Thế nhưng, niềm tin mãnh liệt trong lòng Henchard rằng mình đang nằm trong bàn tay của Ai Đó bắt đầu phai nhạt dần theo thời gian, khi sự kiện khơi nguồn cho cảm giác ấy dần lùi xa vào dĩ vãng. Bóng ma của Newson từng ám ảnh ông giờ cũng nhạt nhòa. Hắn chắc chắn sẽ quay lại.

Tuy nhiên, Newson vẫn không xuất hiện. Lucetta đã được đưa dọc con đường nghĩa địa; Casterbridge đã nhìn nàng lần cuối, rồi lại tiếp tục guồng quay công việc như thể nàng chưa từng tồn tại trên đời. Nhưng Elizabeth vẫn tin tưởng tuyệt đối vào mối quan hệ huyết thống với Henchard và giờ đây đang chung sống dưới mái nhà của ông. Có lẽ, suy cho cùng, Newson đã đi mãi không về.

Đến một thời điểm thích hợp, góa phụ Farfrae cũng đã biết được nguyên nhân trực tiếp, hay ít nhất là gần đúng nhất, dẫn đến bệnh tình và cái chết của Lucetta. Phản ứng đầu tiên của ông, lẽ tự nhiên, là muốn thực thi công lý, trừng trị những kẻ đã gây ra tai họa ấy. Ông quyết định chờ cho tang lễ xong xuôi mới bắt tay vào việc. Nhưng khi thời gian trôi qua, ông bắt đầu suy ngẫm. Dẫu kết quả có thảm khốc đến đâu, thì những kẻ dại dột tổ chức đám rước tạp nham kia rõ ràng chẳng hề lường trước hay cố ý gây ra hậu quả này. Theo những gì ông thấy, mục đích duy nhất của chúng chỉ là thỏa mãn cái thú vui đê hèn: làm nhục những người có địa vị cao sang, một niềm khoái lạc tối thượng cho những kẻ đang quằn quại dưới gót giày của họ; bởi ông hoàn toàn không biết gì về những lời xúi giục của Jopp. Ngoài ra còn có những cân nhắc khác. Trước khi qua đời, Lucetta đã thú nhận mọi chuyện với ông, và làm ầm ĩ về quá khứ của nàng chẳng phải là điều hay ho gì, đối với nàng, đối với Henchard, và với chính bản thân ông. Đối với Farfrae, coi sự kiện này là một tai nạn đáng tiếc dường như là cách tôn trọng nhất đối với hương hồn người đã khuất, cũng như là triết lý sống khôn ngoan nhất.

Henchard và Farfrae tránh mặt nhau. Vì Elizabeth, người đàn ông trước kia đã phải nén lòng kiêu hãnh để chấp nhận công việc kinh doanh hạt giống nhỏ lẻ mà một số thành viên Hội đồng Thị trấn, đứng đầu là Farfrae, đã mua lại để giúp ông có một khởi đầu mới. Nếu chỉ vì bản thân mình, chắc chắn Henchard đã từ chối sự giúp đỡ dù là gián tiếp đến từ người mà ông từng kịch liệt tấn công. Nhưng sự cảm thông của cô gái ấy dường như là lẽ sống duy nhất của ông; và vì cô, chính niềm kiêu hãnh cũng phải khoác lên mình tấm áo khiêm nhường.

