà nói, hai người họ trò chuyện là cuộc trò chuyện "tầm cao", có tầm cao hơn những buổi trò chuyện của chúng tôi.

Khi trí thức coi thường cán bộ công nông, Mao Trạch Đông liền nêu ra các ví dụ như Hạng Vũ, Lưu Bang để phản bác trí thức, đồng thời khích lệ cán bộ công nông chớ có tự ti. Thế nhưng, khi chúng ta những người xuất thân công nông binh này thể hiện sự thiếu hứng thú, thiếu tự tin đối với việc học tập, Mao Trạch Đông lại nêu ra các nhân vật cổ đại như Tào Tháo, Lý Thế Dân, Lữ Mông làm ví dụ để khuyên nhủ chúng tôi nỗ lực học tập. Ông từng kể chuyện này cho tôi nghe, cũng từng kể cho các vệ sĩ Điền Vân Ngọc, Phong Diệu Tùng, Trương Tiên Bằng nghe. Vệ sĩ Điền Vân Ngọc, Lý Liên Thành và các đồng chí khác đều là nhờ ông kiên trì thuyết phục, khuyến khích mà thi đậu vào lớp dự bị đại học để học tập. Trong thời gian học tập, ông gửi sách, gửi thực phẩm, đôi khi còn nghe báo cáo. Sau khi tốt nghiệp, Mao Trạch Đông còn mời họ ăn cơm, nâng ly chúc rượu họ.

Do trình độ văn hóa của các vệ sĩ và nhân viên cảnh vệ tương đối thấp, Mao Trạch Đông đã tự mình đứng ra mời thầy giáo, tổ chức một trường học nghiệp dư dành cho cán bộ ngay tại Trung Nam Hải. Học viên chính là toàn bộ chiến sĩ thuộc Trung đội cảnh vệ số 1 chịu trách nhiệm bảo vệ Mao Trạch Đông cùng với tất cả các vệ sĩ. Học 6 môn: Ngữ văn, Toán học, Chính trị, Lịch sử, Địa lý, Vật lý; lớp học đặt ở viện phía tây nhà Mao Trạch Đông hoặc nơi đóng quân của Trung đội 1. Mao Trạch Đông ủy thác cho tôi dùng tiền nhuận bút của ông để mua cặp sách, sách giáo khoa, vở bài tập và tất cả dụng cụ học tập cho từng chiến sĩ, còn mua cả xà đơn, xà kép, tạ tay, thiết bị tập lực tay và các dụng cụ rèn luyện thể lực. Đôi khi đi công tác, ông cũng mang theo giáo viên và sách giáo khoa. Đến thập niên 60, nhân viên công tác bên cạnh ông cơ bản đều đạt trình độ văn hóa cấp ba. Trong Trung Nam Hải, chỉ có duy nhất Mao Trạch Đông là người đã lập ra một trường học nghiệp dư cán bộ như thế này cho nhân viên công tác bên cạnh mình. Ông thường xuyên hỏi han tình hình học tập của mọi người, thậm chí còn tự mình đứng lớp giảng bài. Đối với các vệ sĩ cận thân, vì ở ngay bên cạnh nên ông thường xuyên kèm cặp và kiểm tra. Phong Diệu Tùng từng nói một đoạn rất biểu thị cho tiếng lòng chung của chúng tôi: "Các giáo viên khác chỉ dạy tôi một môn học, Chủ tịch Mao dạy tôi tới 7 môn học. Ngoài 6 môn học ở trường ra, ngài còn dạy tôi cách làm điều tra xã hội, cách viết báo cáo điều tra."

Hiện nay, trong Bảo tàng Cách mạng Quân sự vẫn lưu giữ những cuốn vở bài tập của các chiến sĩ và báo cáo điều tra xã hội viết trong thời gian về quê thăm thân đã được Chủ tịch Mao sửa chữa.

Trong "Cách mạng văn hóa", từng có thời kỳ chỉ cho phép đọc sách của Mao Trạch Đông, không cho phép đọc sách khác. Ở trong quân đội thậm chí còn là "100% đọc sách của Chủ tịch Mao", ngay cả sách của Mác - Lênin cũng không được đọc. Nhưng đây không phải là dụng ý ban đầu của Mao Trạch Đông.