Tại đây, họ ổn định cuộc sống; mỗi ngày trôi qua, Henchard đều chăm chút từng mong muốn của Elizabeth bằng một sự quan tâm tỉ mỉ, nơi tình phụ tử được tô điểm thêm bởi nỗi sợ hãi ghen tuông cháy bỏng về một sự cạnh tranh nào đó. Thế nhưng, thật khó có lý do để tin rằng Newson sẽ quay lại Casterbridge để nhận con gái mình. Hắn là một kẻ lang thang, một người xa lạ, gần như là một kẻ ngoại tộc; hắn đã không gặp con gái mình nhiều năm trời; tình cảm hắn dành cho cô, theo lẽ tự nhiên, khó lòng mà sâu đậm; những mối bận tâm khác có lẽ sẽ sớm làm hắn phai nhạt ký ức về cô, ngăn cản bất kỳ sự tìm kiếm quá khứ nào có thể dẫn đến việc phát hiện ra rằng cô vẫn còn hiện diện trên cõi đời này. Để xoa dịu lương tâm, Henchard tự nhủ rằng lời nói dối giúp ông giữ lại được báu vật khao khát kia vốn không phải là điều được tính toán kỹ lưỡng, mà chỉ buột ra như lời thách thức cuối cùng của một nỗi tuyệt vọng chẳng còn màng đến hậu quả. Hơn nữa, ông tự nhủ rằng chẳng có gã Newson nào có thể yêu thương cô như ông, hay sẽ chăm sóc cô đến tận cùng cuộc đời như cách ông sẵn lòng làm.

Cứ thế, họ sống tiếp trong cửa tiệm nhìn ra nghĩa địa, và chẳng có chuyện gì đáng kể xảy ra trong suốt phần còn lại của năm. Vì ít khi ra ngoài, và tuyệt nhiên không bao giờ đi vào ngày họp chợ, họ chỉ gặp Donald Farfrae vào những khoảng thời gian hiếm hoi nhất, và phần lớn chỉ thấy ông như một bóng người thoáng qua nơi xa xăm trên phố. Dẫu vậy, ông vẫn tiếp tục công việc thường nhật, máy móc nở nụ cười với những người đồng nghiệp, tranh luận với những kẻ mặc cả—như cách những người đàn ông góa vợ thường làm sau một thời gian.

Thời gian, "theo cách lặng lẽ của riêng nó", đã dạy cho Farfrae cách nhìn nhận trải nghiệm về Lucetta—tất cả những gì nó mang lại, và tất cả những gì nó không có. Có những người đàn ông mà trái tim luôn khăng khăng giữ trọn lòng trung thành mù quáng với một hình bóng hay một lý tưởng nào đó tình cờ rơi vào tay mình, rất lâu sau khi lý trí đã khẳng định đó chẳng phải là điều gì đặc biệt—thậm chí ngược lại là đằng khác, và nếu thiếu họ, hàng ngũ những người tử tế sẽ không còn trọn vẹn. Nhưng Farfrae không phải là kiểu người đó. Việc sự nhạy bén, linh hoạt và tốc độ trong bản tính của ông kéo ông ra khỏi khoảng không chết chóc mà nỗi mất mát vây quanh là điều tất yếu. Ông không thể không nhận ra rằng cái chết của Lucetta đã giúp ông đổi lấy một nỗi đau buồn giản đơn, thay vì một bi kịch dai dẳng. Sau khi đã biết rõ quá khứ của nàng, điều mà dù thế nào sớm muộn cũng sẽ lộ ra, thật khó mà tin được rằng cuộc sống bên nàng sẽ mang lại thêm hạnh phúc.

Nhưng như một ký ức, bất chấp những điều kiện ấy, hình bóng Lucetta vẫn sống mãi trong lòng ông, những khiếm khuyết của nàng chỉ gợi lên sự phê phán dịu dàng nhất, và những đau khổ của nàng làm cho cơn giận về những điều nàng che giấu chỉ còn là một tia lửa chợt lóe lên rồi tắt ngấm.

Đến cuối năm, cửa hàng hạt giống và ngũ cốc nhỏ lẻ của Henchard, chẳng lớn hơn một cái tủ là bao, đã phát triển thương vụ đáng kể, và cha dượng cùng con gái tận hưởng sự thanh bình trong góc nhỏ nắng ấm mà nó tọa lạc. Vẻ trầm mặc của một người tràn đầy nội tâm hoạt bát là nét đặc trưng của Elizabeth-Jane trong giai đoạn này. Cô thường đi dạo xa vào vùng thôn quê hai hoặc ba lần một tuần, phần lớn là theo hướng Budmouth. Đôi khi, Henchard chợt nghĩ rằng khi cô ngồi cùng ông vào buổi tối sau những chuyến dạo bộ đầy hứng khởi đó, cô tỏ ra khách sáo hơn là yêu thương; và ông cảm thấy bất an; lại thêm một nỗi hối tiếc đắng cay chồng chất lên những nỗi niềm trước kia, khi ông đã vô tình đóng băng tình cảm quý giá của cô lúc nó mới chớm nở bằng sự kiểm soát khắt khe của mình.

Giờ đây, cô được tự do làm mọi việc theo ý mình. Trong việc đi lại, mua bán, lời cô là mệnh lệnh.

“Con có chiếc bao tay mới à, Elizabeth,” ông nói với cô một ngày nọ, khá rụt rè.

“Vâng, con tự mua ạ,” cô đáp.

Ông nhìn lại chiếc bao tay đặt trên chiếc bàn gần đó. Lông thú có màu nâu bóng bẩy, và mặc dù không rành về những món đồ như vậy, ông nghĩ đó dường như là một món hàng chất lượng hơn mức cô có thể sở hữu.

“Khá đắt đỏ đấy, con yêu, có phải không?” ông ướm hỏi.

“Nó hơi quá so với khả năng của con một chút,” cô đáp khẽ. “Nhưng nó không lòe loẹt ạ.”

“Ồ không,” gã sư tử mắc lưới nói, cố gắng hết sức để không làm cô phật ý.

Một thời gian sau, khi năm tháng đã bước sang mùa xuân mới, ông dừng lại trước căn phòng ngủ trống trải của cô khi đi ngang qua. Ông nhớ lại thời gian cô rời khỏi ngôi nhà lớn và đẹp đẽ của ông ở phố Corn ngày trước, vì sự ghẻ lạnh và khắc nghiệt của ông, và ông cũng đã từng nhìn vào căn phòng của cô theo đúng cách này. Căn phòng hiện tại khiêm tốn hơn nhiều, nhưng điều đập vào mắt ông là vô số sách nằm khắp mọi nơi. Số lượng và chất lượng của chúng khiến những món đồ nội thất ít ỏi đỡ lấy chúng trông trở nên kệch cỡm đến nực cười. Một số, thực ra là rất nhiều, hẳn mới được mua gần đây; và dù ông luôn khuyến khích cô mua sắm trong chừng mực, ông không hề hay biết cô lại đắm chìm vào niềm đam mê bẩm sinh ấy nhiều đến mức không cân xứng với thu nhập eo hẹp của họ. Lần đầu tiên, ông cảm thấy hơi tổn thương bởi điều mà ông cho là sự hoang phí của cô, và quyết định sẽ nói với cô về việc này. Nhưng trước khi tìm được can đảm để cất lời, một sự kiện đã xảy ra khiến tư tưởng của ông bay vút đi theo một hướng hoàn toàn khác.

Mùa bận rộn của việc buôn bán hạt giống đã qua, và những tuần tĩnh lặng trước mùa thu hoạch cỏ khô đã tới—đặt dấu ấn đặc biệt của chúng lên Casterbridge bằng việc lấp đầy khu chợ với những chiếc cào gỗ, xe chở hàng mới màu vàng, xanh, đỏ, những lưỡi hái đáng gờm, và những chiếc chĩa với chạc đủ để xiên cả một gia đình nhỏ. Henchard, trái với thói quen, đã đi ra ngoài vào một chiều thứ Bảy hướng về phía quảng trường chợ vì một cảm giác tò mò rằng ông muốn dành vài phút tại nơi từng chứng kiến những chiến thắng huy hoàng của mình. Farfrae, người mà đối với ông vẫn là một kẻ xa lạ, đang đứng cách vài bước bên dưới cửa Sở giao dịch Ngũ cốc—một vị trí quen thuộc với ông vào giờ này—và ông ta dường như đắm chìm trong suy nghĩ về điều gì đó đang nhìn ra phía xa.