Thập niên 50, tại Bắc Đới Hà, Mao Trạch Đông tranh thủ lúc rảnh rỗi ra ngoài tản bộ, nhìn thấy một vệ sĩ đang chăm chú đọc sách. Lại gần xem thì ra là cuốn "Thời niên thiếu của Mao Trạch Đông" do Tiêu Tam viết. Mao Trạch Đông đòi xem cuốn sách đó, lật qua lật lại, rồi nói: "Cuốn sách này viết cơ bản là sự thật, chỉ có thể nói là cơ bản thôi." Sau đó lời nói chuyển hướng: "Thứ này ít đọc thôi. Thế hệ các cậu nên vượt qua thế hệ chúng tôi. Vượt qua bằng cách nào? Vẫn là phải đọc nhiều sách khác vào. Đọc ít sách viết về tôi đi, đọc nhiều sách viết về người khác vào. Kiến thức xã hội này, kiến thức tự nhiên này, sách về những lĩnh vực này phải đọc nhiều vào." Thập niên 60, tại Diên Niên Đường, một nhân viên công tác vội vã bước qua tay cầm một cuốn sách cuộn tròn hình ống. Mao Trạch Đông vừa hay đi ra ngoài thì chạm mặt. Tiện miệng hỏi: "Tiểu Hồ, cầm sách gì thế?"

"." Đồng chí này dừng bước trả lời.

Mao Trạch Đông cầm lấy cuốn sách lật qua lật lại, nói: "Cuốn sách này tôi không vừa ý, tôi còn muốn viết lại đây, cậu vẫn còn đọc nó à?" Ông lại nói với chúng tôi: "Tôi thích triết học, đã viết ra một số thứ, chỉ có điều mới công bố hai luận (ý chỉ Thực tiễn luận và Mâu thuẫn luận), hai luận này tôi cũng không vừa ý. Các cậu bớt đọc sách viết về tôi và sách do tôi viết đi, phải đọc nhiều sách của người khác và sách viết về người khác, phải đọc một số sách của Mác - Lênin."

Tất cả những người từng tiếp xúc với Mao Trạch Đông đều không một ai không công nhận rằng cả đời ông cực kỳ yêu thích đọc sách. Sự kiên quyết bảo vệ tôn nghiêm và lợi ích dân tộc của ông, ngay cả kẻ thù của ông cũng phải thừa nhận, phải khâm phục. Một tấm lòng yêu nước thương dân vĩ đại như thế, sao có thể phản đối việc đọc sách cho được? Ông chưa từng chủ trương "thuyết vô dụng của việc đọc sách", ông hy vọng nâng cao kiến thức khoa học văn hóa cho toàn dân tộc. Trong số những cán bộ công nông đi theo ông làm cách mạng mấy chục năm qua, quả thực có một số lượng không nhỏ người coi thường tri thức và trí thức. Song trong khi trước tiên tin tưởng và bảo vệ nhóm cán bộ này, Mao Trạch Đông cũng không quên phê bình nhắc nhở: "Quân đội không có văn hóa là quân đội ngu ngốc", đồng thời tạo ra đủ mọi cơ hội và điều kiện thuận lợi để họ học tập nâng cao.

Tình huống mà anh nói có lẽ là có thật, tức là trong các tác phẩm của Chủ tịch Mao, số chỗ trích dẫn sách đóng gáy chỉ của Trung Quốc có khi còn nhiều hơn số chỗ trích dẫn sách bìa cứng của Mác - Lênin. Điều này có thể nói lên điều gì chứ?

Tôi nhớ đến một đoạn mà Mao Trạch Đông hay nói, ý đại khái là:

Trước khi tôi trở thành một người theo chủ nghĩa Mác; tôi chính là người Trung Quốc. Sau khi tôi trở thành một người theo chủ nghĩa Mác, trước hết tôi vẫn là người Trung Quốc.