Ánh mắt Henchard dõi theo cái nhìn của Farfrae, và ông thấy đối tượng của cái nhìn đó không phải là một người nông dân đang chào hàng, mà chính là con gái riêng của mình, người vừa bước ra khỏi một cửa tiệm phía bên kia đường. Về phần cô, cô hoàn toàn không hay biết gì về sự chú ý của ông, và trong chuyện này, cô kém may mắn hơn những cô gái trẻ mà những chùm lông vũ, như của loài chim Juno, luôn được gắn những con mắt Argus bất cứ khi nào có những người ngưỡng mộ tiềm năng trong tầm mắt.

Henchard bỏ đi, nghĩ rằng có lẽ chẳng có ý nghĩa gì đặc biệt trong cái nhìn của Farfrae dành cho Elizabeth-Jane vào thời điểm đó. Thế nhưng, ông không thể quên rằng người đàn ông Scotland ấy đã từng thể hiện một sự quan tâm dịu dàng, dù chỉ là thoáng qua, dành cho cô. Ngay lập tức, nét tính cách đặc trưng của Henchard, thứ đã chi phối hành động của ông ngay từ đầu và làm nên con người ông, lại trỗi dậy. Thay vì nghĩ rằng một cuộc hôn nhân giữa người con gái riêng yêu quý của mình và một Donald đầy năng lượng, thành đạt là điều đáng mong đợi cho hạnh phúc của cô và cả chính mình, ông lại căm ghét chính cái khả năng đó.

Đã từng có thời, sự phản đối mang tính bản năng như vậy sẽ chuyển thành hành động. Nhưng ông giờ đây không còn là Henchard của những ngày trước nữa. Ông tự rèn mình chấp nhận ý muốn của cô, trong chuyện này cũng như những việc khác, như một điều tuyệt đối và không thể nghi ngờ. Ông lo sợ rằng chỉ một lời phản đối cũng có thể khiến ông mất đi sự quý trọng mà ông đã giành lại được từ cô nhờ sự tận tụy của mình, cảm thấy rằng giữ được điều đó trong tình cảnh chia lìa còn hơn là chuốc lấy sự ghét bỏ bằng cách giữ cô lại gần.

Nhưng chỉ riêng ý nghĩ về sự chia lìa ấy đã khiến tinh thần ông sốt sắng, và vào buổi tối, ông hỏi, với sự tĩnh lặng đầy hồi hộp: "Hôm nay con có gặp ông Farfrae không, Elizabeth?"

Elizabeth-Jane giật mình trước câu hỏi; và cô trả lời với chút bối rối: "Không ạ."

"Ồ—tốt rồi—tốt rồi.... Chỉ là cha thấy ông ta trên phố khi cả hai chúng ta đều ở đó." Ông tự hỏi liệu sự bối rối của cô có biện minh cho sự nghi ngờ mới của mình không—rằng những chuyến đi dạo dài mà cô thực hiện gần đây, những cuốn sách mới làm ông ngạc nhiên, liệu có liên quan gì đến chàng trai kia không. Cô không giải thích, và để sự im lặng không cho phép cô hình thành những suy nghĩ bất lợi cho mối quan hệ thân thiện hiện tại của họ, ông lái câu chuyện sang hướng khác.

Henchard, xét về bản chất, là người cuối cùng muốn hành động lén lút, dù là vì việc tốt hay việc xấu. Nhưng nỗi sợ hãi lo âu trong tình yêu của ông—sự phụ thuộc vào sự quý trọng của Elizabeth mà ông đã rơi vào (hoặc theo một nghĩa khác, đã tiến tới)—đã làm biến chất con người ông. Ông thường cân nhắc và suy nghĩ hàng giờ liền về ý nghĩa của một hành động hay một câu nói nào đó của cô, khi mà trước đây, một câu hỏi thẳng thắn đi thẳng vào vấn đề đã là bản năng đầu tiên của ông. Và giờ đây, không yên tâm trước ý nghĩ về một niềm đam mê dành cho Farfrae có thể thay thế hoàn toàn tình cảm con cái dịu dàng của cô dành cho ông, ông quan sát cô ra vào kỹ lưỡng hơn.

Không có gì bí mật trong những hành động của Elizabeth-Jane ngoài sự dè dặt thường lệ, và ngay lập tức có thể thừa nhận thay cho cô rằng cô có thỉnh thoảng trò chuyện với Donald khi họ tình cờ gặp nhau. Dù nguồn gốc của những chuyến đi bộ của cô trên đường Budmouth là gì, sự trở về của cô từ những chuyến đi ấy thường trùng hợp với lúc Farfrae rời phố Corn để hít thở chút gió trong hai mươi phút trên con đường đầy gió đó—chỉ để sàng lọc hạt giống và trấu ra khỏi người trước khi ngồi xuống dùng trà, như ông nói. Henchard biết được điều này bằng cách đi đến khu Ring, và ẩn mình sau bức tường, giữ mắt theo dõi con đường cho đến khi thấy họ gặp nhau. Gương mặt ông hiện lên vẻ đau khổ tột cùng.

"Cả cô ấy, hắn cũng muốn cướp khỏi tay ta!" ông thầm thì. "Nhưng hắn có quyền đó. Ta không muốn can thiệp."

Cuộc gặp gỡ, thực ra, rất đỗi vô tư, và mọi chuyện giữa hai người trẻ hoàn toàn chưa tiến xa như những gì nỗi đau ghen tuông của Henchard suy diễn. Nếu có thể nghe được cuộc trò chuyện diễn ra, ông sẽ được khai sáng đến mức này:—

Chàng.—"Cô thích đi bộ theo hướng này, cô Henchard—có phải vậy không?" (thốt ra bằng giọng điệu nhấp nhô, và với cái nhìn đánh giá, trầm ngâm về phía cô).

Nàng.—"Ồ vâng. Gần đây con chọn con đường này. Con cũng không có lý do gì đặc biệt cả."

Chàng.—"Nhưng điều đó có thể tạo ra lý do cho những người khác."

Nàng (đỏ mặt).—"Con không biết điều đó. Tuy nhiên, lý do của con, dù có là gì đi nữa, là vì con muốn được ngắm nhìn biển mỗi ngày."

Chàng.—"Có phải là một bí mật không?"

Nàng (miễn cưỡng).—"Vâng."

Chàng (với nỗi bi thiết của một trong những bản dân ca quê hương).—"À, tôi nghi ngờ rằng chẳng có gì tốt đẹp trong những bí mật! Một bí mật đã phủ bóng đen sâu đậm lên cuộc đời tôi. Và cô biết rõ đó là gì mà."

Elizabeth thừa nhận là cô biết, nhưng cô từ chối tiết lộ lý do tại sao biển lại hấp dẫn mình. Bản thân cô cũng không thể giải thích trọn vẹn, không biết rằng bí mật có thể là, ngoài những liên kết từ thuở nhỏ với biển cả, dòng máu của cô là dòng máu của một thủy thủ.

"Cảm ơn ông về những cuốn sách mới này, ông Farfrae," cô nói thêm một cách rụt rè. "Con tự hỏi liệu mình có nên nhận nhiều như vậy không!"

"Ay! Tại sao không? Việc mang chúng đến cho cô đem lại cho tôi nhiều niềm vui hơn là cô nhận lấy chúng!"

"Không thể nào."

Họ tiếp tục dọc con đường cùng nhau cho đến khi đến thị trấn, và đường đi của họ tách rời.

Henchard thề rằng ông sẽ để mặc họ tự xoay xở, không cản trở con đường của họ, dù chúng có nghĩa là gì đi nữa. Nếu ông bị định sẵn là phải mất cô, thì đành phải vậy. Trong tình huống mà cuộc hôn nhân của họ sẽ tạo ra, ông hoàn toàn không thấy vị thế nào cho chính mình. Farfrae sẽ không bao giờ nhìn nhận ông ngoài vẻ khinh khỉnh; sự nghèo khó đảm bảo điều đó, cũng như hành vi quá khứ của ông. Và như thế, Elizabeth sẽ dần trở thành một người xa lạ đối với ông, và cuối đời ông sẽ là sự cô độc không bạn bè.

Với viễn cảnh đó sắp xảy ra, ông không thể không theo dõi. Thật vậy, trong một giới hạn nhất định, ông có quyền để mắt đến cô với tư cách là người giám hộ. Những cuộc gặp gỡ dường như trở thành chuyện đương nhiên đối với họ vào những ngày đặc biệt trong tuần.

Cuối cùng, bằng chứng xác thực đã đến với ông. Ông đang đứng sau một bức tường gần nơi Farfrae tình cờ gặp cô. Ông nghe thấy chàng trai trẻ gọi cô là "Elizabeth-Jane thân yêu nhất", rồi hôn cô, cô gái nhanh chóng nhìn quanh để đảm bảo rằng không có ai ở gần.

Khi họ đã đi khuất, Henchard bước ra từ bức tường, và đau buồn dõi theo họ về Casterbridge. Nỗi lo âu lớn nhất trong cuộc đính ước này vẫn chưa hề giảm bớt. Cả Farfrae và Elizabeth-Jane, không giống như những người khác, hẳn đều tin rằng Elizabeth thực sự là con gái ruột của ông, từ chính khẳng định của ông trong khi chính ông cũng có cùng niềm tin ấy; và mặc dù Farfrae chắc hẳn đã tha thứ cho ông đến mức không phản đối việc nhận ông làm cha vợ, họ không bao giờ có thể trở nên thân thiết được. Như vậy, cô gái là người bạn duy nhất của ông, sẽ dần dần bị kéo rời khỏi ông bởi ảnh hưởng của chồng mình, và học cách khinh thường ông.

Nếu cô trao trái tim mình cho bất kỳ người đàn ông nào khác trên đời ngoài người mà ông từng ganh đua, nguyền rủa, vật lộn để giành lấy sự sống trong những ngày trước khi tinh thần ông bị khuất phục, Henchard hẳn đã nói: "Ta hài lòng." Nhưng hài lòng với viễn cảnh như hiện tại thật khó để có được.

Có một ngăn bên ngoài của não bộ, nơi những suy nghĩ không được thừa nhận, không được mời gọi, và có tính chất độc hại, đôi khi được phép lang thang trong chốc lát trước khi bị đẩy trở lại nơi chúng đến. Một trong những suy nghĩ đó đã lọt vào tầm mắt của Henchard lúc này.

Giả sử ông thông báo cho Farfrae sự thật rằng vị hôn thê của anh ta hoàn toàn không phải là con của Michael Henchard—theo luật là con của bất kỳ ai; người thị trưởng mẫu mực và đi đầu ấy sẽ đón nhận thông tin này như thế nào? Có khả năng anh ta sẽ từ bỏ Elizabeth-Jane, và khi đó, cô sẽ lại thuộc về cha dượng của mình.

Henchard rùng mình, và thốt lên: "Chúa ơi, hãy ngăn chặn điều đó! Tại sao ta vẫn phải chịu đựng những sự viếng thăm của quỷ dữ này, khi ta cố gắng hết sức để xua đuổi hắn?"